Eşim Çocuğu İznimi Almadan Yurt Dışına Götürdü, Ne Yapabilirim?

Ne yaşandı?

Boşanma aşamasında ya da sonrasında eşlerden biri, diğerinin haberi ve onayı olmadan çocuğu alıp başka bir ülkeye götürüyor. Geride kalan ebeveyn hem çocuğuna hem de hukuki sürece nasıl ulaşacağını bilemiyor. Bu, ailelerin yaşayabileceği en zorlu durumlardan biridir ve hızlı hareket etmeyi gerektirir.

Hukuki durum

Sözleşmeye göre götürme veya alıkoyma, çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülke hukukuna göre size ait olan ve fiilen kullandığınız velayet hakkını ihlal ediyorsa hukuka aykırıdır (Lahey Söz. m.3); velayet hakkı çocuğun yaşayacağı yeri belirleme hakkını da kapsar (m.5; 5717 s.K. m.3). Evlilik sürerken velayet ana ve baba tarafından birlikte kullanıldığından (TMK m.336/1), eşinizin çocuğu izniniz olmadan yurt dışına götürmesi bu kapsamdadır. Boşanmadan sonra yalnız kişisel ilişki hakkınız varsa, iade değil kişisel ilişkinin korunması istenebilir (Lahey Söz. m.21). Çocuğun götürüldüğü ülke 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi’ne taraf ise, çocuğun mutat meskenine (alıştığı, günlük hayatının merkezi olan ülkeye) iadesi için bir mekanizma işler.

“Mutat mesken” kısa süreli tatil ya da ziyaret yeri değil; çocuğun düzenli yaşam ortamıdır. İade davasında esas amaç, velayetin esasını tartışmak değil, çocuğu hızla geldiği ortamına döndürmek ve velayet kararını mutat meskenin bulunduğu ülke mahkemesine bırakmaktır. İadenin reddedilebileceği istisnalar (örneğin iadenin çocuğu ciddi tehlikeye atması) dar yorumlanır ve bunu ileri süren taraf ispatla yükümlüdür.

Ne yapmalısınız?

• Henüz çocuk çıkmadan riski sezerseniz, çocuk için yurt dışına çıkış yasağı/tedbiri talep edin; bu, sorunu kaynağında önlemenin en etkili yoludur.
• Çocuk çıkarıldıysa vakit kaybetmeden Adalet Bakanlığı’na (Merkezî Makam) Lahey iade başvurusu yapın. İade davası Cumhuriyet başsavcılığınca açılır (5717 s.K. m.7) ve aile mahkemesinde basit yargılama usulüyle öncelikli olarak görülür (m.6, m.9); mahkeme altı hafta içinde karar vermezse gecikmenin sebebi sorulabilir (Lahey Söz. m.11). Sözleşme, iç hukukta 5717 sayılı Kanun’la uygulanır ve on altı yaşından küçük çocuklar bakımından işler.
• Velayet ve kişisel ilişki kararınızı, pasaport ve seyahat kayıtlarını, götürülme tarihini gösteren belgeleri hazırlayın.
• Götürüldüğü ülkenin Lahey’e taraf olup olmadığını avukatınızla teyit edin; taraf değilse süreç farklı ve daha uzun ilerler.

Dikkat

“Çocuk orada mutlu, okuluna başladı” türü gerekçeler süreç uzadıkça öne çıkacağından, başvuruyu geciktirmemek hayati önem taşır. Erken atılan bir çıkış tedbiri ya da iade başvurusu, çoğu zaman sonradan açılacak uzun davalardan çok daha etkilidir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Çerçeve: Sözleşme, 4461 ve 5717 Sayılı Kanunlar

İade mekanizmasının dayandığı metinler üç katmanlıdır ve hangisinin ne işe yaradığı bilinmeden süreç doğru kurgulanamaz.

Temel metin, 25 Ekim 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesidir. Türkiye Sözleşmeyi 21.01.1998’de imzalamış, onaylanması 4461 sayılı Kanun ile uygun bulunmuş ve 31.05.2000’de onaylamıştır; Sözleşme Türkiye bakımından 01.08.2000‘de yürürlüğe girmiştir. Uygulamanın usul ve esasları ise 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun ile düzenlenmiştir.

