Alt İşveren (Taşeron) İlişkisinde İş Kazası Sorumluluğu: Asıl İşveren Kurtulur mu?

“İşi taşerona verdim, sorumluluk onda” — bu, iş kazası dosyalarında en sık duyulan ve en sık reddedilen savunmadır. Alt işverenin kendi çalışanları bakımından yükümlülüğü elbette vardır; ancak asıl işverenin denetim yükümlülüğü ortadan kalkmaz. Yargıtay uygulamasında, “anahtar teslimi” iş sözleşmelerinin asıl işveren sorumluluğunu ortadan kaldırmadığı vurgulanmaktadır.

Alt İşveren İlişkisinde İş Kazası Sorumluluğu

Taşeron işçisinin kazasında asıl işveren de sorumludur.

Birinci ve dokuzuncu satırlar işçi için en önemli güvenceyi verir: alt işveren işçisinin uğradığı iş kazasından asıl işveren de müteselsilen sorumludur; bu nedenle dava her ikisine birden yöneltilmelidir. Sekizinci satır ise sık yapılan savunmayı karşılar — taraflar arasındaki sözleşmede yer alan sorumluluk kayıtları işçiye karşı ileri sürülemez, yalnızca iç ilişkide sonuç doğurur.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Temel İlke: Ceza Sorumluluğu Sözleşmeyle Devredilemez

Bu, konunun anlaşılması için en kritik ayrımdır ve iki farklı hukuk alanını ilgilendirir.

Hukuki (tazminat) sorumluluk bakımından taraflar arasındaki sözleşme hükümleri, iç ilişkide rücu imkânı doğurabilir. Yani asıl işveren tazminat ödedikten sonra alt işverene rücu edebilir.

Ceza sorumluluğu bakımından ise durum tamamen farklıdır. Ceza sorumluluğu şahsidir ve sözleşmeyle devredilemez. “Sorumluluk taşerondadır” şeklindeki bir sözleşme maddesi, ceza yargılamasında failin konumunu değiştirmez.

Ceza yargılamasında sorulan tek soru şudur: bu kişinin, o kazayı önleyecek somut bir yükümlülüğü var mıydı ve yerine getirdi mi?

Asıl İşverenin Denetim Yükümlülüğü

Alt işveren kullanmak, asıl işvereni iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinden kurtarmaz. Uygulamada asıl işverenden beklenen hususlar:

• Alt işverenin yeterliliğini denetlemek. Seçim aşamasında iş sağlığı ve güvenliği kapasitesinin değerlendirilmesi.
• Koordinasyonu sağlamak. Aynı sahada birden fazla işveren çalışıyorsa risklerin karşılıklı bildirimi ve ortak tedbirlerin organize edilmesi.
• Bilgilendirme. Sahadaki risklerin alt işverene ve çalışanlarına aktarılması.
• Denetim. Alt işverenin tedbirleri uygulayıp uygulamadığının izlenmesi ve eksikliklerin giderilmesinin sağlanması.
• Ortak kullanım alanları. Sahanın genel güvenliği, geçiş yolları, iskele, elektrik altyapısı gibi ortak unsurlar bakımından sorumluluk.

Yargıtay uygulamasında, asıl işveren-alt işveren ilişkisinin yeniden araştırılmasını öngören bozma kararları verilmekte ve “anahtar teslimi” iş sözleşmelerinin asıl işveren sorumluluğunu ortadan kaldırmadığı vurgulanmaktadır.

Alt İşverenin Sorumluluğu

Alt işveren, kendi çalışanları bakımından doğrudan yükümlülük sahibidir. Uygulamada alt işverenin sorumluluğu, kendi işçileri için güvenlik tedbirlerini almamış olması hâlinde doğar.

Alt işverenin yerine getirmesi gereken yükümlülükler, asıl işverenin yükümlülükleriyle aynı çerçevededir: risk değerlendirmesi, eğitim, kişisel koruyucu donanım, uzman ve hekim görevlendirmesi, sağlık gözetimi.

“Asıl işveren zaten tedbir almış” savunması alt işvereni kurtarmaz; kendi çalışanları bakımından yükümlülüğü bağımsızdır.

