Eşim Çocuğu İznimi Almadan Yurt Dışına Götürdü, Ne Yapabilirim?

Ne yaşandı?

Boşanma aşamasında ya da sonrasında eşlerden biri, diğerinin haberi ve onayı olmadan çocuğu alıp başka bir ülkeye götürüyor. Geride kalan ebeveyn hem çocuğuna hem de hukuki sürece nasıl ulaşacağını bilemiyor. Bu, ailelerin yaşayabileceği en zorlu durumlardan biridir ve hızlı hareket etmeyi gerektirir.

Hukuki durum

Velayet ya da kişisel ilişki hakkınız varken çocuğun tek taraflı olarak yurt dışına çıkarılması, çoğu zaman hukuka aykırı (haksız) bir götürme olarak değerlendirilir. Çocuğun götürüldüğü ülke 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi’ne taraf ise, çocuğun mutat meskenine (alıştığı, günlük hayatının merkezi olan ülkeye) iadesi için bir mekanizma işler.

“Mutat mesken” kısa süreli tatil ya da ziyaret yeri değil; çocuğun düzenli yaşam ortamıdır. İade davasında esas amaç, velayetin esasını tartışmak değil, çocuğu hızla geldiği ortamına döndürmek ve velayet kararını mutat meskenin bulunduğu ülke mahkemesine bırakmaktır. İadenin reddedilebileceği istisnalar (örneğin iadenin çocuğu ciddi tehlikeye atması) dar yorumlanır ve bunu ileri süren taraf ispatla yükümlüdür.

Ne yapmalısınız?

• Henüz çocuk çıkmadan riski sezerseniz, çocuk için yurt dışına çıkış yasağı/tedbiri talep edin; bu, sorunu kaynağında önlemenin en etkili yoludur.
• Çocuk çıkarıldıysa vakit kaybetmeden Adalet Bakanlığı’na (Merkezî Makam) Lahey iade başvurusu yapın. İade davası Cumhuriyet başsavcılığınca açılır ve aile mahkemesinde basit yargılama usulüyle öncelikli olarak görülür; Sözleşme kararın altı hafta içinde verilmesini öngörür. Sözleşme, iç hukukta 5717 sayılı Kanun’la uygulanır ve on altı yaşından küçük çocuklar bakımından işler.
• Velayet ve kişisel ilişki kararınızı, pasaport ve seyahat kayıtlarını, götürülme tarihini gösteren belgeleri hazırlayın.
• Götürüldüğü ülkenin Lahey’e taraf olup olmadığını avukatınızla teyit edin; taraf değilse süreç farklı ve daha uzun ilerler.

Dikkat

“Çocuk orada mutlu, okuluna başladı” türü gerekçeler süreç uzadıkça öne çıkacağından, başvuruyu geciktirmemek hayati önem taşır. Erken atılan bir çıkış tedbiri ya da iade başvurusu, çoğu zaman sonradan açılacak uzun davalardan çok daha etkilidir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Çerçeve: Sözleşme, 4461 ve 5717 Sayılı Kanunlar

İade mekanizmasının dayandığı metinler üç katmanlıdır ve hangisinin ne işe yaradığı bilinmeden süreç doğru kurgulanamaz.

Temel metin, 25 Ekim 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesidir. Türkiye Sözleşmeye 3 Kasım 1999 tarihinde taraf olmuş ve metin 4461 sayılı Kanun ile iç hukuka aktarılmıştır. Uygulamanın usul ve esasları ise 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun ile düzenlenmiştir.

Kapsam bakımından üç nokta önemlidir. Birincisi yaş: Sözleşme on altı yaşından küçük çocuklara uygulanır; çocuk on altı yaşını doldurduğunda Sözleşme korumasından çıkar. İkincisi kapsanan hak: Sözleşme evlilik içi veya dışı kurulmuş velâyet hakkını ve kişisel ilişki hakkını korur; ana ile babanın evli olup olmaması fark etmez. Üçüncüsü zaman: 5717 sayılı Kanun, 1 Ağustos 2000 tarihinden sonra meydana gelen olaylara da uygulanır.

Sözleşmenin temel mantığı da bu çerçeveden çıkar: velâyet veya kişisel ilişkiye dair esaslı kararın, çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin yetkili makamlarınca verilmesi gerekir. Çocuğun kaçırılması, velâyet kararını fiilen değiştirmeye yönelik hukuka aykırı bir eylem olarak görülür.

Bir Yıl Kuralı: Sözleşme m.12

Başvurunun ne zaman yapıldığı, iade kararının niteliğini değiştiren en önemli unsurdur. Sözleşmenin 12. maddesi bu konuda kesin bir kural getirir.

