Boşanma Davası Sürerken Çocuğum Bende Kalsın İstiyorum: TMK 169 Geçici Velayet, Tedbir Nafakası ve HGK Kararları

Ne yaşandı?

Boşanma davası açılmış ama henüz sonuçlanmamış. Bu arada çocuğun kimde kalacağı, diğer ebeveynle nasıl görüşeceği ve giderlerinin nasıl karşılanacağı belirsiz. Taraflar bu “ara dönemde” çocuk üzerinden gerilim yaşıyor. Oysa hukuk, dava sürerken de çocuğu korumaya yönelik geçici düzenlemeler öngörür.

Hukuki durum

Hâkim, dava süresince çocuğun bakımı, korunması ve diğer ebeveynle kişisel ilişkisi konusunda geçici (tedbiren) düzenlemeler yapar. Bu kapsamda geçici velayet bir ebeveyne verilebilir, çocuk için tedbir nafakasına hükmedilebilir ve görüşme günleri belirlenebilir. Bu düzenlemeler dava sonunda değişebilir; ancak ara dönemde çocuğun istikrarını sağlamayı amaçlar.

Çocuğun fiili tesliminde ve görüşmelerin yürütülmesinde rejim 2021’de değişmiştir. 7343 sayılı Kanun’la (RG 30.11.2021, S. 31675) İİK m. 25, 25/a, 25/b ve 341 yürürlükten kaldırılmış, konu 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır. ÇKK 41/A uyarınca çocuk teslimi ve kişisel ilişkiye dair ilam ve tedbir kararları, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir; teslim, çocuk dostu biçimde düzenlenmiş çocuk görüşme merkezlerinde uzman veya rehber öğretmen eşliğinde gerçekleştirilir.

Ne yapmalısınız?

• Dava dilekçenizde ya da ilk celsede geçici velayet, tedbir nafakası ve kişisel ilişki konularında talepte bulunun.
• Çocuğun yüksek yararını gösteren somut unsurları (bakım düzeni, okul, sağlık) ortaya koyun.
• Görüşme kararına uyun ve karşı tarafın da uymasını sağlamak için kararı yazılı ve net hâle getirin.
• Teslim ve görüşmelerde sorun yaşıyorsanız, uzman eşliğindeki yeni teslim sistemine ilişkin yolları avukatınızla değerlendirin.

Dikkat

Kişisel ilişki kararını haklı bir sebep olmaksızın sürekli ihlal etmek (çocuğu görüşme günlerinde teslim etmemek), hem yaptırımla karşılaşabilir hem de ileride velayetin değiştirilmesi davasında aleyhe bir olgu olarak değerlendirilebilir. Çünkü çocuğu diğer ebeveynden uzak tutma çabası, çocuğun yararına aykırı görülür.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Velayet Dava Sürerken Neden Bölünmez? TMK m.336

Ara dönemin en çok yanlış anlaşılan yönü, dava açılmasıyla velayetin fiilen ikiye ayrıldığı sanısıdır. Kanun bunun tersini söyler. TMK m.336’nın birinci fıkrasına göre evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanırlar. Boşanma davası açılmış olması evliliği sona erdirmediğinden, karar kesinleşinceye kadar velayet hukuken her iki ebeveynde kalmaya devam eder.

Maddenin ikinci fıkrası hâkime bir yetki tanır: ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velâyeti eşlerden birine verebilir. Üçüncü fıkra ise sonucu bağlar: boşanmada velâyet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir. Yani ara dönemde alınan karar, m.336/2’ye dayanan geçici bir düzenlemedir; m.336/3’teki kalıcı sonuç ancak hüküm kesinleşince doğar.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: ara dönemde çocuğu yanında bulunduran ebeveyn, diğerinin velayet hakkını yok sayan işlemler yapamaz. Geçici düzenleme fiilî bakımı düzenler, velayeti diğerinden almaz. Velayetin gerçekten kaldırılması ayrı ve çok daha ağır şartlara bağlıdır; ayrıntı için velayetin kaldırılması hangi hâllerde gündeme gelir yazımıza bakabilirsiniz.