Kapsam bakımından üç nokta önemlidir. Birincisi yaş: Sözleşme on altı yaşından küçük çocuklara uygulanır; çocuk on altı yaşını doldurduğunda Sözleşme korumasından çıkar. İkincisi kapsanan hak: Sözleşme evlilik içi veya dışı kurulmuş velâyet hakkını iade yoluyla, kişisel ilişki hakkını ise ayrı bir başvuru yoluyla korur (m.21; 5717 s.K. m.11); ana ile babanın evli olup olmaması fark etmez. Üçüncüsü zaman: 5717 sayılı Kanun, 1 Ağustos 2000 tarihinden sonra meydana gelen olaylara da uygulanır (geçici m.1).

Sözleşmenin temel mantığı da bu çerçeveden çıkar: velâyet veya kişisel ilişkiye dair esaslı kararın, çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin yetkili makamlarınca verilmesi gerekir. Çocuğun kaçırılması, velâyet kararını fiilen değiştirmeye yönelik hukuka aykırı bir eylem olarak görülür.

Velâyet Hakkı mı, Kişisel İlişki Hakkı mı? Sözleşme m.3, m.5 ve m.21

“İznim alınmadan götürüldü” cümlesi, Sözleşme bakımından her durumda iade sonucunu doğurmaz. Belirleyici olan, götürme anında sizin velâyet hakkınızın bulunup bulunmadığı ve bu hakkı fiilen kullanıp kullanmadığınızdır.

Hukuka aykırı götürme — m.3. Götürme veya alıkoyma, çocuğun hemen önceki mutat meskeninin bulunduğu devletin hukukuna göre bir kişiye ait olan velâyet hakkını ihlal ediyor ve bu hak götürme anında fiilen kullanılıyorsa hukuka aykırıdır. Velâyet hakkı, çocuğun bakımı ve özellikle yaşayacağı yeri belirleme hakkını kapsar (m.5/a); 5717 sayılı Kanun da velâyet hakkını çocuğun bakım, gözetim ve koruma ile meskenini tayin etme hakkı olarak tanımlar (m.3).

Evlilik sürerken. Ana ve baba velâyeti birlikte kullandığından (TMK m.336/1), eşlerden birinin çocuğu diğerinin rızası olmadan yurt dışına götürmesi veya izinli bir tatilden sonra geri getirmemesi, Sözleşme anlamında velâyet hakkının ihlalidir.

Boşanmadan sonra. Velâyet sizdeyse ve diğer ebeveyn çocuğu götürdüyse iade yolu açıktır. Velâyet diğer ebeveyndeyse durum farklıdır: Yargıtay, velâyet sahibi ebeveynin çocukla yurt dışı seyahatinin diğer ebeveynin muvafakatine bağlı olmadığını kabul etmektedir (Yargıtay 2. HD, 21.03.2016, E.2016/4036, K.2016/5518; Yargıtay 2. HD, 10.05.2023, E.2023/694, K.2023/2329). Bu durumda yalnız kişisel ilişki hakkınız bulunduğundan Sözleşme size iade değil, kişisel ilişkinin düzenlenmesi ve korunması için başvuru imkânı tanır (m.21); bu başvuru da iade talebindeki usule tabidir ve mahkeme dava sonuna kadar geçici kişisel ilişki kurulmasına karar verebilir (5717 s.K. m.11). Taşınma sizin aleyhinize sonuç doğuruyorsa velâyetin veya kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi ayrıca istenebilir (TMK m.183).

Velâyet sahibinin çocukla yurt dışına taşınması için yurt dışına taşınma yazımıza, iade sürecinin genel çerçevesi için Lahey iade rehberimize bakabilirsiniz.

Bir Yıl Kuralı: Sözleşme m.12

Başvurunun ne zaman yapıldığı, iade kararının niteliğini değiştiren en önemli unsurdur. Sözleşmenin 12. maddesi bu konuda kesin bir kural getirir.

Hükme göre çocuğun haksız bir şekilde yer değiştirmesinden veya alıkonulmasından itibaren bir yıldan az bir süre geçmişse, ilgili makam çocuğun derhâl iadesine karar vermek zorundadır.

“Karar vermek zorundadır” ifadesi belirleyicidir: bu süre içinde yapılan başvurularda makamın takdir alanı dardır; iade kural, ret istisnadır. Buna karşılık bir yıl geçtikten sonra yapılan başvurularda, çocuğun yeni ortamına uyum sağlayıp sağlamadığı ayrıca değerlendirilir ve bu değerlendirme iade talebini zayıflatabilir.

