Çocuğumun Pasaportunu veya Yurt Dışı İznini Eşim Vermiyor

Ne yaşandı?

Velayeti kendisinde olan ya da çocukla birlikte yurt dışına çıkmak isteyen bir ebeveyn, çocuğun pasaport işlemleri veya yurt dışı çıkışı için diğer ebeveynin onayına ihtiyaç duyar. Ancak karşı taraf, bazen haklı bir gerekçe olmadan bu izni vermez.

Ebeveyn, “Çocuğumla seyahat etmem için tek engel diğer ebeveynin inadı mı, bunu aşmanın yolu var mı?” diye sorar.

Bu durumda ne yapmalısınız?

• İki işlemi ayırın: Pasaport işlemi çocuğun yasal temsilcisi tarafından yürütülür; TMK 342’ye göre ana ve baba velayetleri çerçevesinde çocuğun yasal temsilcisidir. Yurt dışına çıkışta ise kural velayete bağlıdır: velayet sahibi kural olarak diğer ebeveynin muvafakatine ihtiyaç duymaz, velayeti olmayan ebeveyn ise velayet sahibinin rızası olmadan çocuğu yurt dışına çıkaramaz; bu rıza uygulamada noter onaylı muvafakatnameyle belgelenir.
• Mahkemeden izin isteyin: Diğer ebeveyn haksız yere onay vermiyorsa, aile mahkemesinden çocuğun belirli bir seyahati veya pasaport işlemi için izin (onay yerine geçen karar) talep edebilirsiniz.
• Amacınızı belgeleyin: Seyahatin nedeni (tatil, eğitim, sağlık, akraba ziyareti), süresi ve çocuğun yararına olduğu; talebinizi güçlendirir.
• Çocuğun kaçırılması endişesini giderin: Karşı taraf “çocuk geri getirilmez” endişesindeyse, dönüş tarihini ve güvenceleri net ortaya koymak süreci kolaylaştırır.
• Avukata danışın: İzin davaları ve uluslararası boyut teknik konulardır; doğru talep ve belgelerle hızlı sonuç almak için destek alın.

Çocuğunuzla seyahat etmek isteğiniz meşrudur; diğer ebeveynin keyfî engellemesi son söz değildir. Mahkeme, çocuğun yararını gözeterek onay yerine geçecek bir karar verebilir. Önemli olan, seyahatin çocuğun yararına olduğunu ve güvenli biçimde planlandığını ortaya koymaktır.

Benzer bir durumla mı karşı karşıyasınız? Durumunuzu gizlilik içinde değerlendirip size özel bir yol haritası çıkarmamız için bizimle iletişime geçin.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Pasaportun Kanunî Dayanağı: 5682 s.K. m.17/C

Çocuğun pasaportunda muvafakat aranmasının kaynağı Türk Medeni Kanunu değil, 5682 sayılı Pasaport Kanunudur. Bu ayrım, talebin nereye yöneltileceğini de belirler.

Kanunun 17. maddesinin (C) bendine göre reşit olmayanların ve mahcurların yalnız seyahat etmek üzere pasaport alabilmeleri için kanunî mümessillerinin muvafakatlerini havi resmî bir makamdan tasdikli vesika ibraz eylemeleri lazımdır.

Hükümde üç unsur vardır. Birincisi kimin muvafakati: aranan, kanunî temsilcinin muvafakatidir. Velâyet birlikte kullanılıyorsa her iki ebeveyn kanunî temsilci konumundadır; velâyet bir tarafa verilmişse kanunî temsilci odur. İkincisi şekil: muvafakat sözlü olamaz; resmî bir makamdan tasdikli vesika aranır. Üçüncüsü kapsam: hüküm doğrudan pasaport alınması işlemine ilişkindir.

Aynı maddenin (E) bendi bir kolaylık getirir: yabancı ülke adlî veya idarî makamlarınca verilen velâyet ya da vesayet kararları, kararın verildiği ülkelerde bulunan Türkiye Cumhuriyeti dış temsilciliklerindeki pasaport başvurularında kabul edilebilir. Yurt dışında yaşayan ve orada velâyet kararı almış ebeveynler bakımından bu bent önem taşır.

Refakat Hanesi ve Veren Makamlar — 5682 s.K. m.15

Çocuğun ayrı bir pasaportu bulunmayabilir; bu hâlde devreye giren düzenleme aynı Kanun’un 15. maddesidir ve pratik bir sınır içerir.

Maddeye göre Türk vatandaşlarının umuma mahsus münferit ve umuma mahsus müşterek pasaportları yurt içinde İçişleri Bakanlığınca veya İçişleri Bakanının vereceği yetkiye göre valiliklerce, yabancı memleketlerde Türkiye Cumhuriyeti konsoloslukları tarafından verilir.