İki Ebeveyn de Uygun Değilse: TMK m.346 ve m.347

Ara dönem kararı her zaman “hangi ebeveyn” sorusuyla bitmez. Kanun, çocuğun menfaatinin her iki taraf yanında da tehlikeye düştüğü hâller için ayrı bir basamak öngörmüştür.

TMK m.346 genel koruma önlemlerini düzenler: çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. TMK m.347 ise daha ağır bir müdahaleyi tanımlar: çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikedeyse veya çocuk manen terk edilmiş hâlde ise hâkim, çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirebilir.

Maddenin ikinci fıkrası farklı bir senaryoyu kapsar: çocuğun aile içinde kalması ailenin huzurunu onlardan katlanmaları beklenemeyecek derecede bozuyorsa ve durumun gereklerine göre başka çare kalmamışsa, ana ve baba veya çocuğun istemi üzerine aynı önlemler alınabilir. Üçüncü fıkra ise gider yükünü düzenler: ana ve baba ile çocuğun ödeme gücü yoksa bu önlemlerin gerektirdiği giderler Devletçe karşılanır; dördüncü fıkra uyarınca nafakaya ilişkin hükümler saklıdır.

Burada kritik nokta, yerleştirmenin velayetin kaldırılması anlamına gelmemesidir. Ebeveynin velayet hakkı askıya alınır ama hukuken devam eder. Bu nedenle m.347, m.346 ile velayetin kaldırılmasını düzenleyen m.348 arasında bir ara tedbir konumundadır ve orantılılık ilkesi gereği daha hafif önlemlerin denendiğinin ortaya konması beklenir.

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 5. maddesindeki koruyucu ve destekleyici tedbirler, çocuğu aileden koparmadan önce başvurulacak hafif basamağı oluşturur. Bu tedbir sistemi için 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Çocuğun Dinlenilmesi: Anayasa m.90 ve İki Uluslararası Sözleşme

Ara dönem kararında çocuğun görüşünün alınması bir nezaket değil, kanun hükmünde bir yükümlülüktür. Anayasa’nın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir; bu nedenle aşağıdaki iki sözleşme doğrudan uygulanır.

Birincisi, 1994 yılında 4058 sayılı Kanunla onaylanan Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’dir. Sözleşmenin 12. maddesi, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun kendini ilgilendiren her konuda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını güvence altına alır ve bu görüşlere çocuğun yaşı ve olgunluk derecesine göre gereken önemin verilmesini öngörür.

İkincisi, 4620 sayılı Kanunla (RG 01.02.2001, S. 24305) onaylanması uygun bulunan Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi’dir. Sözleşmenin 3. maddesi, yeterli idrake sahip olduğu kabul edilen çocuğa adli merci önündeki davalarda bilgilendirilme ve görüşünü ifade etme hakkı tanır; 6. maddesi ise adli mercie karar sürecinde çocuğun görüşünü alma ve bu görüşe gereken önemi verme yükümlülüğü getirir.

Yargıtay, idrak çağındaki çocuğa kendisini yakından ilgilendiren konularda danışılması ve görüşünün alınması gerektiğini istikrarlı biçimde vurgulamaktadır. Ara dönem talebi sunulurken çocuğun dinlenilmesinin de ayrıca istenmesi, hem kararın isabetini artırır hem de bu yönde bir eksikliğin sonradan bozma sebebi yapılmasını önler. Yaş ve idrak ölçütü için çocuk kaç yaşında dinlenir, idrak çağı nedir yazımızı inceleyebilirsiniz.

