İş Kazasında İşverenin ve SGK’nın Rücu Hakkı

İş kazası sonrası SGK, sigortalıya yaptığı ödemeleri belirli koşullarda kusurlu işverene rücu edebilir; işçi ise ayrıca kendi zararı için tazminat talep edebilir. Bu iki yol birbirinden ayrıdır ve karıştırılmamalıdır. Bu rehberde SGK’nın rücu hakkının dayanağını (5510 m.21), kusur oranının rolünü, ilk peşin sermaye değeri kavramını, zamanaşımını ve işçinin bağımsız tazminat hakkını açıklıyoruz.

SGK’nın Rücu Hakkı Nedir?

İş kazası veya meslek hastalığı meydana geldiğinde SGK, sigortalıya çeşitli yardımlar sağlar: geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, tedavi giderleri ve ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir. SGK, bu ödemeleri belirli koşullarda kazaya sebep olan kusurlu işverenden veya üçüncü kişilerden geri isteyebilir. Buna rücu (geri rücuen tazminat) denir.

Rücu hakkının yasal dayanağı 5510 sayılı Kanun m. 21‘dir. Maddeye göre iş kazası, işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK yaptığı ödemeleri işverene rücu edebilir. Bu, kamu kaynağının kusurlu taraftan tahsilini amaçlar.

Kusur Oranı ve İlk Peşin Sermaye Değeri

SGK’nın işverenden isteyebileceği tutar sınırsız değildir; kusur oranıyla sınırlıdır. Kusur oranı, iş güvenliği bilirkişisi tarafından belirlenir. İşveren, yalnızca kendi kusuruna karşılık gelen tutardan sorumlu olur; işçinin veya üçüncü kişinin kusuru bu oranı azaltır.

Rücu tutarının hesabında ilk peşin sermaye değeri esas alınır. Bu, SGK’nın sigortalıya bağladığı gelirin, bağlandığı tarihteki toplam peşin karşılığıdır. Sonradan meydana gelen gelir artışları rücu tutarına eklenmez; işveren yalnızca ilk peşin değerin kusura isabet eden kısmından sorumludur. Üçüncü kişilere rücuda ise bu değerin yarısı esas alınır.

İşçinin Ayrı Tazminat Hakkı

SGK’nın rücu davası ile işçinin tazminat davası iki ayrı süreçtir. SGK, kendi yaptığı ödemeleri işverenden geri isterken; işçi (veya ölümde yakınları), SGK tarafından karşılanmayan gerçek zararı için doğrudan işverene maddi ve manevi tazminat davası açar.

İşçinin davasında, SGK’nın bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değeri hesaplanan tazminattan mahsup edilir (düşülür); geriye kalan fark işverenden tahsil edilir. Böylece işçi hem SGK yardımından hem de karşılanmayan zararı için tazminattan yararlanır, ancak aynı zarar iki kez ödenmez.

Kusur İncelemesi ve Bilirkişi

Rücu ve tazminat süreçlerinin ikisinde de sorumluluğun belirlenmesi bilirkişi incelemesine dayanır. İş güvenliği önlemlerinin alınıp alınmadığı, işverenin ve işçinin davranışları ve üçüncü kişilerin rolü değerlendirilerek kusur oranları tespit edilir.

İşveren, iş kazasının önlenmesi için gerekli tüm önlemleri aldığını ispat ederse sorumluluğu azalabilir veya kalkabilir. Buna karşılık iş güvenliği mevzuatına aykırılık ağır kusur sayılır. Kayıt dışı (sigortasız) çalıştırma hâlinde işverenin sorumluluğu ağırlaşır ve SGK’nın yaptığı ödemeler işverene rücu edilir.

Bildirim Yükümlülüğü ve Zamanaşımı

İş kazası, yasal süresi içinde (3 iş günü) SGK’ya bildirilmelidir. Bildirimin süresinde yapılmaması ayrı yaptırımlar doğurur: bildirim tarihine kadar ödenen geçici iş göremezlik ödeneği, kusur oranına bakılmaksızın işverenden tahsil edilir. Bu, bildirim ödevinin ne kadar önemli olduğunu gösterir.

