Deneme Süreli İş Sözleşmesi: Süre, Fesih ve Haklar

Deneme süresi, işçi ve işverenin birbirlerini tanıması için iş sözleşmesine konulan bir kayıttır; ancak bu sürenin de kanuni bir üst sınırı ve işçiyi koruyan kuralları vardır. Bu rehberde, deneme süresinin azami ne kadar olabileceğini, bu sürede iş sözleşmesinin nasıl feshedilebileceğini ve işçinin deneme süresinde hangi haklara sahip olduğunu İş Kanunu hükümleri çerçevesinde açıklıyoruz.

Deneme Süresi Nedir, En Çok Ne Kadar Olabilir?

Deneme süresi, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesinde düzenlenmiştir. Maddeye göre taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi, toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Bu süre içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır.

Önemli bir nokta: deneme süresi kendiliğinden var olan bir kurum değildir. “İş sözleşmesinin ilk iki ayı deneme süresidir” şeklinde otomatik bir kural yoktur. Deneme süresi, ancak iş sözleşmesinde taraflarca açıkça kararlaştırılmışsa söz konusu olur. Bu nedenle deneme süresinin varlığını iddia eden taraf, sözleşmede deneme kaydının bulunduğunu ve süresinin ne kadar olduğunu ispatlamakla yükümlüdür.

Deneme Süresinde Fesih Nasıl Yapılır?

Deneme süresinin en önemli özelliği, bu süre içinde iş sözleşmesinin bildirim (ihbar) süresine uyulmaksızın ve tazminat ödenmeksizin feshedilebilmesidir. Hem işçi hem de işveren, sözleşmeyi deneme süresi içinde serbestçe sona erdirebilir. Sözleşmeyi sonlandırmak isteyen taraf iki (veya dört) aylık sürenin sonunu beklemek zorunda değildir; çalışmaya başladıktan birkaç gün sonra dahi fesih mümkündür.

Deneme süresi geçtikten sonra yapılan fesihlerde ise artık deneme kaydından yararlanılamaz; genel hükümler uygulanır. Yani deneme süresi dolduktan sonraki fesihte, koşulları varsa ihbar süresi, ihbar tazminatı ve kıdem tazminatı gündeme gelir.

İşverenin Deneme Süresinde Fesih Hakkının Sınırı

İşverenin deneme süresinde fesih hakkı sınırsız değildir. Fesih, işçiye karşı ayrımcılık veya kötü niyet içeremez. İşveren, işçiyi cinsiyet, yaş, din, ırk, siyasi görüş veya sendikal faaliyet gibi sebeplerle işten çıkarırsa, işçinin ayrımcılık tazminatı talep etme hakkı doğabilir. Örneğin işçi, deneme süresi içinde sendikal faaliyeti nedeniyle çıkarıldığını ileri sürerek sendikal tazminat (6356 sayılı Kanun m.25) talep edebilir.

İşçinin Deneme Süresinde Hangi Hakları Saklıdır?

Deneme süresi, yalnızca bildirim şartı ve ihbar tazminatı bakımından istisna getirir; işçinin diğer hakları aynen devam eder. İş Kanunu’nun 15. maddesinin son cümlesinde “İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır” denilmektedir. Buna göre işçi, deneme süresinde de şu haklara sahiptir: çalıştığı günlerin ücreti, fazla çalışma yaptıysa fazla mesai ücreti, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri. Ayrıca işverenin SGK’ya bildirim (sigortalı yapma) yükümlülüğü deneme süresinde de devam eder; deneme süresinin varlığı işçinin sigortasız çalıştırılmasını haklı göstermez.

Deneme Süresi ve İşe İade Davası

İş güvencesi hükümlerinden (işe iade davası) yararlanabilmek için işçinin, aralarında deneme süresi de dâhil olmak üzere en az altı aylık kıdeminin bulunması gerekir. Dolayısıyla yalnızca deneme süresi içinde (örneğin ilk iki ay) işten çıkarılan ve altı aylık kıdemi bulunmayan işçi, iş güvencesi kapsamında işe iade davası açamaz. Ancak ayrımcılık veya sendikal nedene dayalı fesihlerde durum farklıdır.

Deneme Süresi Hangi Durumlarda Konulamaz?

İşyeri veya bir bölümünün devri hâlinde, devirle birlikte mevcut iş sözleşmeleri tüm hak ve borçlarıyla devralana geçer ve aynen devam eder. Bu nedenle işyeri devrinden sonra, devam eden sözleşmeye yeniden deneme süresi kaydı konulamaz. Yargıtay da işyeri devri nedeniyle devam eden sözleşmede kararlaştırılan deneme süresini geçerli saymamaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular