Kısmi Süreli (Part-time) ve Çağrı Üzerine Çalışma

Tam zamanlı çalışmanın yanında, kısmi süreli (part-time) ve çağrı üzerine çalışma biçimleri de İş Kanunu’nda düzenlenmiştir. Bu çalışma türlerinde işçilerin hakları korunur ve eşit işlem ilkesi geçerlidir. Bu rehberde kısmi süreli çalışmanın tanımını, eşit işlem ilkesini, oransal hakları, çağrı üzerine çalışmanın kurallarını ve sosyal güvenlik boyutunu açıklıyoruz.

Kısmi Süreli Çalışma Nedir?

Kısmi süreli (part-time) çalışma, İş Kanunu m. 13’te düzenlenmiştir. İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, emsal (tam süreli) işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlendiği çalışmadır. Uygulamada, tam süreli çalışmanın üçte ikisine kadar olan çalışmalar kısmi süreli sayılır. Örneğin haftada 45 saat çalışılan bir işyerinde, 30 saatin altında çalışan işçi kısmi süreli kabul edilir.

Kısmi süreli iş sözleşmesi yazılı yapılır ve çalışma süresi (haftalık/günlük) sözleşmede belirlenir. Bu çalışma biçimi, hem işçiye esneklik sağlar hem de işverenin ihtiyaca göre işgücü kullanmasına imkân verir. Kısmi süreli çalışan işçinin hakları, çalıştığı süreyle orantılı olarak uygulanır.

Eşit İşlem İlkesi

Kısmi süreli çalışan işçinin korunmasının temel dayanağı eşit işlem ilkesidir. İş Kanunu’na göre kısmi süreli çalışan işçi, salt kısmi süreli çalıştığı için tam süreli emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz. Yani ücret, haklar ve çalışma koşulları bakımından ayrımcılık yapılamaz.

Bu ilke uyarınca haklar oransal (kıst) olarak uygulanır. Kısmi süreli işçi, tam süreli işçiye tanınan haklardan çalışma süresiyle orantılı biçimde yararlanır. Örneğin ücret, ikramiye ve sosyal haklar, işçinin çalıştığı süreye göre oranlanarak ödenir; işçi bu haklardan tamamen mahrum bırakılamaz.

Kısmi Süreli İşçinin Hakları

Kısmi süreli işçi, tam süreli işçinin sahip olduğu hakların çoğuna orantılı olarak sahiptir. Yıllık ücretli izin hakkı, kıdem ve ihbar tazminatı, hafta tatili ve genel tatil hakları kısmi süreli işçi için de geçerlidir. Yıllık izin, işçinin kıdemine göre belirlenir; kısmi süreli çalışma tek başına izin süresini azaltmaz.

Kıdem tazminatı bakımından da kısmi süreli işçi korunur; koşulları oluştuğunda kıdem tazminatına hak kazanır. Bu hesaplarda işçinin fiilen çalıştığı süre ve aldığı ücret esas alınır. Kısmi süreli çalışma, işçinin temel iş hukuku haklarını ortadan kaldırmaz; yalnızca bunların oransal uygulanmasını gerektirir.

Çağrı Üzerine Çalışma Nedir?

Çağrı üzerine çalışma, kısmi süreli çalışmanın özel bir türüdür ve İş Kanunu m. 14’te düzenlenmiştir. İşçinin, işverence ihtiyaç duyulduğunda çağrılarak çalıştırıldığı, önceden belirlenmiş bir işgörme ediminin zamanının işveren tarafından belirlendiği çalışma biçimidir. Sözleşme yazılı yapılır.

Çağrı üzerine çalışmada, taraflar hafta, ay veya yıl gibi bir zaman dilimi içinde işçinin ne kadar süreyle çalışacağını belirlemezlerse, haftalık çalışma süresi 20 saat kararlaştırılmış sayılır. Bu, işçiyi belirsizliğe karşı korur; işçi çağrılmasa dahi bu süre için ücrete hak kazanabilir.

Garanti Edilen Çalışma Süresi ve Çağrı Şekli

Çağrı üzerine çalışmada işçinin korunması için önemli kurallar vardır. İşçiden çalışmasını istediği süreyi işveren en az dört gün önceden bildirmek zorundadır. Bu bildirim süresine uyulması, işçinin çalışma dışı zamanını planlayabilmesi için gereklidir.

Ayrıca çağrı üzerine belirlenen sürede işçi çağrılsın veya çağrılmasın, kararlaştırılan garanti süre için ücrete hak kazanır. Günlük çalışma süresi belirlenmemişse, işveren her çağrıda işçiyi günde en az dört saat üst üste çalıştırmak zorundadır. Bu kurallar, çağrı üzerine çalışan işçinin gelir güvencesini sağlar.

Sosyal Güvenlik ve Sigortalılık

Kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışan işçiler de sigortalıdır; bu çalışma biçimleri sigortalılığı ortadan kaldırmaz. İşçinin fiilen çalıştığı günler ve saatler üzerinden SGK primi ödenir. Kısmi süreli çalışanlar, prim gün sayısı bakımından tam süreli çalışanlardan farklı bir hesaba tabi olabilir.

Kısmi süreli çalışanların, eksik kalan sigortalılık günlerini isteğe bağlı sigorta veya diğer yollarla tamamlama imkânı bulunabilir. Sigortalılığın doğru bildirilmesi, işçinin emeklilik ve sağlık hakları açısından önemlidir. İşverenin, kısmi süreli işçiyi de usulüne uygun sigortalaması yasal zorunluluktur.

Sıkça Sorulan Sorular

Kısmi süreli (part-time) çalışma nedir?

İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, emsal tam süreli işçiye göre önemli ölçüde az belirlendiği çalışmadır (İş K. m.13). Uygulamada tam sürenin üçte ikisine kadar olan çalışmalar kısmi süreli sayılır. Sözleşme yazılı yapılır.

Kısmi süreli işçi tam süreli işçiden farklı işleme tabi tutulabilir mi?

Hayır. Eşit işlem ilkesi gereği kısmi süreli işçi, salt bu nedenle tam süreli emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz. Haklar oransal (kıst) olarak uygulanır; işçi bu haklardan mahrum bırakılamaz.

Kısmi süreli çalışan kıdem tazminatı ve yıllık izin alır mı?

Evet. Kısmi süreli işçi, koşulları oluştuğunda kıdem-ihbar tazminatına hak kazanır ve yıllık ücretli izin hakkına sahiptir. Yıllık izin kıdeme göre belirlenir; kısmi süreli çalışma tek başına izin süresini azaltmaz.

Çağrı üzerine çalışmada haftalık süre belirlenmezse ne olur?

Taraflar çalışma süresini belirlemezse haftalık çalışma süresi 20 saat kararlaştırılmış sayılır (İş K. m.14). İşçi çağrılmasa dahi bu süre için ücrete hak kazanabilir. Bu, işçiyi belirsizliğe karşı korur.

Çağrı üzerine çalışan işçi ne kadar önceden çağrılmalıdır?

İşveren, işçiden çalışmasını istediği süreyi en az 4 gün önceden bildirmek zorundadır. Günlük süre belirlenmemişse, her çağrıda işçiyi günde en az 4 saat üst üste çalıştırmak zorundadır.

Kısmi süreli çalışan sigortalı olur mu?

Evet. Kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışanlar da sigortalıdır. Fiilen çalışılan gün ve saatler üzerinden SGK primi ödenir. Eksik kalan günler isteğe bağlı sigorta ile tamamlanabilir. İşverenin sigortalama yükümlülüğü zorunludur.