SGK’nın açacağı rücu davaları on yıllık zamanaşımına tabidir (5510 m.93/3). Zamanaşımı; gelir ve aylıklar bakımından Kurum onay tarihinden, masraf ve ödemeler bakımından ise ödeme tarihinden başlar. İşçinin işverene karşı tazminat davası ise TBK m.72 uyarınca öğrenmeden 2 yıl, her hâlde 10 yıllık süreye tabidir.

SGK Rücu Davası: İşverene Yönelen Talep

SGK, hak sahiplerine yaptığı ödemeleri kusurlu işverenden geri ister.

Dördüncü ve dokuzuncu satırlar işverenin savunma alanını gösterir: SGK rücu talebi işverenin kusuru oranıyla sınırlıdır; kusur dağılımını belirleyen bilirkişi raporuna itiraz, talebin kapsamını doğrudan daraltır. Yedinci satır ise risk yönetimi aracıdır — işveren mali sorumluluk sigortası bu riski büyük ölçüde devreder.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Rücu Davasında İşverenin Savunmaları

Talebin kapsamı savunmalarla daraltılabilir.

Birinci ve dokuzuncu satırlar savunmanın odağını belirler: SGK rücu talebi işverenin kusuru oranıyla sınırlı olduğundan, kusur dağılımını belirleyen bilirkişi raporuna süresinde ve somut gerekçeyle itiraz edilmesi talebin kapsamını doğrudan daraltır. Beşinci satır ise en çok fark yaratan belgedir — koruyucu ekipman kullanımının denetlendiğini gösteren kayıtlar kusur oranını düşürür.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

İşveren Sorumluluk Sigortası

Rücu ve tazminat riskine karşı en etkili araç sigortadır.

Beşinci ve dokuzuncu satırlar iki tarafı da ilgilendirir: SGK rücu taleplerinin poliçe kapsamına alınması işveren için riski büyük ölçüde devreder; işçi bakımından ise işverenin sorumluluk sigortası bulunması, tazminatın fiilen tahsil edilebilmesini güvence altına alır ve bu husus dava öncesinde araştırılmalıdır.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Rücu Davasında Hesap ve Peşin Sermaye Değeri

Talep edilen tutarın nasıl hesaplandığı itiraz alanını belirler.

Dördüncü ve dokuzuncu satırlar savunmanın odağını netleştirir: SGK rücu talebi işverenin kusur oranıyla doğrudan orantılıdır; kusur oranındaki her düşüş talep edilen tutarı aynı oranda azaltır. Bu nedenle savunma öncelikle kusur bilirkişisi raporuna yoğunlaştırılmalıdır.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

İşverenin Üçüncü Kişiye Rücu Hakkı

Kaza üçüncü bir kişinin kusurundan doğmuşsa ödeyen ona rücu eder.

Yedinci satır işçi için pratik bir avantaj sağlar: kazada birden fazla sorumlu bulunuyorsa işçi bunların tümüne birden dava açabilir ve zararının tamamını herhangi birinden talep edebilir; sorumlular arasındaki paylaşım iç ilişkide rücu yoluyla çözülür.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Rücu Davasında Görev, Yetki ve Usul

Dava iş mahkemesinde görülür ve belirli bir usul izler.

Altıncı ve dokuzuncu satırlar savunma stratejisini belirler: işçinin açtığı tazminat davası ile SGK rücu davasında kusur tespiti ortak bir mesele olduğundan, bir dosyada elde edilen kusur raporu diğerini doğrudan etkiler; bu nedenle savunma her iki dosyada tutarlı biçimde yürütülmelidir.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Mevzuat Haritası

Gözden Kaçan Tavan: m. 21’in Sınırlayıcı İbaresi

Yazı rücu talebinin kusur oranıyla sınırlı olduğunu doğru belirtir. Maddede ikinci bir sınır daha vardır ve savunmada çoğu zaman ileri sürülmez.

