İş Sözleşmesinin Türleri: Belirli/Belirsiz, Tam/Kısmi, Deneme ve Çağrı Üzerine (İş Kanunu m. 9-16)

İş sözleşmeleri 4857 sayılı İş Kanunu’nda süreye göre belirli/belirsiz; çalışma biçimine göre tam/kısmi süreli, deneme süreli, çağrı üzerine çalışma ve takım sözleşmesi gibi türlere ayrılır (m. 9-16). Sözleşmenin türü; ihbar ve kıdem tazminatı ile iş güvencesi haklarını doğrudan etkilediği için doğru belirlenmesi önemlidir.

İş Sözleşmesi Nedir ve Hangi Türlerde Yapılır?

İş sözleşmesi; bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. İş Kanunu m. 9 uyarınca taraflar, kanunun sınırlamaları saklı kalmak koşuluyla sözleşmeyi ihtiyaçlarına uygun türde düzenleyebilir. Sözleşmeler süre bakımından belirli veya belirsiz; çalışma biçimi bakımından tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli veya diğer türlerde oluşturulabilir. Süresi bir yıl ve daha fazla olan belirli süreli sözleşmelerin yazılı yapılması gerekir (m. 8).

Sürekli ve Süreksiz İş Sözleşmeleri (m. 10)

Nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işlere süreksiz iş, bundan fazla devam eden işlere sürekli iş denir. Süreksiz işlerde İş Kanunu’nun bazı maddeleri (örneğin yıllık izin, ihbar, kıdem ve fesihle ilgili birçok hüküm) uygulanmaz; bu konularda Türk Borçlar Kanunu hükümleri devreye girer. Bu nedenle bir işin sürekli mi süreksiz mi olduğu, işçinin haklarını belirlemede önemlidir.

Belirli ve Belirsiz Süreli Sözleşme (m. 11-12)

İş Kanunu’na göre asıl olan belirsiz süreli sözleşmedir; belirli süreli sözleşme ancak objektif bir nedenin (belirli süreli iş, belli bir işin tamamlanması, belli bir olgunun ortaya çıkması) varlığında yazılı olarak yapılabilir. Esaslı neden olmadan zincirleme yapılan belirli süreli sözleşmeler başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır. Bu ayrımın ihbar ve kıdem tazminatına etkisi büyüktür; ayrıntılar için belirli ve belirsiz süreli sözleşme rehberimize bakabilirsiniz.

Tam Süreli ve Kısmi Süreli Sözleşme (m. 13)

İşçinin normal haftalık çalışma süresi, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmişse sözleşme kısmi süreli (part-time) sözleşmedir. Kısmi süreli çalışan işçi, ayrımı haklı kılan bir neden olmadıkça salt kısmi süreli olduğu için tam süreli emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz. Ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, çalıştığı süreye orantılı olarak ödenir. Emsal işçi, işyerinde aynı veya benzer işte tam süreli çalışan işçidir.

Çağrı Üzerine Çalışma (m. 14)

Çağrı üzerine çalışma, işçinin yapmayı üstlendiği işle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulması hâlinde iş görmesinin kararlaştırıldığı, kısmi süreliye dayalı bir iş ilişkisidir. Önemli kurallar:

• Çalışma süresi taraflarca belirlenmemişse haftalık 20 saat kararlaştırılmış sayılır.
• İşçi, belirlenen sürede çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır.
• İşveren çağrıyı, aksi kararlaştırılmadıkça, çalışma zamanından en az dört gün önce yapmalıdır.
• Günlük çalışma süresi belirlenmemişse, işveren her çağrıda işçiyi günde en az dört saat üst üste çalıştırmak zorundadır.

Deneme Süreli Sözleşme (m. 15)

Sözleşmeye deneme kaydı konulduğunda, deneme süresi en çok iki ay olabilir; bu süre toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; ancak işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları (SGK sigortalılığı dâhil) saklıdır. Belirli süreli sözleşmeye de deneme kaydı konulabilir. Ayrıntı için deneme süreli sözleşme rehberimize bakabilirsiniz.

Takım Sözleşmesi (m. 16)

Birden çok işçinin oluşturduğu bir takımı temsilen bir işçinin (takım kılavuzu) işverenle yaptığı sözleşmeye takım sözleşmesi denir. Bu sözleşme yazılı yapılmalı ve her işçinin kimliği ile alacağı ücret ayrı ayrı gösterilmelidir. Takımdaki her işçinin işe başlamasıyla, o işçi ile işveren arasında sözleşmede belirlenen şartlarla bir iş sözleşmesi kurulmuş sayılır; ücretler işçilere ayrı ayrı ödenir ve takım kılavuzuna aracılık vb. nedenle kesinti yapılamaz.

Sözleşme Türünün Önemi

Sözleşmenin türü, işçinin haklarını doğrudan etkiler: ihbar süreleri yalnızca belirsiz süreli sözleşmelerde uygulanır; iş güvencesi (işe iade) kural olarak belirsiz süreli sözleşmeyle ve en az altı ay kıdemle çalışan işçiler için söz konusudur. Kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışanlar da ayrımcılık yasağından yararlanır. Bu nedenle sözleşme kurulurken türünün ve şeklinin doğru belirlenmesi, ileride doğabilecek fesih ve tazminat uyuşmazlıklarında belirleyicidir.