Bu nedenle sürecin en kritik tavsiyesi zamanlamaya ilişkindir: başvuru, götürülme veya alıkonulma tarihinden itibaren bir yıl dolmadan yapılmalıdır. Sözleşmenin felsefesi de bu yöndedir: çocuğun yeni ortama alışma süresi uzadıkça, iade kararının çocuğun menfaatiyle çelişme riski artar.

Sürenin başlangıcı fiilin tarihidir — götürülme veya, izinli çıkışta, dönüş yükümlülüğünün ihlal edildiği (alıkonulmanın başladığı) tarih. İzinli bir seyahatte dönüş tarihinin geçirilmesi hâlinde süre, o tarihten işlemeye başlar.

Altı Hafta ve Gecikme Açıklaması: Sözleşme m.11

Sürecin hızı yalnız temenni değil, Sözleşmede yazılı bir yükümlülüktür. Bu yükümlülük, dosyayı takip eden taraf için bir denetim aracı da sağlar.

Sözleşmenin 11. maddesi uyarınca yargılama makamları mümkün olan en kısa süre içinde karar vermek durumundadır. Maddede somut bir ölçü de öngörülmüştür: işlemlerin başlamasından itibaren altı hafta içinde karar verilmemişse başvuran veya Merkezî Makam, gecikmenin sebeplerinin açıklanmasını isteme hakkına sahiptir.

Uygulamada Türk aile mahkemelerinin bu tür dosyaları çoğunlukla daha uzun sürede sonuçlandırdığı görülmektedir. Bu durumda başvurucunun elindeki araç, Merkezî Makam üzerinden gecikme gerekçesinin talep edilmesidir; bu talep dosyanın izlenmesini ve hızlanmasını sağlayabilir.

Süreç boyunca alınabilecek bir tedbir daha vardır: yurt dışı çıkış yasağı tedbiri aile mahkemesi tarafından re’sen de alınabilir. Bu, çocuğun üçüncü bir ülkeye götürülmesi riskine karşı işlev görür.

Çocuğa yönelik tehlike iddiası ileri sürülmüşse, mahkemece ilgili Bakanlık birimlerinden ve Adli Tıp Kurumu’ndan rapor alınması gündeme gelir; bu da sürenin uzamasının başlıca sebeplerindendir.

Bu Bir Velâyet Davası Değildir

Dosyanın en çok yanlış anlaşılan yönü budur ve yanlış anlama, dilekçenin de yanlış kurulmasına yol açar.

İade davası bir velâyet davası değil, çocuğun eski durumuna iadesini sağlayan bir usul davasıdır. 5717 sayılı Kanun iade süreci ile velâyet sürecini bilinçli olarak ayırmıştır: çocuğun iadesine karar verilmişse, bu hükümde ayrıca velâyete ilişkin bir karar verilmez; velâyet uyuşmazlığı, çocuğun iade edildiği ülkedeki yetkili mahkemede ayrıca görülür. Yalnız iade talebi reddedilirse mahkeme velâyete ilişkin karar verebilir (5717 s.K. m.12; Lahey Söz. m.16).

Aynı ayrım, karşı tarafın en sık kullandığı savunmayı da etkisiz kılar: kaçıran tarafın gittiği ülkede sonradan aldığı bir velâyet kararı, iade prosedürünü engellemez. Kanun bu boşluğu açıkça kapatmıştır.

Usul bakımından da öncelik kuralı vardır: iade davası görülürken aynı zamanda bir velâyet davası da açılmışsa, velâyet davası iade davası sonuçlanana kadar bekletilir (5717 s.K. m.14); iki dava birleştirilmişse ayrılır ve önce iade davası sonuçlandırılır (m.15).

İnfaz aşamasında ise kararın kesinleşmesi aranır (5717 s.K. m.17); kesinleşen iade kararı, 7343 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra icra dairesince değil, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununun çocuk teslimine ilişkin hükümlerine göre adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce yerine getirilir (m.18); gerektiğinde kolluk yardım eder (m.20).

Kararın Kesinleşmesi, Yerine Getirilmesi ve Geçici Tedbirler: 5717 m.17-28

İade kararı alındıktan sonra çocuğun fiilen teslimi, 2021 değişikliğiyle yeniden düzenlenmiş ayrı bir aşamadır. Dava süresince alınabilecek tedbirler ise kaçıran tarafın çocuğu üçüncü bir ülkeye götürmesini önlemenin başlıca aracıdır.