5510 m. 21/1: “İş kazası ve meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine … yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere, Kurumca işverene ödettirilir. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.“

Bildirimin İki Ayağı ve Üçüncü Bir Rücu Hâli

Yazının doğru andığı üç iş günlük süre, bildirimin yalnızca bir ayağıdır.

Arabuluculuk İstisnası: Doğrudan Dava

İş uyuşmazlıklarında arabuluculuk kural olarak dava şartıdır; bu alanda ise kanun açık bir istisna getirmiştir ve yazıda hiç yer almaz.

7036 m. 3/1: “Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.”
7036 m. 3/3: “İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz.“

İşçinin Davasında Zamanaşımı: Hangi Rejim?

Yazı, işçinin tazminat davasını TBK m. 72‘ye bağlar ve iki yıllık süreden söz eder. Kanun, iş kazası bakımından sorumluluğun niteliğini ayrıca düzenlemiştir ve bu, süreyi değiştirir.

TBK m. 417/2: “İşveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak; işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.”
TBK m. 417/3: “İşverenin … kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir.”

İSG Yükümlülüklerinin Kaynağı: 6331

Yazı, rücu şartını “iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırılık” olarak doğru tanımlar; bu mevzuatın çekirdeği gösterilmelidir, çünkü kusur bilirkişisi raporu bu maddeler üzerinden kurulur.

Mahsup ve Denkleştirmenin İşleyişi

Yazının doğru anlattığı mahsup kuralı, hesabın sırasını belirler ve bu sıra karıştırıldığında tazminat yanlış çıkar.

Son satır sık karıştırılır. Kurumun yaptığı ödemeler maddi zararı karşılamaya yöneliktir; bu nedenle mahsup yalnızca maddi tazminat hesabında yapılır. Manevi tazminat bağımsızdır ve SGK gelirinin peşin değeri bu kalemden düşülmez. Aynı şekilde işveren tarafından yapılan yardımlar veya sosyal yardım nitelikli ödemelerin mahsup edilip edilmeyeceği, ödemenin niteliğine göre ayrıca tartışılır.

Görev, Yetki ve Ön Başvuru

Savunma Dosyasında Aranacak Belgeler

Dördüncü ve beşinci satır, kusurdan bağımsız iki ayrı riski karşılar. Denetim kayıtları kusur oranını düşürürken; sağlık raporu ve bildirim kaydı, kusur oranına bakılmaksızın doğan rücu kalemlerini önler. Bu nedenle savunma dosyası hazırlanırken belgeler iki gruba ayrılmalı: kusuru etkileyenler ve kusurdan bağımsız kalemleri kapatanlar. Talep kalemlerinin hangi fıkraya dayandığı belirlenmeden yapılan toplu bir “kusurum yok” savunması, ikinci grubu karşılıksız bırakır.

Sıkça Sorulan Sorular

SGK rücu davası nedir?

SGK’nın iş kazası nedeniyle sigortalıya yaptığı ödemeleri kusurlu işverenden veya üçüncü kişilerden geri istemesidir. Dayanağı 5510 m. 21‘dir.

Rücunun şartı nedir?

m. 21/1: iş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmiş olmalıdır.

SGK işverenden ne kadar rücu alabilir?

Talep üç ayrı sınıra tabidir: kusur oranı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutar ve kaçınılmazlık ilkesi. Hesap ilk peşin sermaye değeri üzerinden yapılır.

İkinci sınır ne anlama geliyor?

m. 21/1‘in “sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere” ibaresi. Kurumun talebi, işçinin işverenden isteyebileceği tazminat miktarını aşamaz.

Bu savunmayı nasıl kullanırım?

