İş Kazasında Kusur Dağılımı ve Müterafik (Birlikte) Kusur İndirimi

Kusur neden bu kadar belirleyici?

İş kazası dosyalarında hükmedilecek tutarı belirleyen tek unsur zararın büyüklüğü değildir; kusurun nasıl dağıtıldığıdır. Çünkü işverenin tazmin sorumluluğu kusur esasına dayanır: sorumluluğun doğması için kazanın iş kazası niteliğinde olması yetmez, işverenin kusurlu olması ve zarar ile kaza arasında uygun illiyet bağının bulunması da aranır.

Sorumluluğun temeli, Türk Borçlar Kanunu m. 417’de düzenlenen işçiyi gözetme ve koruma borcudur. İşverenin bu borcu kapsamında iş sağlığı ve güvenliğini sağlaması, riskleri değerlendirmesi, gerekli önlemleri alması, eğitim vermesi ve denetlemesi beklenir. Kusur saptanırken işverenin bu yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir.

Kusur oranı, hesaplanan zararın ne kadarının kimden isteneceğini belirler. Zarar 1.000.000 TL, işverenin kusuru %70 ise, kural olarak işverenden istenebilecek maddi tazminat bu oranla sınırlıdır. Bu nedenle kusur raporu, iş kazası dosyasının en kritik belgesidir.

Müterafik (birlikte) kusur nedir?

Zarar gören işçinin de kendi davranışıyla zararın doğmasına veya artmasına katkısı varsa, buna müterafik kusur (birlikte kusur) denir ve tazminattan indirim sebebi oluşturur.

Türk Borçlar Kanunu’nun tazminatın belirlenmesine ilişkin hükümleri hâkime bu konuda takdir yetkisi verir: zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında etkili olan davranışı, tazminatın belirlenmesinde göz önünde tutulur ve hâkim tazminatı indirebilir ya da tamamen kaldırabilir.

Uygulamada müterafik kusur sayılan tipik davranışlar: kendisine teslim edilmiş kişisel koruyucu donanımı kullanmamak; makinenin koruyucu tertibatını devre dışı bırakmak; verilen talimata ve eğitime açıkça aykırı davranmak; alkollü ya da uyuşturucu etkisi altında çalışmak; yetkisi olmayan bir makineyi kullanmak; güvenlik uyarılarını dikkate almamak.

İşçi lehine işleyen sınırlar

Müterafik kusur otomatik olarak kabul edilmez. İşverenin gözetim ve denetim yükümlülüğü, işçinin kurallara uymamasını da kapsar: koruyucu donanımı zimmetlemek yetmez, kullanılıp kullanılmadığının denetlenmesi de beklenir. İşçiye hiç eğitim verilmemişse, verilen eğitim belgelenemiyorsa, iş güvenliği uzmanı ya da işyeri hekimi görevlendirilmemişse, makinede koruyucu tertibat hiç yoksa veya periyodik kontrolleri yapılmamışsa, işçinin dikkatsizliği çoğu zaman işverenin kusurunu ortadan kaldıracak ağırlıkta sayılmaz.

Ayrıca işveren, işçinin bilgi ve deneyimine uygun olmayan bir işte çalıştırmışsa ya da yeterli talimat vermemişse, ortaya çıkan hatanın sorumluluğu büyük ölçüde kendisine döner. Uygun illiyet bağının kesildiği ağır hâller — üçüncü kişinin ağır kusuru veya mücbir sebep — ise indirimden öte, sorumluluğu tamamen ortadan kaldırabilir.

Kusur raporu nasıl hazırlanır, nasıl itiraz edilir?

Kusur oranı mahkemece bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Heyette genellikle iş güvenliği uzmanlığı ve olayın konusuna göre teknik uzmanlık bulunur; ölüm veya ağır yaralanma hâllerinde hekim de yer alabilir.

