Asıl İşveren – Alt İşveren (Taşeron) İlişkisi ve Muvazaa (İş Kanunu m. 2)

Asıl işveren-alt işveren (taşeron) ilişkisi, bir işverenden işyerindeki yardımcı işlerde veya asıl işin uzmanlık gerektiren bir bölümünde iş alan alt işveren ile asıl işveren arasında kurulur (4857 sayılı İş Kanunu m. 2). Bu ilişkide asıl işveren, alt işveren işçilerinin haklarından alt işverenle birlikte sorumludur.

Asıl İşveren – Alt İşveren İlişkisi Nedir?

İş Kanunu m. 2/6’ya göre; bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde ya da asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde çalıştıran işverene alt işveren (taşeron), ondan iş alan işverene ise asıl işveren denir. İlişkinin geçerli olması için iki ayrı bağımsız işverenin bulunması ve yasal koşulların sağlanması gerekir.

İlişkinin Kurulma Koşulları

Geçerli bir asıl işveren-alt işveren ilişkisi için aranan temel koşullar şunlardır:

• İşin, işyerinde yürütülen mal/hizmet üretimine ilişkin yardımcı bir iş olması; veya
• Asıl işin bir bölümü olmakla birlikte, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren bir iş olması (bu iki ölçüt birlikte aranır),
• Alt işverenin, o iş için görevlendirdiği işçilerini yalnızca o işyerinde çalıştırması,
• Tarafların ayrı ve bağımsız işveren olması.

Yardımcı İş ve Asıl İşin Bölünmesi

Yardımcı iş (örneğin temizlik, güvenlik, yemek, taşıma), mal/hizmet üretimine ilişkin olmakla birlikte doğrudan üretim organizasyonunda yer almayan, asıl iş devam ettikçe süren işlerdir ve kural olarak alt işverene verilebilir. Buna karşılık asıl iş (üretimin esasını oluşturan iş), ancak işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiriyorsa bölünüp alt işverene verilebilir. Uzmanlık gerektirmeyen asıl işin bölünerek alt işverenlere verilmesi yasaktır.

Müteselsil Sorumluluk (m. 2/6)

Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak İş Kanunundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte (müştereken ve müteselsilen) sorumludur. Bunun pratik sonuçları:

• İşçi; ücret, kıdem tazminatı, fazla mesai, yıllık izin ücreti gibi alacaklarını doğrudan asıl işverenden de talep edebilir.
• İşçi alacağı davasında asıl işverenin de hasım gösterilmesi işçinin hakkıdır.
• İhbar tazminatından kural olarak son işveren sorumludur; diğer yükleniciler kendi çalıştırdıkları dönemle sınırlı sorumludur.
• Asıl işveren, ödediği tutarları alt işverene rücu edebilir; ancak bu, işçiye karşı sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
• Asıl işveren, alt işveren işçilerinin ücretlerinin ödenip ödenmediğini kontrol etmek ve ödenmeyenleri hakedişten keserek ödemekle yükümlüdür (m. 36/5).

Muvazaa Nedir ve Hangi Hâllerde Doğar? (m. 2/7)

Muvazaa, tarafların gerçek iradelerini gizleyerek üçüncü kişileri (burada işçileri) aldatma amacı taşıyan görünürdeki işlemdir. Kanun ve Alt İşverenlik Yönetmeliği uyarınca, koşullara uyulmayan ilişkiler ile özellikle şu hâller muvazaalı kabul edilir:

• Asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınıp hakları kısıtlanarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi,
• Alt işveren ilişkisinin, daha önce o işyerinde çalıştırılan kişiyle kurulması,
• Uzmanlık gerektirmeyen asıl işin alt işverene verilmesi,
• Kamusal yükümlülüklerden kaçınmak ya da işçilerin kanun/sözleşme/TİS’ten doğan haklarını kısıtlamak veya ortadan kaldırmak amacı taşıyan işlemler.

Muvazaanın Sonuçları

Alt işverenlik ilişkisinin muvazaalı olduğu tespit edilirse, alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır. Bu durumda işçinin tüm çalışma/kıdem süresi ve sosyal hakları asıl işverene ait olur; işe iade talebinde işçi asıl işyerine iade edilir. Ayrıca muvazaalı işlem nedeniyle asıl işverene ve alt işverene m. 98 uyarınca idari para cezası uygulanabilir. Muvazaa incelemesi iş müfettişlerince yapılır ve Yargıtay bu tür uyuşmazlıklarda işçi lehine yorum ilkesini esas alır; alt işverenin bir tabela şirketi olması veya personelin asıl işverence yönlendirilmesi muvazaa karinesi sayılabilir.

İşçi Ne Yapmalı?

Alt işveren işçisi, alacaklarını talep ederken hem alt işvereni hem asıl işvereni hasım göstererek dava açabilir; mahkeme muvazaa iddiasını re’sen de inceleyebilir. Muvazaanın kabulü hâlinde işçi, baştan asıl işverenin işçisi sayılarak tüm haklarını asıl işverenden talep edebilir. Bu nedenle taşeronda çalışan işçilerin, çalışma koşullarını ve ödeme kayıtlarını belgelemesi büyük önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

Asıl işveren-alt işveren (taşeron) ilişkisi nedir?

Bir işverenden, işyerindeki yardımcı işlerde veya asıl işin uzmanlık gerektiren bir bölümünde iş alan alt işveren ile asıl işveren arasında kurulan ilişkidir (İş Kanunu m. 2).

Asıl iş alt işverene verilebilir mi?

Asıl iş ancak işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiriyorsa bölünüp alt işverene verilebilir. Uzmanlık gerektirmeyen asıl işin bölünüp verilmesi yasaktır.

İşçi alacaklarını asıl işverenden isteyebilir mi?

Evet. Asıl işveren, alt işveren işçilerinin işçilik alacaklarından alt işverenle birlikte müteselsilen sorumludur; işçi ücret, kıdem, fazla mesai ve yıllık izin alacaklarını asıl işverenden de talep edebilir.

Muvazaa hangi hâllerde oluşur?

Asıl işveren işçilerinin haklarının kısıtlanması, daha önce o işte çalışanla alt işveren ilişkisi kurulması, uzmanlık gerektirmeyen asıl işin verilmesi veya hakları kısıtlama/kamusal yükümlülükten kaçınma amaçlı işlemlerde muvazaa oluşur.

Muvazaa tespit edilirse ne olur?

Alt işveren işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır; tüm kıdem ve hakları asıl işverene ait olur. Ayrıca idari para cezası uygulanabilir.

İhbar tazminatından kim sorumludur?

İhbar tazminatından kural olarak son işveren sorumludur. Diğer yükleniciler kendi çalıştırdıkları dönemle sınırlı olarak sorumlu olur.