Buna karşılık alt işveren bakımından savunma dayanakları da vardır: sahanın genel güvenliğinin asıl işverenin kontrolünde olması, gerekli bilgilendirmenin yapılmamış olması, ortak alanlardaki eksikliklerin kendi müdahale alanı dışında bulunması.

Muvazaa ve Gerçek İşveren Tespiti

Ceza dosyalarında sık gündeme gelen bir başka mesele, alt işverenlik ilişkisinin gerçek olup olmadığıdır.

İncelenen hususlar:

• Alt işverenin bağımsız bir organizasyona sahip olup olmadığı.
• İşin ayrı ve uzmanlık gerektiren bir bölümü mü, yoksa asıl işin bölünmesi mi olduğu.
• Talimatın fiilen kimden geldiği.
• Araç, gereç ve malzemenin kim tarafından sağlandığı.
• Çalışanların fiilen kimin denetiminde çalıştığı.

Bu unsurlar, ilişkinin görünüşte alt işverenlik ancak fiilen doğrudan istihdam olduğunu gösteriyorsa, ceza sorumluluğu fiilen talimat veren ve denetleyen kişide yoğunlaşır.

Bu tespit, iş mahkemesindeki muvazaa değerlendirmesinden bağımsız olarak ceza dosyasında da yapılabilir; çünkü ceza hukukunda esas olan fiili durumdur.

Sözleşmelerde Alınacak Önlemler

Alt yüklenici kullanan işverenlerin, hem kaza riskini azaltmak hem savunma pozisyonunu güçlendirmek için yapması gerekenler:

• Sözleşmelere iş güvenliği hükümleri ekleyin. Alt işverenin yükümlülükleri, denetim hakkı ve ihlal hâlinde işi durdurma yetkisi açıkça yazılmalıdır.
• Eğitim ve denetim belgelerini saklayın. Alt işverenin çalışanlarına yönelik eğitim kayıtları ve saha denetim tutanakları.
• Koordinasyon toplantılarını tutanağa bağlayın. Risklerin bildirildiğini gösteren kayıtlar.
• Uyarıları yazılı yapın. Sözlü uyarı ispatlanamaz; yazılı uyarı ve verilen süre belgelenmelidir.
• İşi durdurma yetkisini fiilen kullanın. Eksiklik giderilmediğinde işin durdurulduğunu gösteren kayıtlar, savunmanın en güçlü unsurudur.

Ancak dikkat: bu belgeler kaza öncesinde düzenlenmiş olmalıdır. Sonradan oluşturulan kayıtlar bilirkişi incelemesinde tespit edilir ve dosyayı ağırlaştırır.

Kusur Dağılımı Nasıl Yapılır?

Bu dosyalarda kusur, birden fazla kişi arasında paylaştırılır. Bilirkişi incelemesinde değerlendirilen unsurlar:

• Eksikliğin kaynağı. Kaza, sahanın genel güvenliğinden mi yoksa alt işverenin kendi çalışma yönteminden mi doğdu?
• Müdahale imkânı. Her bir sorumlunun, o eksikliği giderme yetkisi ve imkânı var mıydı?
• Bilgi durumu. Risk kime bildirilmişti?
• Denetim kayıtları. Asıl işveren denetim yapmış mı, tespit ettiği eksikliği takip etmiş mi?
• Çalışanın kusuru — talimata aykırı davranış varsa ayrıştırılmalı.

Kusur dağılımının hem ceza miktarını hem tazminat sorumluluğunu belirlediği için, rapora itiraz bu dosyalarda en önemli savunma aracıdır.

Savunmada Kontrol Listesi

Asıl işveren bakımından:

• Alt işverenin seçim ve yeterlilik değerlendirmesi belgeli mi?
• Risklerin bildirildiğini gösteren koordinasyon kayıtları var mı?
• Saha denetimleri yapılmış ve tutanağa bağlanmış mı?
• Tespit edilen eksiklikler için yazılı uyarı ve takip yapılmış mı?
• Kaza, ortak kullanım alanından mı yoksa alt işverenin kendi işinden mi kaynaklandı?