Kesinleşme ve kanun yolu — m.17. Kararlar kesinleştiğinde yerine getirilir. Kararlara karşı Merkezî Makam, başvuruda bulunan veya davalı kanun yoluna başvurabilir.

Yerine getirme — m.18-23. 7343 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra iade ilamları, teslim emri tebliğ edilmeden, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununun çocuk teslimine ilişkin hükümlerine göre adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce yerine getirilir (m.18). Kolluk, müdürlüğün yazılı başvurusu üzerine yardım etmekle yükümlüdür (m.20). Uzman, teslimin çocuğun gelişimini ciddi biçimde tehlikeye düşüreceğini tespit ederse teslim işlemleri tehlike ortadan kalkana kadar ertelenebilir (m.22). Teslim, başvuranın veya onun belirlediği kişi ya da kurum yetkilisinin huzurunda yapılır (m.23).

Geçici tedbirler — m.10 ve m.24. Mahkeme dava sonuna kadar çocuğun akrabaya, güvenilir bir aileye veya kuruma yerleştirilmesi gibi geçici koruma tedbirlerine karar verebilir (m.10). Ayrıca çocuğun yurt dışına çıkışının durdurulmasına, pasaport işlemlerinin durdurulmasına, okul ve nüfus kayıtlarında değişiklik yapılmamasına ve pasaport ile kimlik belgelerine el konulmasına karar verilebilir (m.24).

Giderler ve adli yardım — m.26-28. Aile yanına veya ücretli bir kuruma yerleştirilen çocuğun giderlerini Devlet öder (m.26). Kanun kapsamındaki dava ve işler harca tabi değildir (m.27); başvuran adli yardımdan yararlanabilir (m.28).

Ülke Sözleşmeye Taraf Değilse

Yukarıda anlatılan mekanizma, çocuğun götürüldüğü ülkenin Sözleşmeye taraf olması hâlinde işler. Bu koşul karşılanmıyorsa iade talebi Merkezî Makam üzerinden yürütülemez ve süreç tamamen farklı bir zemine kayar.

Birinci adım tespittir. Başvuru yapılmadan önce hedef ülkenin Sözleşmeye taraf olup olmadığı teyit edilmelidir. Taraf olmayan ülkeler bakımından, iki ülke arasında adlî yardımlaşmaya ilişkin ikili bir anlaşma bulunup bulunmadığı ayrıca araştırılmalıdır.

İkinci adım yerel hukuktur. Sözleşme uygulanmadığında, çocuğun bulunduğu ülkenin kendi iç hukukuna göre velâyet ve iade talebi ileri sürülür. Bu, o ülkede ayrıca vekâlet verilmesini ve orada dava açılmasını gerektirir.

Üçüncü adım yurt içi süreçlerdir. Türkiye’de yürütülebilecek işlemler durmaz: TCK m.234 kapsamında suç duyurusunda bulunulabilir, aile mahkemesinden velâyetin değiştirilmesi ve çocuğun teslimi istenebilir, çocuğun üçüncü bir ülkeye götürülmesi riskine karşı tedbir talep edilebilir.

Dördüncü adım diplomatik kanaldır. Dışişleri Bakanlığı ve ilgili ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti temsilciliği kanalıyla çocuğun bulunduğu yerin tespiti ve refakat talepleri iletilebilir.

Bu senaryoda en belirleyici unsur zamandır: yerel hukuka göre yürütülecek süreçler Sözleşme mekanizmasından çok daha uzun sürdüğünden, ilk saatlerde yapılan tespit ve başvurular sonucu doğrudan etkiler.

Ceza boyutu ve yurt içi süreçler için çocuğun kaçırılması ve alıkonulması yazımıza, önleyici adımlar ve muvafakat için pasaport ve yurt dışı izni yazımıza, velâyetin yeniden düzenlenmesi için velayetin değiştirilmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Mahkeme Kararlarında Lahey İadesi

İade davalarında hem Yargıtay hem Anayasa Mahkemesi hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Sözleşmenin çocuğun üstün yararıyla birlikte uygulanması gerektiğini vurgulamaktadır.

Bir yıl kuralı ve ciddi risk — Yargıtay 2. HD 2017/12945. Daire, babanın bir yıl dolmadan başvurduğu dosyada m.12’nin ret gerekçesi yapılamayacağını; ancak babanın çocuğa ilgisiz olduğu, fiziksel şiddet uyguladığı ve iadenin çocuğun psikolojik gelişimini tehlikeye sokacağı anlaşıldığından m.13/b’deki ciddi risk nedeniyle iade talebinin reddi gerektiğini belirterek iade kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 20.11.2017, E.2017/6098, K.2017/12945).