Tedbir Nafakası: Hukuk Genel Kurulu Ölçütleri ve Takip Yolu

Ara dönemin ekonomik ayağını büyük ölçüde Hukuk Genel Kurulu kararları belirlemiştir. Kurul, tedbir nafakasının geçici bir önlem olarak davanın başından itibaren karar kesinleşene kadar hüküm altına alınacağını ve TMK m.169’a dayanan bu nafakanın, eşlerin ayrı yaşamakta haklı olması hâlinde TMK m.197 uyarınca bağımsız bir davayla istenen nafakadan farklı olduğunu kabul etmiştir (YHGK 16.03.2016, E.2014/8-1021, K.2016/328). Boşanma davası sürerken eşlerin birliğin giderlerine katılma yükümlülüğü devam eder ve hâkim gerekli önlemleri kusura bakmaksızın re’sen alır (YHGK 10.11.2022, E.2020/367, K.2022/1497); tarafların kusur durumu tedbir nafakasının takdirinde etkili bir unsur değildir (YHGK 07.06.2022, E.2021/2-322, K.2022/851). Nafaka, yargılama sırasında kaldırılmadıkça boşanma kararının kesinleşmesiyle kendiliğinden sona erer (YHGK 25.10.2018, E.2017/1891, K.2018/1577).

Çocuk yönünden Hukuk Genel Kurulu, iştirak nafakasının kamu düzenine ilişkin olduğunu ve talep bulunmasa dahi kendiliğinden hükmedilebileceğini; ancak talep edilmeyen ayrı bir öğrenim gideri alacağına hükmedilemeyeceğini belirtmiştir (YHGK 19.09.2019, E.2017/2-1894, K.2019/918). Ödenmeyen tedbir nafakasının takibinde ise ayrım önemlidir: yargılama sırasında ara kararla verilen tedbir nafakası ilam niteliğinde olmadığından ilamlı takibe konulamaz (Y. 12. HD 23.01.2019, E.2018/5079, K.2019/810); hükümde yer alan tedbir nafakası ise kesinleşme beklenmeden ilamlı takibe konulabilir (Y. 12. HD 11.10.2018, E.2018/13828, K.2018/9636). HMK m.367/1 uyarınca nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez; ödememe hâlinde İİK m.344 kapsamında tazyik hapsi istenebilir.

Başlangıç tarihi tartışmaları için tedbir nafakasının başlangıç tarihi yazımıza bakabilirsiniz.

Ara Kararların Yerine Getirilmesi: 5395 s.K. m.41/F, TMK m.324/3 ve 6284 s.K. m.5

Geçici kişisel ilişki ve çocuk teslimine ilişkin ara kararlar da nihai kararlar gibi Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerince yerine getirilir (5395 s.K. m.41/A). Aykırılığın yaptırımı kararın türüne göre değişir: çocuk teslimine ilişkin teslim emrine aykırılıkta bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç aya kadar, kişisel ilişkiye ilişkin emre aykırılıkta şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsi öngörülmüştür; kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen ebeveyn süre sonunda çocuğu belirlenen yere getirmezse üç aya kadar disiplin hapsi uygulanır (5395 s.K. m.41/F(1)-(3)). Görüntülü görüşme şeklindeki kişisel ilişki ise ancak rızayla yerine getirilebilir; Yargıtay telefon ve benzeri iletişimin zorla yerine getirilecek kişisel ilişki kapsamına alınmasını doğru bulmamıştır (Y. 2. HD 12.07.2017, E.2017/3598, K.2017/9005).

Ara dönemde kişisel ilişkiyi engellemenin velayet üzerindeki etkisi de kanunla netleşmiştir. 7343 sayılı Kanun’un 38. maddesiyle eklenen TMK m.324/3 uyarınca velayet kendisine bırakılan ana veya baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir ve bu husus kararda taraflara ihtar edilir. Şiddet iddiası varsa 6284 sayılı Kanun devreye girer: hâkim, daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kararı varsa kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına ya da tümüyle kaldırılmasına karar verebilir (6284 s.K. m.5/1-ç); ayrıca 4721 ve 5395 sayılı Kanunlar uyarınca geçici velayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki konularında da karar verebilir (6284 s.K. m.5/3).