Gerçek zarar hesabı yaptırın. Kurumun talebi bu hesabı aşıyorsa aşan kısım reddedilmelidir. Özellikle sigortalının geliri düşükse veya müterafik kusuru yüksekse Kurumun bağladığı gelirin peşin değeri tazminatı aşabilir.

Kaçınılmazlık kanunda var mı?

Evet, açıkça: “İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.” Bilirkişiden ayrıca değerlendirilmesi istenmelidir.

İlk peşin sermaye değeri nedir?

SGK’nın sigortalıya bağladığı gelirin, bağlandığı tarihteki toplam peşin karşılığı. Sonradan meydana gelen gelir artışları rücu tutarına eklenmez.

Üçüncü kişilere rücuda oran farklı mı?

Evet. m. 21/4: üçüncü kişinin kastı veya kusuru yüzünden meydana gelen kazada, ilk peşin sermaye değerinin yarısı zarara sebep olan üçüncü kişilere ve kusuru varsa bunları çalıştıranlara rücu edilir.

İş kazası ne kadar sürede bildirilmeli?

İki ayaklı: o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhâl, Kuruma ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde.

Geç bildirirsem ne olur?

m. 21/2: bildirim tarihine kadar ödenen geçici iş göremezlik ödeneği, kusur oranına bakılmaksızın işverenden tahsil edilir.

Kusurdan bağımsız başka bir rücu hâli var mı?

Var ve az bilinir. m. 21/3: çalışma mevzuatında sağlık raporu alınması gereken işlerde, rapora dayanılmaksızın veya rapora aykırı olarak bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalıya ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir.

Kusurum yoksa bu kalemler de düşer mi?

Düşmez. Bu iki kalem kusur oranına bakılmaz; kusur savunması başarılı olsa dahi ayakta kalabilir. Bu nedenle talep kalemlerinin hangi fıkraya dayandığı ayrı ayrı incelenmelidir.

İş kazası davasında arabuluculuk zorunlu mu?

Hayır. 7036 m. 3/3: “İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz.”

Rücu davası için de mi aranmaz?

Aranmaz — madde rücu davalarını açıkça sayar.

Aynı dilekçede kıdem ve ihbar da istersem?

Dikkat: ikinci grup için arabuluculuk dava şartı ayrıca aranır. Bu ayrım gözetilmezse dava, istisna kapsamındaki talepler yönünden görülürken diğerleri yönünden usulden reddedilebilir.

SGK’ya önce başvurmam gerekir mi?

7036 m. 4: 5510 ve diğer sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce SGK’ya başvurulması zorunludur; başvuruya altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır.

İşçinin tazminat davasında zamanaşımı kaç yıl?

Nitelendirmeye bağlıdır. TBK m. 417/3, iş kazasından doğan bedensel zarar taleplerini sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine bağlar; bu hat TBK m. 146 uyarınca on yıllık zamanaşımına tabidir.

Peki iki yıllık süre nereden geliyor?

Haksız fiil hattından: TBK m. 72 öğrenmeden iki yıl, her hâlde on yıl öngörür. İşçi dilerse bu hükümlere de dayanabilir.

İki yıl geçmişse dava açamaz mıyım?

Şart değil. İş kazası çoğu zaman taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçunu oluşturduğundan uzamış ceza zamanaşımı devreye girer. Zamanaşımı def’ine karşı ceza dosyasının varlığı ve fiilin suç niteliği ortaya konulmalıdır.

SGK rücu davasında zamanaşımı kaç yıldır?

5510 m. 93/3 uyarınca on yıl. Başlangıç; gelir ve aylıklar bakımından Kurum onay tarihi, masraf ve ödemeler bakımından ödeme tarihidir.

SGK ödeme yaptıysa işçi ayrıca tazminat alabilir mi?

Evet. İki süreç ayrıdır. İşçi, SGK’ca karşılanmayan gerçek zararı için doğrudan işverene dava açar.

Hesap hangi sırayla yapılır?