Çocuğun döneceği koşullar araştırılmalı — AYM 2025/16250. Anayasa Mahkemesi, çocukların Hollanda’ya iadesine karar verilen dosyada çocukların iadesi hâlinde yaşayacakları koşullar ve karşılaşabilecekleri riskler araştırılmadan ve üstün yararları Sözleşmeyle birlikte değerlendirilmeden verilen kararı aile hayatına saygı hakkının ihlali saymış; yeniden yargılama yapılmasına ve bu süreçte iadenin durdurulmasına hükmetmiştir (AYM, Ş.G. Başvurusu, B. No: 2025/16250, 04.03.2026; RG 08.06.2026).

Ciddi risk iddiası gerekçesiz geçilemez — X/Letonya. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, AİHS m.8 ile Lahey Sözleşmesinin uyumlu biçimde uygulanması gerektiğini; ciddi risk iddiasının etkili biçimde incelenip gerekçeli olarak karşılanması gerektiğini belirtmiş ve iade kararını bu yönden eksik bulmuştur (AİHM [BD], X/Letonya, B. No: 27853/09, 26.11.2013). Ayrıntılar için X/Letonya yazımıza bakabilirsiniz.

Türkiye aleyhine karar — İlker Ensar Uyanık. AİHM, iade talebine ilişkin karar sürecinde Lahey Sözleşmesi ilkelerinin yeterince uygulanmadığı ve sürecin AİHS m.8’in usule ilişkin gereklerini karşılamadığı gerekçesiyle Türkiye aleyhine ihlal kararı vermiştir (AİHM, İlker Ensar Uyanık/Türkiye, 03.05.2012).

Velâyet sahibinin seyahati — Yargıtay 2. HD 2016/5518 ve 2023/2329. Velâyet sahibi ebeveynin çocukla yurt dışı seyahati diğer ebeveynin muvafakatine bağlı değildir (Yargıtay 2. HD, 21.03.2016, E.2016/4036, K.2016/5518); bu nedenle velâyet sahibinin izin istemiyle açtığı davada hukuki yarar yoktur (Yargıtay 2. HD, 10.05.2023, E.2023/694, K.2023/2329).

Uluslararası Çocuk Kaçırma: Mevzuat Haritası

Aşağıdaki tablo, çocuğun izinsiz yurt dışına götürülmesi hâlinde başvurulacak hükümleri tek yerde toplar.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk izinsiz yurt dışına götürüldü, hangi mekanizma işler?

Türkiye 25 Ekim 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi’ne taraftır; Sözleşme Türkiye bakımından 01.08.2000’de yürürlüğe girmiştir ve uygulama kanunu 5717 sayılı Kanun’dur. Götürme, fiilen kullandığınız velayet hakkını ihlal ediyorsa (Lahey Söz. m.3) on altı yaşından küçük çocuğun mutat meskenine iadesi istenir. Evlilik sürerken velayet birlikte kullanıldığından eşin izinsiz götürmesi bu kapsamdadır; yalnız kişisel ilişki hakkınız varsa kişisel ilişkinin korunması istenir (m.21).

Başvuruyu nereye yaparım?

Türkiye’de Adalet Bakanlığı’na (Merkezî Makam); Sözleşme, çocuğun bulunduğu ülkenin merkezî makamına veya doğrudan o ülkenin yetkili makamına başvuruya da izin verir (Lahey Söz. m.8, m.29). İşlemler mahallî Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yürütülür (5717 s.K. m.4); iade davası Cumhuriyet başsavcılığınca açılır (m.7) ve aile mahkemesinde basit yargılama usulüyle öncelikli olarak görülür (m.6, m.9). Davalar harca tabi değildir (m.27).

İade davasında velayet yeniden tartışılır mı?

Hayır. Amaç çocuğu hızla alıştığı ortama döndürmek ve velayete ilişkin kararı mutat meskenin bulunduğu ülke mahkemesine bırakmaktır. “Ben daha iyi bakarım” argümanı bu davanın konusu değildir.

Mutat mesken ne demek?

Kısa süreli tatil veya ziyaret yeri değil, çocuğun düzenli yaşam ortamıdır. Okulu, sağlık takibi, sosyal çevresi ve günlük hayatının merkezi neredeyse orası esas alınır.

Karar ne kadar sürede verilir?