Refakat kaydı bakımından ise şu kural geçerlidir: pasaport sahibi talep ettiği takdirde reşit olmayan kız ve erkek çocukları pasaportun refakat hanesine kaydolunur. Ancak buradaki sınır kritiktir: refakat hanesine yazılı olanlar, adına pasaport verilmiş bulunan kimselerin beraberinde bulunmadıkça o pasaportla seyahat edemezler.

Bunun uygulamadaki sonucu şudur: çocuk yalnız bir ebeveynin pasaportunun refakat hanesine kayıtlıysa, o ebeveyn olmadan seyahat edemez. Diğer ebeveynin çocukla seyahat edebilmesi için çocuğun kendi pasaportunun bulunması gerekir; bu da m.17/C uyarınca kanunî temsilcinin muvafakatini gerektirir.

Yurt Dışına Çıkış Yasağı: 5682 s.K. m.22

Çocuğun yurt dışına çıkarılmasından endişe edilen hâllerde başvurulacak yol, pasaport idaresine dilekçe vermek değil mahkemeden karar almaktır. Bunun kanunî karşılığı Pasaport Kanunu’nun 22. maddesindedir.

Maddeye göre yurt dışına çıkmaları mahkemelerce yasaklananlara pasaport veya seyahat vesikası verilmez. Maddedeki vergi borçlularına ilişkin ibare 2008’de 5766 sayılı Kanunla metinden çıkarılmış; genel güvenlik gerekçesiyle İçişleri Bakanlığınca pasaport verilmemesine imkân tanıyan hüküm ise, yurt dışına çıkma hakkının ancak hâkim kararıyla sınırlanabileceği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir (AYM, 24.09.2024, E.2024/112, K.2024/160). Çocuklar bakımından belirleyici olan da mahkeme kararıdır.

Buradaki ölçüt mahkeme kararıdır. Yani “izin vermiyorum” beyanı ya da idareye yapılan bir bildirim tek başına çıkışı engellemez; engelleyici sonuç ancak yargı kararıyla doğar. Bu nedenle talep, aile mahkemesinden tedbir olarak istenmeli ve kararın ilgili makamlara bildirilmesi sağlanmalıdır.

Talep dilekçesinde çıkış riskini gösteren somut olgular yer almalıdır: yurt dışında yerleşik yakınların bulunması, taşınma hazırlığı emareleri, okul kaydının sildirilmesi, daha önce gerçekleşmiş dönmeme vakaları gibi.

Çocuk Geri Getirilmezse: 5717 Sayılı Kanun

Muvafakat verilmiş ve çocuk yurt dışına çıkarılmış olmasına rağmen geri getirilmediğinde, TCK m.234’ün sağladığı koruma pratikte yetersiz kalır. Devreye 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun ile 25 Ekim 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Veçhelerine Dair Sözleşme girer.

Kapsam üç unsurla belirlenir: çocuğun on altı yaşını tamamlamamış olması, velâyet hakkının fiilen kullanılmakta iken ihlal edilmesi ve çocuğun rıza ya da mahkeme kararı olmaksızın mutat meskeninin bulunduğu ülkeden başka bir âkit devlete götürülmesi veya orada alıkonulması.

Başvuru mahkemeye değil merkezî makama yapılır; Türkiye bakımından bu makam Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğüdür (eski adıyla Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü). Kanunun 4. ve 5. maddelerine göre Sözleşmenin öngördüğü yükümlülükler Merkezî Makam tarafından mahallî Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığı ile yerine getirilir ve çocuğun bulunduğu yerin tespiti için kolluk dâhil gerekli tedbirler alınır.

Önemli bir usul kuralı da şudur: 5717 sayılı Kanun’un 13. maddesi uyarınca iade başvurusundan sonra alınmış bir velâyet kararı, iade talebinin reddine tek başına gerekçe oluşturmaz. İade davası sürerken açılan velâyet davası bekletilir (m.14); iade davası ile velâyet davası birleştirilmişse davalar (m.15 uyarınca) tefrik edilerek öncelikle iade davası görülüp sonuçlandırılır.

İade Davasının Usulü: 5717 Sayılı Kanun

Çocuk yurt dışına götürülüp geri getirilmediğinde ya da yurt dışından Türkiye’ye kaçırıldığında işletilecek yargısal süreç 5717 sayılı Kanunda ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Süreç olağan aile davalarından belirgin biçimde hızlıdır.

Muvafakatname Neleri İçermeli?

