Çocuğumu Göstermiyor: Çocuk Teslimi ve Kişisel İlişkinin Yerine Getirilmesi (5395)

Uyuşturucu dosyası bulunan ailelerde velayet ve görüşme tartışmaları sıkça yaşanır. Bu alandaki rejim 2021 yılında kökten değişti: konu icra dairelerinden alınarak adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine verildi ve ihlallere disiplin hapsi bağlandı.

Rejim 2021’de Kökten Değişti

Bu alandaki en önemli bilgi, sistemin tamamen değişmiş olmasıdır. Eski uygulamayı bilenlerin bu değişikliği gözden kaçırmaması gerekir.

7343 sayılı Kanun ile çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin tüm maddeler İcra ve İflas Kanunu’ndan çıkarılarak 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır. Kanuna bu konuda dokuz maddelik ayrı bir kısım eklenmiştir.

Değişikliğin gerekçesinde, çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulması usulünün çocuğun korunması gereken hâllerden biri olması nedeniyle Çocuk Koruma Kanunu’na dâhil edildiği ifade edilmiştir.

Uygulamaya ilişkin ayrıntılar ise 4/8/2022 tarihinde yayımlanan yönetmelikte düzenlenmiştir.

İkinci satır uygulamada en çok fark yaratan değişikliktir. Süreç artık icra dairesi üzerinden değil, Adalet Bakanlığına bağlı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri aracılığıyla yürütülür.

Bu değişiklik, uyuşturucu dosyası bulunan ailelerde de doğrudan uygulanır. Silodaki velayet ve boşanma yazılarında ele alınan kararların fiilen yerine getirilmesi bu usule tabidir.

Teslim Emri: Süreç Nasıl Başlıyor?

Sürecin merkezinde teslim emri bulunur ve bu emrin içeriği kanunda ayrıntılı biçimde belirlenmiştir.

Kanun uyarınca; yükümlüyle irtibat kurulamaz veya yükümlü çocuğu getirmeyeceğini beyan eder yahut belirlenen yere getirmezse, müdürlük derhâl yükümlüye çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair bir teslim emri gönderir ve bu emir tebligat hükümlerine göre tebliğ edilir.

Üçüncü satır uygulamada çok önemlidir ve sıkça yanlış anlaşılır. Teslim emri tek seferlik bir işlem değildir; emrin tebliğinden sonraki dönemde de yükümlülük devam eder ve her görüşme için yeniden emir çıkarılmaz.

Yani bir kez tebliğ edilen emir, sonraki tüm görüşme dönemleri bakımından yükümlülük doğurmaya devam eder. Bu, her ihlalde yeniden süreç başlatma ihtiyacını ortadan kaldırır.

İkinci satır ise yükümlü tarafın korunmasına ilişkindir. Haklı bir mazeret varsa, teslim gününden önce müdürlüğe bildirimde bulunularak çocuğun müdürlükçe alınması talep edilebilir. Bu, mazereti olan tarafın disiplin hapsi riskinden korunmasını sağlar.

Çocuk Getirilmezse Ne Oluyor?

Emrin gereği yerine getirilmediğinde süreç kendiliğinden durmaz; kanun ve yönetmelik bu hâl için bir yol öngörmüştür.

Uygulama kaynaklarında belirtildiği üzere; çocuğu getirmeyen ya da haklı mazeret olmaksızın müdürlükçe alınmasını talep etmeyen yükümlü bakımından çocuk, uzman veya öğretmen ya da gerekli görülürse kolluk eşliğinde zorla alınabilir.

Üçüncü satırda dikkat çeken husus, uzman veya öğretmen eşliğinin öncelikli tutulmasıdır. Bu, yeni rejimin çocuğun korunması yaklaşımının somut yansımasıdır; kolluk eşliği ancak gerekli görülürse devreye girer.

Uluslararası boyut bakımından da bir hüküm bulunmaktadır: çocuğu alıkoyan kişi, müdürlüğün isteği hâlinde çocuğun bulunabileceği yerleri derhâl göstermek zorundadır ve bu yerler gerektiğinde zorla açtırılır.

Disiplin Hapsi: İki Ayrı Hâl

Bu bölüm, yeni rejimin en caydırıcı yönünü içerir ve her iki tarafı da ilgilendirir.

Kanun, ihlali iki ayrı başlıkta düzenlemiş ve farklı süreler öngörmüştür.

Üçüncü satır bu tablonun en dikkat çekici yönüdür ve iki bakımdan öne çıkar. Birincisi süre daha uzundur: üç aya kadar disiplin hapsi öngörülmüştür. İkincisi, kanun metninde bu yaptırımın fiil suç teşkil etse dahi uygulanacağı belirtilmiştir.