Hükme göre çocuğun haksız bir şekilde yer değiştirmesinden veya alıkonulmasından itibaren bir yıldan az bir süre geçmişse, ilgili makam çocuğun derhâl iadesine karar vermek zorundadır.

“Karar vermek zorundadır” ifadesi belirleyicidir: bu süre içinde yapılan başvurularda makamın takdir alanı dardır; iade kural, ret istisnadır. Buna karşılık bir yıl geçtikten sonra yapılan başvurularda, çocuğun yeni ortamına uyum sağlayıp sağlamadığı ayrıca değerlendirilir ve bu değerlendirme iade talebini zayıflatabilir.

Bu nedenle sürecin en kritik tavsiyesi zamanlamaya ilişkindir: başvuru, götürülme veya alıkonulma tarihinden itibaren bir yıl dolmadan yapılmalıdır. Sözleşmenin felsefesi de bu yöndedir: çocuğun yeni ortama alışma süresi uzadıkça, iade kararının çocuğun menfaatiyle çelişme riski artar.

Sürenin başlangıcı fiilin tarihidir — götürülme veya, izinli çıkışta, dönüş yükümlülüğünün ihlal edildiği (alıkonulmanın başladığı) tarih. İzinli bir seyahatte dönüş tarihinin geçirilmesi hâlinde süre, o tarihten işlemeye başlar.

Altı Hafta ve Gecikme Açıklaması: Sözleşme m.11

Sürecin hızı yalnız temenni değil, Sözleşmede yazılı bir yükümlülüktür. Bu yükümlülük, dosyayı takip eden taraf için bir denetim aracı da sağlar.

Sözleşmenin 11. maddesi uyarınca yargılama makamları mümkün olan en kısa süre içinde karar vermek durumundadır. Maddede somut bir ölçü de öngörülmüştür: altı hafta içinde karar verilmemişse, gecikmenin gerekçesi Merkezî Makama açıklanmalıdır.

Uygulamada Türk aile mahkemelerinin bu tür dosyaları çoğunlukla daha uzun sürede sonuçlandırdığı görülmektedir. Bu durumda başvurucunun elindeki araç, Merkezî Makam üzerinden gecikme gerekçesinin talep edilmesidir; bu talep dosyanın izlenmesini ve hızlanmasını sağlayabilir.

Süreç boyunca alınabilecek bir tedbir daha vardır: yurt dışı çıkış yasağı tedbiri aile mahkemesi tarafından re’sen de alınabilir. Bu, çocuğun üçüncü bir ülkeye götürülmesi riskine karşı işlev görür.

Çocuğa yönelik tehlike iddiası ileri sürülmüşse, mahkemece ilgili Bakanlık birimlerinden ve Adli Tıp Kurumu’ndan rapor alınması gündeme gelir; bu da sürenin uzamasının başlıca sebeplerindendir.

Bu Bir Velâyet Davası Değildir

Dosyanın en çok yanlış anlaşılan yönü budur ve yanlış anlama, dilekçenin de yanlış kurulmasına yol açar.

İade davası bir velâyet davası değil, çocuğun eski durumuna iadesini sağlayan bir usul davasıdır. 5717 sayılı Kanun iade süreci ile velâyet sürecini bilinçli olarak ayırmıştır: çocuğun iadesine karar verilmişse, bu hükümde ayrıca velâyete ilişkin bir karar verilmez; velâyet uyuşmazlığı, çocuğun iade edildiği ülkedeki yetkili mahkemede ayrıca görülür. Yalnız iade talebi reddedilirse mahkeme velâyete ilişkin karar verebilir.

Aynı ayrım, karşı tarafın en sık kullandığı savunmayı da etkisiz kılar: kaçıran tarafın gittiği ülkede sonradan aldığı bir velâyet kararı, iade prosedürünü engellemez. Kanun bu boşluğu açıkça kapatmıştır.

Usul bakımından da öncelik kuralı vardır: iade davası görülürken aynı zamanda bir velâyet davası da açılmışsa, velâyet davası iade davası sonuçlanana kadar bekletilir.

İnfaz aşamasında ise kararın kesinleşmesi aranır; kesinleşmeyle birlikte çocuk Emniyet Genel Müdürlüğü eşliğinde iade edilerek mutat mesken ülkesine götürülür.

Ülke Sözleşmeye Taraf Değilse

Yukarıda anlatılan mekanizma, çocuğun götürüldüğü ülkenin Sözleşmeye taraf olması hâlinde işler. Bu koşul karşılanmıyorsa iade talebi Merkezî Makam üzerinden yürütülemez ve süreç tamamen farklı bir zemine kayar.