Süreye Göre Ayrım: Belirli ve Belirsiz Süreli

Temel ayrım sözleşmenin süresine göre yapılır ve sonuçları çok farklıdır.

İkinci ve üçüncü satırlar en kritik denetimdir: belirli süreli iş sözleşmesi ancak işin niteliğinden kaynaklanan objektif bir neden varsa yapılabilir; böyle bir neden bulunmadığında sözleşme baştan itibaren belirsiz süreli sayılır ve işçi iş güvencesinden yararlanır. Dördüncü satır ise zincirleme yenilemelerin sınırını verir.

Çalışma Biçimine Göre Sözleşme Türleri

Süre dışındaki ölçütlere göre de farklı sözleşme tipleri vardır.

Dokuzuncu satır tüm türler için geçerli şekil kuralıdır: süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması gerekir; yazılı sözleşme bulunmaması sözleşmeyi geçersiz kılmaz ancak ispatı güçleştirir. Üçüncü satır ise az bilinen bir korumadır — çağrı üzerine çalışmada işçiye asgari çalışma süresi garantisi tanınır.

Doğru Sözleşme Türünü Belirlemek

Uygulamada sözleşmenin adı değil, fiilî durum esas alınır.

Birinci ve dördüncü satırlar yargı denetiminin özünü verir: sözleşmeye verilen ad bağlayıcı değildir; taraflar arasında bağımlılık ilişkisi, talimat verme ve denetim yetkisi bulunuyorsa ilişki iş sözleşmesi olarak nitelendirilir ve tüm işçilik hakları doğar. Üçüncü satır ise sık karşılaşılan bir uygulamadır — kâğıt üzerinde kısmi süreli görünen ancak fiilen tam süreli çalışılan ilişkilerde gerçek durum esas alınır.

İş sözleşmesi rehberlerimiz: iş sözleşmesi türleri · objektif neden şartı · deneme süresi · kısmi süreli çalışma · uzaktan çalışma · geçici iş ilişkisi

İş Sözleşmesinin Kurulması ve Şekil

Sözleşme kural olarak şekle bağlı değildir; ancak istisnalar vardır.

Dördüncü ve dokuzuncu satırlar iki pratik yükümlülüğü verir: yazılı sözleşme yapılmayan hâllerde işveren, işçiye çalışma koşullarını gösteren bir belgeyi kanuni süre içinde vermek zorundadır; ayrıca sigortalı işe giriş bildirgesinin işe başlamadan önce SGK’ya verilmesi zorunludur ve bu yükümlülük sözleşmenin şeklinden bağımsızdır.

İş sözleşmesi rehberlerimiz: iş sözleşmesi türleri · objektif neden şartı · deneme süresi · kısmi süreli çalışma · uzaktan çalışma · geçici iş ilişkisi

Sözleşmede Yer Alan Özel Kayıtlar

Bazı kayıtlar geçerlilik denetimine tabidir.

Birinci ve sekizinci satırlar iki temel geçersizlik sebebini verir: yalnızca işçi aleyhine kararlaştırılan cezai şart kayıtları geçersizdir; cezai şartın karşılıklı olması gerekir; ayrıca kıdem tazminatı, fazla mesai veya yıllık izin gibi kanuni haklardan önceden feragat edilmesine ilişkin kayıtlar hüküm doğurmaz.

İş sözleşmesi rehberlerimiz: iş sözleşmesi türleri · objektif neden şartı · deneme süresi · kısmi süreli çalışma · uzaktan çalışma · geçici iş ilişkisi

Sıkça Sorulan Sorular

İş sözleşmesi türleri nelerdir?

Süreye göre belirli ve belirsiz süreli; çalışma biçimine göre tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli, çağrı üzerine çalışma ve takım sözleşmesi gibi türlere ayrılır (İş Kanunu m. 9-16). Ayrıca sürekli/süreksiz iş ayrımı vardır.

Süreksiz iş nedir?

Nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işlerdir (m. 10). Süreksiz işlerde İş Kanunu’nun bazı hükümleri uygulanmaz; bu konularda Türk Borçlar Kanunu uygulanır.

Kısmi süreli (part-time) çalışan işçinin hakları nelerdir?

Kısmi süreli işçi, ayrımı haklı kılan neden olmadıkça tam süreli emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz; ücret ve bölünebilir menfaatleri çalıştığı süreye orantılı ödenir (m. 13).

Deneme süresi en fazla ne kadar olabilir?

En çok iki aydır; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresinde taraflar bildirimsiz ve tazminatsız fesih yapabilir; işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve hakları saklıdır (m. 15).

Çağrı üzerine çalışmada işçi çalışmasa da ücret alır mı?

Evet. Belirlenen sürede işçi çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır. Süre belirlenmemişse haftalık 20 saat kararlaştırılmış sayılır (m. 14).

Sözleşmenin türü neden önemlidir?

İhbar tazminatı yalnızca belirsiz süreli sözleşmelerde uygulanır; iş güvencesi de kural olarak belirsiz süreli ve en az altı ay kıdemli işçiler içindir. Tür, kıdem ve tazminat haklarını doğrudan etkiler.