Sözleşme mahkemelerin ivedilikle hareket etmesini ister; işlemlerin başlamasından itibaren altı hafta içinde karar verilmemişse başvuran veya Merkezî Makam gecikmenin sebeplerinin açıklanmasını isteyebilir (Lahey Söz. m.11). Uygulamada süreler uzayabildiğinden başvuruyu geciktirmemek kritik önem taşır; götürmeden itibaren bir yıl geçmesi, çocuğun yeni ortamına uyum sağladığı savunmasının önünü açar (m.12).

İade her zaman verilir mi?

Hayır. Başvuran velayet hakkını götürme sırasında fiilen kullanmıyorsa veya götürmeye rıza göstermiş ya da sonradan kabul etmişse (m.13/1-a), iade çocuğu fiziksel veya ruhsal ciddi bir tehlikeye maruz bırakacaksa (m.13/1-b), görüşünün dikkate alınmasını gerektirecek olgunluktaki çocuk iadeye karşı çıkıyorsa (m.13/2) ya da iade temel insan hakları ilkeleriyle bağdaşmıyorsa (m.20) iade reddedilebilir. Yargıtay, ciddi risk bulunan bir dosyada verilen iade kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 20.11.2017, E.2017/6098, K.2017/12945).

Daha önce muvafakat vermiştim, bu aleyhime olur mu?

Olabilir. Süresiz veya ülke belirtmeyen bir muvafakatname, karşı tarafın “rıza vardı” savunmasını güçlendirir; bu, Sözleşme’deki ret sebeplerinden biriyle doğrudan bağlantılıdır. Muvafakat her seyahat için ayrı, ülke ve tarih belirtilerek düzenlenmelidir.

Çocuğun götürüldüğü ülke Sözleşme’ye taraf değilse ne olur?

Süreç tümüyle farklı işler: o ülkenin iç hukuku, varsa ikili anlaşmalar ve tanıma-tenfiz yolları devreye girer. Bu, belirgin biçimde daha uzun ve sonucu daha belirsiz bir yoldur.

Boşandık, velayet eşimde; çocuğu yurt dışına götürdü. İade isteyebilir miyim?

Kural olarak hayır. Yargıtay, velayet sahibi ebeveynin çocukla yurt dışı seyahatinin diğer ebeveynin muvafakatine bağlı olmadığını kabul etmektedir (Yargıtay 2. HD, 21.03.2016, E.2016/4036, K.2016/5518). Bu durumda Sözleşme anlamında velayet hakkınız ihlal edilmiş olmadığından iade değil, kişisel ilişkinin düzenlenmesi ve korunması istenir (Lahey Söz. m.21; 5717 s.K. m.11). Taşınma çocuğun yararını etkiliyorsa velayetin veya kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi de istenebilir (TMK m.183).

İade kararı çıktıktan sonra çocuk nasıl teslim edilir?

Karar kesinleşince yerine getirilir (5717 s.K. m.17). 7343 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra teslim, icra dairesince değil 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu hükümlerine göre adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce yapılır (m.18); gerektiğinde kolluk yardım eder (m.20). Uzman, teslimin çocuğun gelişimini ciddi biçimde tehlikeye düşüreceğini tespit ederse teslim ertelenebilir (m.22).

Dava sürerken çocuğun başka bir ülkeye götürülmesi nasıl önlenir?

Mahkeme geçici tedbir olarak çocuğun yurt dışına çıkışının ve pasaport işlemlerinin durdurulmasına, okul ve nüfus kayıtlarında değişiklik yapılmamasına ve pasaport ile kimlik belgelerine el konulmasına karar verebilir (5717 s.K. m.24). Ayrıca dava sonuna kadar çocuğun akraba, güvenilir bir aile veya kurum yanına yerleştirilmesi gibi geçici koruma tedbirleri alınabilir (m.10).

Anayasa Mahkemesi iade kararlarını denetliyor mu?

Evet, bireysel başvuru yoluyla. Anayasa Mahkemesi, çocukların iadesi hâlinde yaşayacakları koşullar ve karşılaşabilecekleri riskler araştırılmadan verilen iade kararını aile hayatına saygı hakkının ihlali saymış ve yeniden yargılamaya hükmetmiştir (AYM, Ş.G. Başvurusu, B. No: 2025/16250, 04.03.2026). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de ciddi risk iddiasının etkili biçimde incelenmesi gerektiğini belirtmiştir (AİHM [BD], X/Letonya, B. No: 27853/09, 26.11.2013).