Rapor şu belgeler üzerinden kurulur: kaza tutanağı ve SGK’ya yapılan iş kazası bildirimi; işyeri risk değerlendirmesi; İSG eğitim kayıtları ve imzalı katılım belgeleri; kişisel koruyucu donanım zimmet tutanakları; makine ve ekipmanın periyodik kontrol ile bakım raporları; iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme belgeleri; olay yeri tespiti, fotoğraflar ve kamera görüntüleri; tanık beyanları; SGK müfettiş raporu; varsa ceza dosyası ve orada alınmış bilirkişi raporu.

İtiraz. Rapor lehinize değilse süresi içinde ayrıntılı ve gerekçeli itiraz edilmelidir. Etkili itiraz noktaları: raporda hiç değerlendirilmemiş bir belge veya tanık bulunması; risk değerlendirmesinin olayla ilgili riski hiç içermemesi; eğitim kayıtlarının imzasız ya da tarihsiz olması; koruyucu donanımın zimmetlenmiş görünmesine rağmen fiilen kullanılmadığının denetlenmemesi; makinenin periyodik kontrolünün süresi geçmiş olması; ceza dosyasındaki tespitlerle çelişki. Gerekiyorsa ek rapor ya da yeni bir heyetten rapor alınması talep edilebilir.

Kusur oranı hesaba nasıl yansır?

Maddi tazminat, hesaplanan zarardan işçinin müterafik kusuru oranında indirim yapılarak bulunur. Ardından Kurumca bağlanan gelirlerin peşin sermaye değeri düşülür ve kalan tutar “fark tazminatı” olarak hükmedilir.

Manevi tazminat farklı işler: burada bir oran hesabı yapılmaz. Kusur dağılımı, hâkimin takdir edeceği manevi tazminat miktarını etkileyen unsurlardan yalnızca biridir; olayın ağırlığı, maluliyet oranı, tarafların ekonomik durumu ve olayın gelişim biçimi birlikte değerlendirilir. Önemli bir nokta: SGK manevi zararları karşılayacak bir ödeme yapmadığından, manevi tazminattan peşin sermaye değeri mahsubu yapılmaz.

Faiz, süreler ve usul

7589 sayılı Kanun (31 Temmuz 2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete) ile TBK m. 55’e eklenen fıkra, bu dosyalarda faiz rejimini değiştirmiştir: çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ile destekten yoksun kalma zararlarında, kazancın bilindiği döneme ilişkin hesaplanan tazminata haksız fiil veya zarar doğuran olayın meydana geldiği tarihten; kazancın bilinemediği döneme ilişkin hesaplanan tazminata ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir. Ayrıca ifa amacıyla tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminat miktarından oransal olarak mahsup edilir. Bu hükümler yalnızca 31 Temmuz 2026’dan sonra meydana gelen olaylara uygulanır.

Zamanaşımı. İşverenin sorumluluğu iş sözleşmesine aykırılığa dayandığından işverene karşı açılacak davada on yıllık süre uygulanır. Ceza davası açılmış ve ceza zamanaşımı daha uzunsa o süre geçerlidir; maluliyet sonradan artmışsa süre kesin tespitin yapıldığı son rapor tarihinden işler.

Usul. Görevli mahkeme iş mahkemesidir. Yetki bakımından 7036 sayılı Kanun m. 6/3 işçi lehine bir kolaylık getirir: iş kazasından doğan tazminat davalarında, iş kazasının veya zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir. Yani davayı kendi yerleşim yerinizde açabilirsiniz. Ayrıca iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları hakkında, m. 3/3 uyarınca dava şartı olan arabuluculuğa ilişkin birinci fıkra hükmü uygulanmaz. 7589 sayılı Kanun HMK m. 107’yi kaldırdığından belirsiz alacak davası açılamaz; yerine HMK m. 109’a eklenen fıkrayla talep, aynı dava içinde bir defaya mahsus olmak ve tahkikatın sonuna kadar kullanılmak üzere artırılabilir. Kusur ve maluliyet raporlarının dosyaya girmesiyle tutarın netleştiği bu davalarda düzenleme doğrudan dilekçenin kurgusunu belirler.