Engelleme hâlinde izlenecek adımlar için çocuğumu göstermiyor: çocuk teslimi ve kişisel ilişki yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Dava sürerken çocuğun kimde kalacağına kim karar verir?

Hâkim. TMK 169’a göre boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır. Hukuk Genel Kurulu da hâkimin bu önlemleri kusura bakmaksızın re’sen alması gerektiğini vurgulamıştır (YHGK 10.11.2022, E.2020/367, K.2022/1497).

Dava açılınca velayet kendiliğinden bölünür mü?

Hayır. TMK 336’ya göre evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir. Hâkim geçici düzenleme yapana kadar velayet ortaktır.

Talep etmezsem hâkim yine de karar verir mi?

TMK 169 gereği re’sen karar verir. Yine de talebi dilekçede açıkça yazmak önemlidir; böylece istenen düzenin somut içeriğini siz belirlemiş olursunuz.

Ara dönem kararında hâkim neye bakar?

Öne çıkan ölçüt istikrardır: çocuğun hâlihazırda kimin yanında yaşadığı, düzenin ne zamandır sürdüğü, okul ve sosyal çevresi, günlük bakımı kimin yürüttüğü ve yaşı. Şiddet veya ihmal iddiaları varsa bunlar önceliklidir.

Tedbir nafakası ne zaman başlar?

Kural olarak davanın açıldığı tarihten itibaren işler ve karar kesinleşinceye kadar devam eder; Hukuk Genel Kurulu bu yöndedir (YHGK 16.03.2016, E.2014/8-1021, K.2016/328). Çocuk yargılama boyunca diğer ebeveynin yanında kalmışsa, çocuk için nafakanın başlangıcının çocuğun fiilen teslim edildiği tarihe göre belirlenmesi istenmelidir.

Tedbir nafakası ne zaman biter?

Karar tarihinde değil, kesinleşme tarihinde. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 25.10.2018 tarihli 2017/1891 E., 2018/1577 K. sayılı kararına göre tedbir nafakası kararın kesinleşmesiyle kendiliğinden sona erer; istinaf ve temyiz aşamalarında ödeme devam eder.

Ara dönemde çocuğu yanımda tutabilir miyim?

Tek taraflı olarak alıkoymayın. Bu, ara dönem kararını doğrudan aleyhinize çevirir. Ayrıca mahkemece geçici velayet kararı verilmişse, geçici velayeti kendisinde olmayan ebeveynin çocuğu alıkoyması TCK 234 kapsamında değerlendirilebilir.

Geçici karar uygulanmıyorsa nereye başvururum?

Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne. ÇKK 41/A, ilam ve tedbir kararlarının bu müdürlüklerce yerine getirileceğini öngörür; ara dönem kararları için de aynı mekanizma işler.

Dava sürerken çocuğu göstermezsem ne olur?

Geçici kişisel ilişki kararına aykırılık, şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle yaptırıma bağlıdır (5395 s.K. m.41/F(2)). Ayrıca TMK m.324/3 uyarınca kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmeyen ebeveynden velayet, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla değiştirilebilir (YHGK 01.04.2015, E.2013/2-1926, K.2015/1139).

Şiddet varsa geçici kişisel ilişki kaldırılabilir mi?

Evet. 6284 sayılı Kanun m.5/1-ç uyarınca hâkim, daha önce verilmiş kişisel ilişki kararı varsa ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına veya tümüyle kaldırılmasına karar verebilir; m.5/3 uyarınca geçici velayet ve nafaka konularında da karar verebilir.

Ara kararla verilen tedbir nafakası ödenmezse ne yapılır?

Ara kararla verilen tedbir nafakası ilam niteliğinde olmadığından ilamlı takibe konulamaz (Y. 12. HD 23.01.2019, E.2018/5079, K.2019/810); hükümde yer alan tedbir nafakası ise kesinleşme beklenmeden ilamlı takibe konulabilir (Y. 12. HD 11.10.2018, E.2018/13828, K.2018/9636). Nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez (HMK m.367/1).