Pasaport Kanunu’nun aradığı belge resmî makamdan tasdikli olmak zorunda olduğundan, muvafakatname uygulamada noterde düzenlenir. Metnin içeriği ise iki ayrı işlemi karşılayacak biçimde kurulmalıdır: pasaport alınması ve yurt dışına çıkış. İkisi farklı işlemlerdir ve biri için verilen muvafakat diğerini kendiliğinden kapsamaz.

Kimlik bilgileri: muvafakat veren ebeveynin ve çocuğun kimlik bilgileri tam olarak yazılmalıdır. Birden fazla çocuk varsa her biri ayrı ayrı sayılmalı; “çocuklarım” ifadesi belirsizlik yaratır.

İşlemin konusu: yalnız pasaport çıkarılmasına mı, yoksa belirli bir seyahate de mi muvafakat edildiği açıkça belirtilmelidir. Yalnız pasaport için verilmiş bir muvafakatnameyle sınır kapısında sorun yaşanabilir.

Kapsam: gidilecek ülke veya ülkeler, seyahatin tarihleri ve çocuğa kimin refakat edeceği yazılmalıdır. Açık uçlu bir muvafakat vermek istemeyen ebeveyn, bu üç unsuru sınırlayarak metni daraltabilir.

Süre: muvafakatnamenin geçerlilik süresi belirtilmelidir; süre yazılmadığında tarafların beklentileri ayrışabilir.

Son olarak, muvafakat verilmiyorsa metni tartışmaya devam etmek yerine mahkemeye başvurulmalıdır. Hâkim, çocuğun menfaatini değerlendirerek muvafakatin yerine geçecek bir karar verebilir; bu karar, noterden alınacak belgenin işlevini görür.

Uluslararası iade sürecinin ayrıntısı için çocuğun kaçırılması ve alıkonulması yazımıza, kişisel ilişkinin infazı için çocuk teslimi ve kişisel ilişki yazımıza, ortak kararlarda anlaşmazlık için hâkimin müdahalesi yazımıza bakabilirsiniz.

Yargıtay Kararlarında Çocuğun Yurt Dışına Çıkışı

Yurt dışı izni davalarında Yargıtay’ın çizdiği çerçeve, kimin dava açması gerektiğini ve hangi belgenin sunulacağını doğrudan belirler.

Velayet sahibi muvafakate bağlı değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, velayet hakkı kendisinde bulunan annenin çocukla yurt içi ve yurt dışı seyahatinin babanın muvafakatine bağlı olmadığını; seyahatin diğer ebeveynin onayına bağlanmasının hem velayet görevinin yerine getirilmesine engel olacağını hem de çocuğun seyahat özgürlüğünü kısıtlayacağını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 21.03.2016, E.2016/4036, K.2016/5518).

Velayet sahibinin izin davasında hukuki yararı yoktur. Velayeti kendisinde olan annenin, çocukları yurt dışına çıkarmak için izin ve babanın onayının aranmamasına karar verilmesi istemiyle açtığı davada Yargıtay, velayet hakkının niteliği gereği annenin bu yetkiye zaten sahip olduğunu, bu nedenle hukuki yarar bulunmadığını ve davanın HMK m.114/1-h uyarınca usulden reddedilmesi gerektiğini kabul ederek esastan verilen kabul kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 10.05.2023, E.2023/694, K.2023/2329).

Tek istisna somut belgeyle kanıtlanmalıdır. Velayet sahibinin mahkemeye başvurabileceği durum, gidilecek ülkenin diğer ebeveynin olurunu aramasıdır. Yargıtay bu hâlde, çocuğun götürüleceği ülke makamlarının babanın oluru olmaksızın giriş vizesi vermediğine ilişkin bir belge sunulmamışsa isteğin reddi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 17.06.2015, E.2015/11374, K.2015/12897).

Muvafakat yerine geçecek karar için pasaport ve yurt dışı izni dava dilekçesi örneğimize, sürekli taşınma hâlleri için velayet sahibinin çocukla yurt dışına taşınması yazımıza bakabilirsiniz.

Çocuğun Pasaportu ve Yurt Dışı Çıkışı: Mevzuat Haritası

Pasaport, çıkış izni, çıkış yasağı ve kaçırma hâllerinde dayanılacak hükümler aşağıda bir arada gösterilmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğun pasaportu için diğer ebeveynin onayı şart mı?

Pasaport işlemi çocuğun kanunî temsilcisi tarafından yürütülür; Pasaport Kanunu, küçüklerin pasaport alabilmesi için kanunî temsilcinin muvafakatini içeren tasdikli bir belge arar (5682 m.17/C). Evlilik sürerken velayeti ana ve baba birlikte kullandığından ikisinin muvafakati gerekir (TMK 336/1); boşanma sonrasında velayet kimdeyse kanunî temsilci odur. Uygulamada idare ek belge isteyebileceğinden güncel listeyi teyit etmek gerekir.