Alt işveren bakımından:

• Kendi çalışanları için risk değerlendirmesi, eğitim ve donanım kayıtları var mı?
• Sahanın genel güvenliğine ilişkin eksiklikler asıl işverene bildirilmiş mi?
• Talimatın fiilen kimden geldiği ortaya konabiliyor mu?

Usul: ölümle sonuçlanan kazalarda suç şikâyete tabi değildir, resen soruşturulur. Yaralanmayla sonuçlanan kazalarda şikâyet rejimi, yaralanmanın niteliğine ve bilinçli taksir bulunup bulunmadığına göre değişir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut dosya değerlendirmesi yerine geçmez. Her iş kazasının teknik ve hukuki koşulları farklıdır; mutlaka müdafi ile birlikte değerlendirilmelidir.

Asıl İşveren Sıfatı Ne Zaman Doğar?

Her hizmet alımı, asıl işveren–alt işveren ilişkisi kurmaz. Sıfatın doğup doğmadığı belirli ölçütlerle tespit edilir.

Kaza Anında İki İşverenin Ortak Yükümlülükleri

Aynı işyerinde birden çok işveren bulunduğunda, koordinasyon yükümlülüğü doğar.

1. Bilgilendirme. Asıl işveren, işyerindeki riskleri alt işverene ve çalışanlarına bildirmelidir.
2. Koordinasyon. İş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin uygulanmasında eşgüdüm sağlanmalıdır.
3. Ortak alan. Ortak kullanılan alanlardaki tedbirlerden asıl işveren sorumludur.
4. Denetim. Alt işverenin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği izlenmelidir.
5. Kayıt. Yapılan bilgilendirme ve denetimler yazılı olarak belgelenmelidir.

Sosyal Güvenlik ve Alacak Boyutu

Ceza sorumluluğunun yanında, mali sorumluluk da paylaşılır.

Hakediş yönetimi pratik bir koruma sağlar: alt işverenin sigorta primlerini ve işçi ücretlerini ödediğini gösteren belgeler her hakediş öncesinde istenmeli; sunulmadığında ödeme yapılmamalıdır. Bu mekanizma, sonradan doğacak müteselsil sorumluluğu büyük ölçüde önler.

İş kazasında ceza sorumluluğu ve kusur raporu denetimi için iş kazası rehberimize, işverenin İSG yükümlülükleri için 6331 rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Taşeron işçisinin kazasında asıl işveren sorumlu olur mu?

Alt işverenin kendi çalışanları bakımından yükümlülüğü bulunmakla birlikte asıl işverenin denetim ve koordinasyon yükümlülüğü ortadan kalkmaz. Yargıtay uygulamasında anahtar teslimi sözleşmelerin asıl işveren sorumluluğunu ortadan kaldırmadığı vurgulanmaktadır.

Sözleşmeye ‘sorumluluk taşerondadır’ yazsam kurtulur muyum?

Hayır. Ceza sorumluluğu şahsidir ve sözleşmeyle devredilemez. Sözleşme hükümleri iç ilişkide rücu imkânı doğurabilir; ancak ceza yargılamasında failin konumunu değiştirmez.

Asıl işverenin yükümlülükleri nelerdir?

Alt işverenin yeterliliğini denetlemek, koordinasyonu sağlamak, sahadaki riskleri bildirmek, tedbirlerin uygulanmasını izlemek ve ortak kullanım alanlarının güvenliğini sağlamak.

Alt işveren ‘asıl işveren tedbir almıştı’ diyebilir mi?

Bu savunma alt işvereni kurtarmaz; kendi çalışanları bakımından yükümlülüğü bağımsızdır. Ancak sahanın genel güvenliğinin asıl işverenin kontrolünde olduğu hâller ayrıca değerlendirilir.

Alt işverenlik ilişkisi gerçek değilse ne olur?

Ceza hukukunda esas olan fiili durumdur. İlişki görünüşte alt işverenlik ancak fiilen doğrudan istihdam ise sorumluluk, fiilen talimat veren ve denetleyen kişide yoğunlaşır.

Kusur nasıl paylaştırılır?

Bilirkişi incelemesinde eksikliğin kaynağı, her sorumlunun müdahale imkânı, bilgi durumu, denetim kayıtları ve çalışanın kusuru birlikte değerlendirilerek dağılım yapılır.