Yani kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, ilam veya tedbir kararında belirtilen sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse ağır bir yaptırımla karşılaşır.

Bunun pratik anlamı şudur: bu düzenleme yalnızca çocuğu göstermeyen tarafı değil, çocuğu almış olup zamanında geri getirmeyen tarafı da hedef alır. Her iki taraf da yükümlülük altındadır.

Uygulamada bu husus, çocuk hak sahibine teslim edilirken tutanağa bağlanarak kendisine tebliğ edilmektedir; sürenin bitiminde çocuğu getirmemesi veya kendisinden kaynaklanmayan makul sebepler dışında geç getirmesi hâlinde disiplin hapsiyle cezalandırılacağı ve hakkında suç duyurusunda bulunulacağı bildirilir.

Rejimin Kanuni Dayanağı ve Yapısı

Yukarıda anlatılan sistemin kaynağı, 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun’la 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na eklenen Dördüncü Kısımdır. Uygulamaya ilişkin ayrıntılar ise 4/8/2022 tarihli ve 31913 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikte düzenlenmiştir.

Yerine Getirme Rejiminin Temel Kuralları

Üçüncü satır, sürecin nerede başlatılacağını belirler ve sık hata yapılan bir noktadır. Yetkili birim, hak sahibinin veya kararı veren mahkemenin bulunduğu yer değil, çocuğun yerleşim yeri müdürlüğüdür. Uyuşturucu dosyalarında yükümlünün adres değiştirmesi sık görüldüğünden, başvurudan önce çocuğun güncel yerleşim yerinin tespit edilmesi gerekir. Yanlış yere yapılan başvuru, yetkisizlik nedeniyle zaman kaybına yol açar.

Dördüncü satır ise rejimin en belirgin farkını gösterir. Eski sistemde işlem icra dairesi eliyle yürütülürken, yeni rejimde teslim uzman marifetiyle ve çocuk dostu biçimde oluşturulan mekânlarda gerçekleştirilir. Bunun pratik sonucu, sürecin yalnızca bir icra işlemi değil çocuğun üstün yararının gözetildiği bir süreç olarak yürütülmesidir. Bu nedenle taraflarca uzmana iletilen bilgi ve belgeler, süreç boyunca alınacak kararları etkiler; uzman görüşü dosyanın ayrılmaz parçasıdır.

Ayrımın kaynağı: karar türü, kişi değil

Disiplin hapsi bakımından yukarıdaki tabloda gösterilen ayrım, kanunun kendi kurgusundan doğar ve dikkatle okunmalıdır. Kanun yaptırımı kimin ihlal ettiğine göre değil, hangi karara ilişkin bir ihlal bulunduğuna göre belirlemiştir.

Buna göre iki ayrı hüküm vardır. Çocuk teslimine dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi, üç aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır. Buna karşılık çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin teslim emrine aykırı hareket edenler ile engelleyenler, aynı süre içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Yaptırımı Belirleyen Ölçüt

"Fiil suç teşkil etse dahi" kaydı ayrıca önemlidir. Bu ibare, aynı davranışın ceza hukuku bakımından ayrıca değerlendirilmesinin disiplin hapsine engel olmadığını gösterir. Yani iki süreç birbirini beklemez ve biri diğerinin yerine geçmez. Uyuşturucu dosyalarında yükümlünün davranışı ayrı bir suç oluşturuyorsa, bu durum disiplin hapsi şikâyetinin yapılmasına engel değildir; her iki yol da ayrı ayrı işletilebilir.

Şikâyet süresi bakımından bir hatırlatma: Her iki hâlde de süre bir aydır ve bu süre içinde şikâyette bulunulmaması hâlinde bu yol kapanır. İhlalin süreklilik gösterdiği dosyalarda her yeni ihlal için sürenin yeniden işleyip işlemeyeceği tartışılabilir; ancak beklemek yerine her ihlalin ayrı ayrı ve gecikmeden şikâyete konu edilmesi güvenli yoldur. Bu nedenle teslim mekânına gidilen ve çocuğun getirilmediği her tarihin tutanağa geçirilmesi, sonraki şikâyetlerin dayanağını oluşturur.

Çocuğun bulunduğu yerin gösterilmesi zorunluluğu

Çocuğun saklandığı iddia edilen hâller için ayrı bir hüküm bulunur. Aynı Kanun’la yapılan değişiklik sonucunda, 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Yön ve Kapsamına Dair Kanun’un ilgili maddesi uyarınca; çocuğu alıkoyan kişi, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünün isteği hâlinde çocuğun bulunabileceği yerleri derhâl göstermek zorundadır. Bu yerler gerektiğinde zorla açtırılır.

