EPİAŞ ve Piyasa İşletimi (6446 m.11): Üç İşletici Ayrımı, Uzlaştırma ve Teminatlardaki Haciz Yasağı

Türkiye’de elektriğin toptan ticareti tek bir kurumun elinde değildir. 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu üç ayrı işletici öngörür: gün öncesi ve gün içi piyasalarını EPİAŞ, sermaye piyasası aracı niteliğindeki standardize sözleşmeler ile türev ürünleri Borsa İstanbul, dengeleme güç piyasası ile yan hizmetler piyasasını ise TEİAŞ işletir. Bu üçlü yapı bilinmeden hangi işleme hangi mevzuatın ve hangi başvuru yolunun uygulanacağı belirlenemez. Kanun ayrıca EPİAŞ nezdindeki teminatlara istisnai bir koruma tanımıştır: bu varlıklar haczedilemez, iflas masasına dâhil edilemez.

EPİAŞ Nedir, Hangi Hükme Dayanır?

Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi (EPİAŞ), 14/3/2013 tarihli ve 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun 11 inci maddesi uyarınca kurulmuş, piyasa işletim lisansına sahip merkezî bir aracı tüzel kişiliktir.

Kanun, kuruluşa net bir takvim koymuştur: “EPİAŞ, kurulmasından itibaren altı ay içerisinde Kurumdan gerekli piyasa işletim lisansını alarak piyasa işletim faaliyetlerini yürütmeye başlar.” Geçiş dönemi de düzenlenmiştir: EPİAŞ piyasa işletim lisansı alana kadar ilgili piyasa işletim faaliyetinin TEİAŞ tarafından piyasa işletim lisansı alınmaksızın yürütülmesine devam edileceği öngörülmüştü. Yapının bugünkü hâli bu devrin tamamlanmasının sonucudur.

Ortaklık yapısı bakımından Kanun, EPİAŞ’a hissedar olan kuruluşlar, kamu sermayeli şirketler ve Borsa İstanbul Anonim Şirketi bakımından pay ve yönetim düzenlemeleri getirmiş; Cumhurbaşkanına ilgili oranı iki katına kadar artırma yetkisi tanınmıştır. Pay oranları zaman içinde değişebildiğinden burada sabit oran verilmemiştir; güncel yapı için şirketin resmî kaynakları esas alınmalıdır.

Üç İşletici, Üç Ayrı Rejim — Kanun m.3/1-(y)

Bu, yazının merkezindeki ayrımdır ve uygulamada en çok karıştırılan noktadır. Kanun’un 3 üncü maddesinde “organize toptan elektrik piyasaları” tanımlanırken üç ayrı işletici sayılmıştır:

• Piyasa işletim lisansına sahip merkezî aracı tüzel kişilik (EPİAŞ) tarafından organize edilip işletilen gün öncesi piyasası, gün içi piyasası ve ileri tarihli fiziksel teslimat gerektiren diğer elektrik piyasaları,
• Borsa İstanbul Anonim Şirketi tarafından işletilen; sermaye piyasası aracı niteliğindeki standardize edilmiş elektrik sözleşmelerinin ve dayanağı elektrik enerjisi veya kapasitesi olan türev ürünlerin işlem gördüğü piyasalar,
• TEİAŞ tarafından organize edilip işletilen dengeleme güç piyasası ve yan hizmetler piyasası.

Ayrımın pratik sonucu şudur: fiziksel teslimatlı enerji ticareti ile sermaye piyasası aracı niteliğindeki sözleşme ticareti farklı hukuki rejimlere tabidir. Bir uyuşmazlıkta önce işlemin hangi piyasada gerçekleştiği belirlenmeli, ardından uygulanacak mevzuat ve başvurulacak merci buna göre saptanmalıdır. Türev ürün tarafında 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu hükümleri saklıdır.

EPİAŞ’ın mali uzlaştırma işlevi

EPİAŞ’ın rolü kendi işlettiği piyasalarla sınırlı değildir. Kanun uyarınca EPİAŞ, TEİAŞ tarafından piyasa işletim lisansı kapsamında işletilen organize toptan elektrik piyasalarının mali uzlaştırma işlemleri ile birlikte gerekli diğer mali işlemleri de yürütür.