Birinci adım tespittir. Başvuru yapılmadan önce hedef ülkenin Sözleşmeye taraf olup olmadığı teyit edilmelidir. Taraf olmayan ülkeler bakımından, iki ülke arasında adlî yardımlaşmaya ilişkin ikili bir anlaşma bulunup bulunmadığı ayrıca araştırılmalıdır.

İkinci adım yerel hukuktur. Sözleşme uygulanmadığında, çocuğun bulunduğu ülkenin kendi iç hukukuna göre velâyet ve iade talebi ileri sürülür. Bu, o ülkede ayrıca vekâlet verilmesini ve orada dava açılmasını gerektirir.

Üçüncü adım yurt içi süreçlerdir. Türkiye’de yürütülebilecek işlemler durmaz: TCK m.234 kapsamında suç duyurusunda bulunulabilir, aile mahkemesinden velâyetin değiştirilmesi ve çocuğun teslimi istenebilir, çocuğun üçüncü bir ülkeye götürülmesi riskine karşı tedbir talep edilebilir.

Dördüncü adım diplomatik kanaldır. Dışişleri Bakanlığı ve ilgili ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti temsilciliği kanalıyla çocuğun bulunduğu yerin tespiti ve refakat talepleri iletilebilir.

Bu senaryoda en belirleyici unsur zamandır: yerel hukuka göre yürütülecek süreçler Sözleşme mekanizmasından çok daha uzun sürdüğünden, ilk saatlerde yapılan tespit ve başvurular sonucu doğrudan etkiler.

Ceza boyutu ve yurt içi süreçler için çocuğun kaçırılması ve alıkonulması yazımıza, önleyici adımlar ve muvafakat için pasaport ve yurt dışı izni yazımıza, velâyetin yeniden düzenlenmesi için velayetin değiştirilmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk izinsiz yurt dışına götürüldü, hangi mekanizma işler?

Türkiye 25 Ekim 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi’ne taraftır; iç hukuktaki uygulama kanunu 5717 sayılı Kanun’dur. Velayet hakkının ihlal edilerek götürülen on altı yaşından küçük çocuğun mutat meskenine iadesi istenir.

Başvuruyu nereye yaparım?

Türkiye’de Adalet Bakanlığı’na (Merkezî Makam). Merkezî Makam talebi karşı devletin merkezî makamına iletir; iade davası Cumhuriyet başsavcılığınca açılır ve aile mahkemesinde basit yargılama usulüyle öncelikli olarak görülür.

İade davasında velayet yeniden tartışılır mı?

Hayır. Amaç çocuğu hızla alıştığı ortama döndürmek ve velayete ilişkin kararı mutat meskenin bulunduğu ülke mahkemesine bırakmaktır. “Ben daha iyi bakarım” argümanı bu davanın konusu değildir.

Mutat mesken ne demek?

Kısa süreli tatil veya ziyaret yeri değil, çocuğun düzenli yaşam ortamıdır. Okulu, sağlık takibi, sosyal çevresi ve günlük hayatının merkezi neredeyse orası esas alınır.

Karar ne kadar sürede verilir?

Sözleşme kararın altı hafta içinde verilmesini öngörür; ancak uygulamada süreler uzayabilmektedir. Bu nedenle başvuruyu geciktirmemek kritik önem taşır.

İade her zaman verilir mi?

Hayır. Çocuğun iade hâlinde fiziksel veya ruhsal ciddi zarara uğrama tehlikesi, görüşünün dikkate alınmasını gerektirecek olgunluğa erişmiş çocuğun iadeye karşı çıkması ve talepte bulunanın velayeti fiilen kullanmıyor olması ret sebepleridir. İstisnalar dar yorumlanır ve ileri süren ispatla yükümlüdür.

Daha önce muvafakat vermiştim, bu aleyhime olur mu?

Olabilir. Süresiz veya ülke belirtmeyen bir muvafakatname, karşı tarafın “rıza vardı” savunmasını güçlendirir; bu, Sözleşme’deki ret sebeplerinden biriyle doğrudan bağlantılıdır. Muvafakat her seyahat için ayrı, ülke ve tarih belirtilerek düzenlenmelidir.

Çocuğun götürüldüğü ülke Sözleşme’ye taraf değilse ne olur?

Süreç tümüyle farklı işler: o ülkenin iç hukuku, varsa ikili anlaşmalar ve tanıma-tenfiz yolları devreye girer. Bu, belirgin biçimde daha uzun ve sonucu daha belirsiz bir yoldur.