Bu hüküm, sürecin fiilen tıkandığı hâllerde işletilebilecek somut bir araçtır. Çocuğun teslim mekânına getirilmemesi ve nerede olduğunun bildirilmemesi hâlinde, yalnızca disiplin hapsi şikâyetiyle yetinilmemeli; müdürlükten bu yönde talepte bulunulması da istenmelidir. Talebin dosyaya yazılı olarak geçirilmesi, sonraki aşamalarda ihlalin sürekliliğini göstermek bakımından da değer taşır.

Şikâyet Usulü

Disiplin hapsi kendiliğinden uygulanmaz; şikâyet üzerine yürüyen bir yargılama süreci vardır.

Görevli ve yetkili mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir. Şikâyet olunana, şikâyet dilekçesiyle birlikte duruşma gün ve saatini bildiren davetiye gönderilir.

Üçüncü satır önemli bir usul güvencesidir. Mahkeme, duruşmaya gelen şikâyet olunanın savunma haklarını hatırlatarak savunmasını alır; bu, disiplin hapsi kararının bir yargılama sonucunda verildiğini gösterir.

Yedinci satır ise sıkça atlanan bir süredir. Disiplin hapsi kararları kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez; bu, hem infazı takip edenler hem de hakkında karar bulunanlar bakımından bilinmelidir.

Beşinci satır ise savunma bakımından anlamlıdır. Mahkeme; şikâyet olunanın teslim emrine aykırı hareket ettiğini, emrin gereğinin yerine getirilmesini engellediğini yahut sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmediğini tespit ederse disiplin hapsine, aksi takdirde şikâyetin reddine karar verir.

Müdürlük İşlemlerine İtiraz

Disiplin hapsi şikâyetinden ayrı olarak, müdürlüğün kendi işlemlerine karşı da bir denetim yolu bulunmaktadır.

Kanun uyarınca; müdürlükçe yapılan işlem ve verilen kararlara karşı, öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine başvurulabilir. İtiraz mercii bir hafta içinde kararını verir; itirazı yerinde görürse işin esası hakkında karar verir ve itiraz üzerine verilen karar kesindir.

Birinci satır kısa bir süredir ve kaçırılması hâlinde hak kaybı doğurur. Müdürlük işlemine itiraz edilecekse bir haftalık süre titizlikle takip edilmelidir.

Beşinci satır ise sürecin hızlı sonuçlanmasını sağlar; ancak aynı zamanda ilk itirazın doğru ve eksiksiz hazırlanmasını zorunlu kılar.

Uyuşturucu Dosyalarında Tipik Senaryolar

Bu rejim, silodaki velayet ve boşanma yazılarında ele alınan uyuşmazlıkların fiilî ayağını oluşturur.

İkinci satır önemli bir ayrımdır ve sıkça karıştırılır. Karşı tarafın madde kullandığı iddiası, mevcut kararın uygulanmamasını haklı kılmaz. Karar değişmedikçe yerine getirilmesi gerekir; endişe varsa izlenecek yol, silodaki ilgili yazıda ele alınan velayetin veya kişisel ilişkinin değiştirilmesi davasıdır.

Yani doğru yol kararı uygulamamak değil, kararın değiştirilmesini talep etmektir. Aksi hâlde iyi niyetle hareket eden taraf da disiplin hapsi riskiyle karşılaşabilir.

Dördüncü satır ise koruyucu bir çözümdür. Endişe duyulan hâllerde, kişisel ilişkinin uzman eşliğinde veya belirli bir mekânda kurulması gibi düzenlemeler ilgili davada talep edilebilir.

Hak Sahibinin Yükümlülükleri

Yeni rejim, çocuğu görmek isteyen tarafa da yükümlülükler getirmiştir; bu husus sıkça gözden kaçar.

Birinci satır uygulamada en sık atlanan yükümlülüktür. Hak sahibi, teslim emrinin yükümlüye tebliğinin ardından, belirlenen teslim saatinden kırk sekiz saat önce çocuğu teslim almaya geleceğini müdürlüğe bildirmek zorundadır.

Bu bildirimin yapılmaması, sürecin işlememesine ve hak kaybına yol açabilir; bu nedenle takvim titizlikle takip edilmelidir.

Beşinci satır ise bir koruma sağlar. Çocuğun geç getirilmesi hâlinde, kendisinden kaynaklanmayan makul sebeplerin bulunup bulunmadığı değerlendirilir; bu nedenle gecikme yaşandığında durumun derhâl bildirilmesi ve belgelenmesi gerekir.

Masraf ve Harç Boyutu

Yeni rejimin getirdiği olumlu düzenlemelerden biri de mali yüke ilişkindir.

Kanunda, çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin işlemler bakımından harç istisnası öngörülmüştür. Buna karşılık avukat aracılığıyla yapılan başvurularda vekâletname suretine ilişkin harç bakımından ayrı bir değerlendirme yapılmaktadır.