Yani işlemin işletimi TEİAŞ’ta olsa dahi mali uzlaştırması EPİAŞ’ta yapılabilmektedir. Alacak-borç ilişkisinin muhatabının belirlenmesinde bu ayrım belirleyicidir; dengeleme güç piyasasından doğan bir mali uyuşmazlıkta muhatap otomatik olarak TEİAŞ değildir.

Kanun ayrıca uzlaştırma işlemlerinin yürütülebilmesi için gerekli verilerin TEİAŞ’a ve EPİAŞ’a verilmesi yükümlülüğünü öngörmüştür. Veri sağlama yükümlülüğünün ihlali, uzlaştırma sonucuna itirazın dayanaklarından biri olabilir.

Çifte Düzenleyici: EPDK ve Sermaye Piyasası Kurulu

Bu alanın kendine özgü bir yanı, tek bir düzenleyicinin bulunmamasıdır.

Kanun’un 11 inci maddesinin onuncu fıkrasına göre; Borsa İstanbul tarafından işletilecek piyasalara ilişkin lisanslama, piyasaların çalışma esaslarının tespiti, sermaye piyasası aracı niteliğindeki elektrik sözleşmeleri ile türev ürünlerin standartlarının belirlenmesi, bu piyasalardaki uzlaştırma işlemleri, işletim tarifeleri, ilgili kişi ve kuruluşların yükümlülükleri, gözetim ve denetime ilişkin usul ve esaslar, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından müştereken çıkarılan yönetmeliklerle düzenlenir.

Bunun anlamı şudur: bu piyasalara ilişkin bir düzenleyici işlemin hukuka uygunluğu tartışılırken, işlemin hangi kurumun yetkisiyle ve müşterek düzenleme usulüne uyularak tesis edilip edilmediği ayrıca incelenmelidir. Yetki ve usul unsurundaki sakatlık, iptal davasının en güçlü gerekçelerindendir.

Kanun, Kurum ve Sermaye Piyasası Kurulunun görüşleri doğrultusunda EPİAŞ’ın, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 65 inci maddesi kapsamındaki anlaşmaların tarafı olabileceğini de öngörmüştür. EPDK kararlarına karşı izlenecek yol için: EPDK Kararlarına Karşı Dava.

Teminatlar ve Temerrüt Garanti Hesabı: İstisnai Koruma

Bu başlık, enerji ticaretiyle uğraşan şirketlerin alacaklıları bakımından hayati önemdedir ve sahada çok az bilinir.

Kanun, EPİAŞ tarafından işletilen veya mali uzlaştırma ile diğer mali işlemleri yürütülen piyasalara ilişkin olarak EPİAŞ ve merkezî uzlaştırma kuruluşu nezdinde tutulan teminatlar ile oluşturulan temerrüt garanti hesabındaki varlıklar bakımından şu korumayı getirmiştir:

• Amaçları dışında kullanılamaz,
• Haczedilemez,
• Rehnedilemez,
• İdari mercilerin tasfiye kararlarından etkilenmez,
• İflas masasına dâhil edilemez,
• Üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz.

Altı kalemlik bu liste, olağan cebri icra araçlarının tamamını devre dışı bırakan bir kanuni kalkandır. Pratikte doğurduğu sonuçlar şunlardır:

1. Alacaklı bakımından: Bir elektrik tedarik şirketinden alacaklı olan kişi, borçlunun EPİAŞ nezdindeki teminatına haciz koydurarak tahsil yapamaz. Haciz ihbarnamesi gönderilse dahi bu varlıklar üzerinde sonuç doğmaz. Haciz usulünün genel çerçevesi için: Haciz Usulü (İİK m.78-92).
2. İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz bakımından: Koruma açıkça ihtiyati tedbiri de kapsadığından, dava öncesinde bu varlıklar üzerinden güvence alınması yolu kapalıdır: İhtiyati Haciz (İİK m.257-269).
3. İflas ve konkordato bakımından: Bu varlıklar iflas masasına dâhil edilemeyeceğinden, borçlunun iflası hâlinde dahi masadan pay verilmez; idari tasfiye kararları da bu varlıkları etkilemez. Konkordato sürecindeki alacaklının konumu için: Konkordatoda Alacaklının Hakları ve Alacak Bildirimi.