(1) gerçek zarar, (2) kusur oranı, (3) TBK m. 52 müterafik kusur indirimi, (4) SGK gelirinin ilk peşin sermaye değerinin mahsubu, (5) kalan farkın tahsili.

Manevi tazminattan da mahsup yapılır mı?

Hayır. Kurumun ödemeleri maddi zararı karşılamaya yöneliktir; mahsup yalnızca maddi tazminat hesabında yapılır. Manevi tazminat bağımsızdır.

İşverenin İSG yükümlülükleri nerede yazıyor?

6331 sayılı Kanun: m. 4 genel yükümlülük, m. 10 risk değerlendirmesi, m. 16 bilgilendirme, m. 17 eğitim, m. 14 kayıt ve bildirim. Kusur bilirkişisi raporu bu maddeler üzerinden kurulur.

En belirleyici belge hangisi?

Denetim kayıtları. 6331 m. 4 işverene tedbir alma yanında alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izleme ve denetleme yükümlülüğü de yükler.

Zimmet tutanağı yeterli değil mi?

Tek başına yeterli değildir. Ekipmanın teslim edildiğini gösterir; aranan, fiilen kullanıldığının denetlendiğini gösteren kayıttır.

İşçinin kusuru rücuyu etkiler mi?

Evet. 6331 m. 19 çalışanlara alınan önlemlere uyma yükümlülüğü getirir ve bu, TBK m. 52 kapsamında müterafik kusur indiriminin dayanağıdır.

Her talimata aykırılık indirim sağlar mı?

Sağlamayabilir. İşveren denetim yükümlülüğünü yerine getirmemişse, işçinin talimata aykırılığı tek başına indirim sebebi sayılmayabilir — çünkü denetim eksikliği ihlalin devamını mümkün kılmıştır.

Kayıt dışı çalıştırma hâlinde ne olur?

İşverenin sorumluluğu ağırlaşır ve SGK’nın yaptığı ödemeler işverene rücu edilir.

Alt işveren varsa kim sorumlu?

Asıl işveren ile alt işveren müteselsilen sorumludur; işçi zararının tamamını herhangi birinden talep edebilir, paylaşım iç ilişkide rücu yoluyla çözülür.

Dava nerede açılır?

7036 m. 5 — görevli mahkeme iş mahkemesidir. Yetki bakımından m. 6/1 davalının yerleşim yeri ile işin yapıldığı yeri gösterir.

İş kazasına özgü bir yetki kuralı var mı?

Var ve önemlidir. 7036 m. 6/3: iş kazasından doğan tazminat davalarında kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Bunun pratik faydası ne?

Şantiyede kaza geçirip memleketine dönen işçi, davayı kendi yerleşim yerinde açabilir; işverenin merkezine veya kaza yerine gitmek zorunda değildir. Davalı birden fazlaysa m. 6/2 uyarınca herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Sorumluluk sigortası riski kapatır mı?

İşveren mali sorumluluk sigortası riski büyük ölçüde devreder; SGK rücu taleplerinin poliçe kapsamına alınıp alınmadığı ve manevi tazminat teminatı poliçede kontrol edilmelidir. Kaza sigortacıya süresinde ihbar edilmelidir.

Savunma dosyamı nasıl kurmalıyım?

Belgeleri iki gruba ayırın: kusur oranını etkileyenler (risk değerlendirmesi, eğitim, denetim kayıtları) ve kusurdan bağımsız kalemleri kapatanlar (sağlık raporu, bildirim kaydı). Toplu bir “kusurum yok” savunması ikinci grubu karşılıksız bırakır.

Atıf yapılan başlıca mevzuat: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 13, 21 ve 93; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49, 52, 55, 56, 72, 146 ve 417; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 4, 10, 14, 16, 17 ve 19; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3, 4, 5 ve 6. Rücu talebinin kapsamı kusur oranı, tazminat tavanı ve kaçınılmazlık ilkesiyle birlikte belirlendiğinden, somut dosyada talep kalemlerinin dayandığı fıkra ayrı ayrı incelenmelidir.