Birinci satır, maddi imkânı sınırlı ebeveynler bakımından önemli bir kolaylıktır. Eski rejimde icra takibi mantığıyla yürüyen ve masraf doğuran süreç, yeni düzenlemede harç istisnasıyla desteklenmiştir.

Bu, uyuşturucu dosyası nedeniyle ekonomik güçlük yaşayan aileler bakımından da anlamlıdır; kişisel ilişki hakkının kullanılması mali engellere takılmamalıdır.

Süreç Öncesi Hazırlık

Bu sürecin sağlıklı yürümesi, tarafların hazırlığına bağlıdır. Aşağıdaki adımlar hem hak kaybını hem gereksiz uyuşmazlığı önler.

Beşinci satır bu süreçteki en pratik tavsiyedir. Rejimde birden fazla kısa süre bulunur: hak sahibinin kırk sekiz saatlik bildirim yükümlülüğü, müdürlük işlemine bir haftalık itiraz süresi ve ihlal hâlinde bir aylık şikâyet süresi. Bu sürelerin takvimle takibi zorunludur.

Yedinci satır ise uyuşmazlık hâlinde belirleyicidir. Teslim işlemlerinde düzenlenen tutanaklar, hem ihlalin hem de mazeretin ispatı bakımından temel dayanağı oluşturur.

Silodaki velayet yazısında olduğu gibi burada da temel ilke aynıdır: bu süreçlerin amacı tarafları cezalandırmak değil, çocuğun her iki ebeveyniyle bağını sürdürmesini sağlamaktır. Yaptırımlar bu amacın korunması için öngörülmüştür.

Kontrol Listesi

Onuncu satır bu yazının en çok şaşırtan sonucudur. Rejim yalnızca çocuğu göstermeyen tarafı değil, çocuğu alıp zamanında getirmeyen tarafı da hedef alır ve bu hâlde öngörülen süre daha uzundur.

On birinci satır ise doğru stratejiyi gösterir. Mevcut karardan memnun olunmaması, kararın uygulanmamasını haklı kılmaz; izlenecek yol silodaki ilgili yazıda ele alınan değiştirme davasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk teslimi işlemleri nereye yapılıyor?

7343 sayılı Kanun ile bu konudaki maddeler İcra ve İflas Kanunu’ndan çıkarılarak 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na taşınmıştır. Süreç artık Adalet Bakanlığına bağlı adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri aracılığıyla yürütülür.

Teslim emri nedir?

Yükümlüyle irtibat kurulamaz veya yükümlü çocuğu getirmezse müdürlüğün gönderdiği emirdir. Emirde; çocuğu belirtilen yere getirme zorunluluğu, mazeret bildirimi usulü, yükümlülüğün devam edeceği ve ihlal hâlinde disiplin hapsiyle cezalandırılacağı yer alır.

Her görüşme için yeni emir mi çıkar?

Hayır. Emirde, emrin tebliğinden sonraki dönemde de yükümlülüğün devam edeceği ve bunun için yeniden emir çıkarılmayacağı belirtilir.

Çocuğu getirmezsem ne olur?

Teslim emrine aykırı hareket edenler ile emrin gereğinin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Çocuğu aldım, geç getirirsem ne olur?

Kişisel ilişki için kendisine çocuk teslim edilen hak sahibi, sürenin bitiminde çocuğu belirlenen yere getirmezse, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır.

Mazeretim varsa ne yapmalıyım?

Çocuğu belirtilen yere getirmeye engel teşkil edecek derecede haklı bir mazeret varsa, teslim gününden önce müdürlüğe bildirimde bulunarak çocuğun müdürlükçe alınması talep edilmelidir.

Çocuğu almaya gideceğimi bildirmem gerekir mi?

Evet. Hak sahibi, belirlenen teslim saatinden kırk sekiz saat önce çocuğu teslim almaya geleceğini yazılı olarak, elektronik ortamda veya beyan ettiği iletişim kanalıyla müdürlüğe bildirmek zorundadır.

Şikâyet nereye yapılır?

Görevli ve yetkili mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir. Şikâyet olunana, şikâyet dilekçesiyle birlikte duruşma gün ve saatini bildiren davetiye gönderilir.

Müdürlük işlemine itiraz edebilir miyim?

Evet. Müdürlükçe yapılan işlem ve verilen kararlara karşı öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine başvurulabilir. İtiraz mercii bir hafta içinde karar verir ve bu karar kesindir.

Karşı taraf madde kullanıyor, kararı uygulamak zorunda mıyım?

Karar değişmedikçe yerine getirilmesi gerekir; endişe varsa izlenecek yol velayetin veya kişisel ilişkinin değiştirilmesi davasıdır. Kararı uygulamamak, disiplin hapsi riski doğurur.