Bu düzenlemenin gerekçesi, piyasanın sistemik istikrarıdır: teminat havuzunun tek bir katılımcının borcu nedeniyle çözülmesi, tüm piyasa katılımcılarının tahsilat güvenliğini ortadan kaldırırdı. Ancak sonuç, o katılımcıdan alacaklı olan üçüncü kişiler bakımından ciddi bir tahsil kısıtıdır ve alacak yapılandırılırken baştan hesaba katılmalıdır.

Damga Vergisi İstisnası ve Genişleyen Faaliyet Alanı

Kanun’un 11 inci maddesinin on birinci fıkrası, 21/3/2018 tarihli ve 7103 sayılı Kanun’un 83 üncü maddesiyle değiştirilmiştir. Yürürlükteki hükme göre; bu Kanun kapsamında organize toptan elektrik piyasalarında ve maddenin sekizinci fıkrası kapsamında EPİAŞ’ın faaliyet alanına dâhil edilen doğal gaz dâhil diğer enerji piyasaları işlemleri ile emisyon ticareti hususunda EPİAŞ ve/veya iştirakleri bünyesinde yapılan işlemlere ilişkin düzenlenen kâğıtlar damga vergisinden müstesnadır.

Bu fıkra iki şeyi birden gösterir. Birincisi somut bir vergisel avantajdır. İkincisi ve daha önemlisi, EPİAŞ’ın faaliyet alanının elektrikle sınırlı olmadığıdır: doğal gaz piyasaları ve emisyon ticareti de kanun metninde açıkça anılmıştır. Karbon piyasalarının kurumsallaşması sürecinde bu hüküm, altyapının hangi tüzel kişilik üzerinden kurulacağına dair kanuni işaret niteliğindedir.

Uyuşmazlık Çıkarsa: Hangi Kapı?

Piyasa işlemlerinden doğan uyuşmazlıklarda izlenecek yol, işlemin niteliğine göre ayrışır:

• Uzlaştırma sonucuna ve piyasa işletim işlemlerine itiraz — öncelikle ilgili mevzuatta öngörülen itiraz usulü işletilir. Uzlaştırma bildirimlerine karşı süreler kısadır ve kaçırıldığında sonuç kesinleşir; bu nedenle bildirimlerin takibi kurumsal bir süreç olarak yürütülmelidir.
• Düzenleyici işlemler ve Kurul kararları — Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu kararlarına karşı yargı yolu açıktır. Borsa İstanbul tarafından işletilen piyasalara ilişkin müşterek düzenlemelerde ise Sermaye Piyasası Kurulu’nun yetkisi de gündeme gelir.
• Katılımcılar arası özel hukuk uyuşmazlıkları — ikili anlaşmalardan doğan alacak ve tazminat talepleri genel hükümlere ve varsa tahkim şartına tabidir.
• Lisans işlemleri — piyasa işletim lisansı ve diğer lisans türlerine ilişkin işlemler ayrı bir rejime tabidir: Elektrik Piyasasında Lisans Türleri.

Piyasa Katılımcısı İçin Kontrol Listesi

• İşlemim hangi piyasada gerçekleşti? EPİAŞ, Borsa İstanbul veya TEİAŞ — uygulanacak mevzuat buna göre değişir.
• Fiziksel teslimatlı bir işlem mi, yoksa sermaye piyasası aracı niteliğinde bir sözleşme mi? İkincisinde 6362 sayılı Kanun hükümleri saklıdır.
• Mali uzlaştırma muhatabım kim? TEİAŞ işletiminde dahi mali uzlaştırma EPİAŞ’ta yürütülebilir.
• Uzlaştırma bildirimlerine itiraz süreleri takip ediliyor mu? Kaçırılan süre sonucu kesinleştirir.
• Teminat yükümlülüklerim güncel mi? Temerrüt hâlinde teminatın kullanılma usulünü biliyor muyum?
• Karşı taraftan alacaklıysam: onun EPİAŞ nezdindeki teminatına haciz veya ihtiyati tedbir uygulanamayacağını biliyor muyum? Alacağımı başka güvencelerle desteklemeli miyim?
• Karşı tarafın iflası ihtimalinde teminat havuzunun masaya girmeyeceğini hesaba kattım mı?
• İtiraz ettiğim düzenleyici işlem, EPDK ve SPK’nın müşterek yönetmelik usulüne uyularak mı çıkarıldı?