Velayet bende, çocuğu yurt dışına çıkarmak için izin almalı mıyım?

Kural olarak hayır. Yargıtay, velayet sahibinin çocukla seyahatinin diğer ebeveynin muvafakatine bağlı olmadığını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 21.03.2016, E.2016/4036, K.2016/5518). Bu nedenle velayet sahibinin izin için açtığı dava, hukuki yarar yokluğundan usulden reddedilir (Yargıtay 2. HD, 10.05.2023, E.2023/694, K.2023/2329).

Gidilecek ülke diğer ebeveynin olurunu istiyorsa ne yapmalıyım?

Bunu belgeleyin. Yargıtay, çocuğun götürüleceği ülke makamlarının diğer ebeveynin oluru olmaksızın giriş vizesi vermediğine ilişkin bir belge sunulmadığı hâlde isteğin reddi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 17.06.2015, E.2015/11374, K.2015/12897). Konsolosluk yazışması veya ret yazısı gibi somut bir dayanak sunulmalıdır.

Velayet bende değil, çocuğu tatile götürebilir miyim?

Velayet sahibinin rızası olmadan götüremezsiniz; bu rıza uygulamada noter onaylı muvafakatnameyle belgelenir. Kişisel ilişki hakkı, çocuğu ülke dışına götürme yetkisini kapsamaz. Rıza verilmezse aile mahkemesinden muvafakat yerine geçecek karar istenebilir.

Muvafakat vermezse ne yapabilirim?

Aile mahkemesinden muvafakat yerine geçecek karar talep edebilirsiniz. Dilekçede seyahatin amacı, süresi, gidilecek yer, çocuğun yararı ve geri getirme güvenceleri somut olarak gösterilmelidir.

Ne zaman başvurmalıyım?

Seyahat tarihinden yeterince önce. Aksi hâlde karar seyahatten sonra çıkar ve talep konusuz kalır. Yaz tatili planlanıyorsa ilkbaharda başvurmak gerçekçi bir takvimdir.

Muvafakatnamede neler bulunmalı?

Noter onayı, gidilecek ülkenin adı, çıkış ve dönüş tarihleri, refakat edecek kişi ve gerekiyorsa yeminli tercüme ile apostil. Süresiz ve ülke belirtmeyen muvafakat ciddi risk taşır.

Çocuk geri getirilmezse ne olur?

Türkiye 1980 tarihli Lahey Sözleşmesine taraftır; iç hukuktaki karşılığı 5717 sayılı Kanundur. On altı yaşından küçük çocuğun mutat meskenine iadesi istenir ve başvuru Adalet Bakanlığına (Merkezî Makam) yapılır; davalar basit yargılama usulüyle öncelikle görülür ve harca tabi değildir (5717 m.9, m.27). Ayrıca koşulları varsa TCK m.234 kapsamında suç duyurusunda bulunulabilir; ancak bu suçun faili velayet yetkisi elinden alınmış ebeveyn veya üçüncü derece dâhil kan hısmıyla sınırlıdır.

Çocuğun yurt dışına çıkarılmasını nasıl engelleyebilirim?

İdareye “izin vermiyorum” demek yeterli değildir; yurt dışına çıkması mahkemece yasaklananlara pasaport veya seyahat belgesi verilmez (5682 m.22). Bu nedenle aile mahkemesinden çıkış yasağı tedbiri istenmeli ve kararın ilgili makamlara bildirilmesi sağlanmalıdır. Talep, yurt dışında yerleşik yakınlar, taşınma hazırlığı veya okul kaydının sildirilmesi gibi somut olgularla desteklenmelidir.

Yurt dışında alınmış velayet kararıyla konsolosluktan çocuğa pasaport alınabilir mi?

Alınabilir. Yabancı ülke adlî veya idarî makamlarınca verilen velayet ya da vesayet kararları, kararın verildiği ülkelerdeki Türkiye Cumhuriyeti dış temsilciliklerinde yapılan pasaport başvurularında kabul edilebilir (5682 m.17/E). Türkiye’deki işlemler için ise kararın tanınması gerekebilir.

Lahey iade davasında velayet davası da görülür mü?

Önce iade davası sonuçlandırılır. İade davası sürerken açılan velayet davası bekletilir, iki dava birleştirilmişse ayrılır (5717 m.14, m.15). İade başvurusundan sonra alınmış bir velayet kararı da tek başına iadenin reddine gerekçe oluşturmaz (5717 m.13).