Sık Sorulan Sorular

EPİAŞ nedir ve hangi kanuna dayanır?

EPİAŞ, 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun 11 inci maddesi uyarınca kurulan ve piyasa işletim lisansına sahip merkezî aracı tüzel kişiliktir. Kanun uyarınca kurulmasından itibaren altı ay içinde Kurumdan piyasa işletim lisansını alarak faaliyetlerine başlaması öngörülmüştür.

Elektrik piyasalarını sadece EPİAŞ mı işletir?

Hayır. Kanun’un 3 üncü maddesindeki tanıma göre gün öncesi ve gün içi piyasaları ile ileri tarihli fiziksel teslimat gerektiren piyasaları piyasa işletim lisansına sahip merkezî aracı tüzel kişilik; sermaye piyasası aracı niteliğindeki standardize elektrik sözleşmeleri ile türev ürünlerin işlem gördüğü piyasaları Borsa İstanbul Anonim Şirketi; dengeleme güç piyasası ile yan hizmetler piyasasını ise TEİAŞ organize edip işletir.

TEİAŞ’ın işlettiği piyasada mali muhatap kimdir?

Kanun uyarınca EPİAŞ, TEİAŞ tarafından piyasa işletim lisansı kapsamında işletilen organize toptan elektrik piyasalarının mali uzlaştırma işlemleri ile birlikte gerekli diğer mali işlemleri de yürütür. Bu nedenle işletim TEİAŞ’ta olsa dahi mali uzlaştırma EPİAŞ’ta yürütülebilir.

EPİAŞ nezdindeki teminatlara haciz konulabilir mi?

Hayır. Kanun uyarınca EPİAŞ ve merkezî uzlaştırma kuruluşu nezdinde tutulan teminatlar ile oluşturulan temerrüt garanti hesabındaki varlıklar amaçları dışında kullanılamaz, haczedilemez, rehnedilemez, idari mercilerin tasfiye kararlarından etkilenmez, iflas masasına dâhil edilemez ve üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz.

Borçlunun iflası hâlinde bu teminatlardan pay alınabilir mi?

Hayır. Söz konusu varlıklar iflas masasına dâhil edilemeyeceğinden, borçlunun iflası hâlinde masadan pay verilmez. Bu nedenle enerji ticareti yapan bir şirketten alacaklı olanların alacaklarını başka güvencelerle desteklemesi önem taşır.

Bu piyasaları hangi kurum düzenler?

Borsa İstanbul tarafından işletilecek piyasalara ilişkin lisanslama, çalışma esasları, sözleşme ve türev ürün standartları, uzlaştırma işlemleri, işletim tarifeleri, yükümlülükler ile gözetim ve denetime ilişkin usul ve esaslar, Kanun’un 11 inci maddesinin onuncu fıkrası uyarınca Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından müştereken çıkarılan yönetmeliklerle düzenlenir.

EPİAŞ işlemlerinde damga vergisi var mıdır?

Kanun’un 11 inci maddesinin on birinci fıkrası uyarınca, organize toptan elektrik piyasalarında ve EPİAŞ’ın faaliyet alanına dâhil edilen doğal gaz dâhil diğer enerji piyasaları işlemleri ile emisyon ticareti hususunda EPİAŞ ve iştirakleri bünyesinde yapılan işlemlere ilişkin düzenlenen kâğıtlar damga vergisinden müstesnadır.

EPİAŞ yalnızca elektrikle mi ilgilenir?

Hayır. Kanun metninde EPİAŞ’ın faaliyet alanına dâhil edilen doğal gaz dâhil diğer enerji piyasaları ile emisyon ticareti açıkça anılmıştır. Bu, faaliyet alanının elektrikle sınırlı olmadığını gösterir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.