Yakınıma Uyuşturucu Satana Tazminat Davası Açabilir miyim? (TBK m.49)

Uyuşturucu dosyalarının çoğu ceza boyutuyla ele alınır; oysa aynı fiil özel hukuk bakımından da haksız fiil oluşturabilir. Bu, zarar gören kişi ve yakınları için ayrı bir hak arama yoludur ve ceza davasının sonucundan bağımsız olarak yürütülebilir.

Aynı Fiil, İki Ayrı Hukuk Dalı

Bir fiilin suç oluşturması ile haksız fiil oluşturması farklı şeylerdir; ancak aynı olay her ikisini birden doğurabilir. Her haksız fiil suç oluşturmadığı gibi, her suç da haksız fiil oluşturmaz. Uyuşturucu satma veya temin etme fiili ise her iki kategoriye de girebilir.

Bu durumda ceza soruşturması veya ceza davası bulunması, kural olarak ayrıca tazminat davası açılmasına engel değildir. İki süreç farklı mahkemelerde, farklı usullerle ve farklı ispat ölçütleriyle yürür.

Altıncı satır bu yazının ayırt edici noktasıdır. Ceza davasında verilen hapis cezası, zarar gören ailenin uğradığı maddi ve manevi kaybı gidermez. Tazminat davası, bu boşluğu doldurmaya yönelik ayrı bir hak arama yoludur.

Uyuşturucu dosyalarında bu yol, özellikle iki senaryoda gündeme gelir: bağımlılık nedeniyle ağır zarar gören kişinin kendisi veya yakınları bakımından; ve aşırı doz gibi hâllerde yakınını kaybeden ailelerin başvurusu bakımından.

Dört Unsur Birden Aranır

TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Ancak her zarar kendiliğinden tazminat hakkı doğurmaz; dört unsurun bir arada bulunması gerekir.

Üçüncü unsur bakımından zarar maddi veya manevi nitelikte olabilir. Maddi zarar; kişinin malvarlığında meydana gelen azalma veya malvarlığının artmasının engellenmesi şeklinde ortaya çıkar. Tedavi giderleri, çalışma gücünün kaybedilmesi veya kazanç kaybı bu kapsamda değerlendirilebilir.

Manevi zarar ise kişinin beden bütünlüğünün veya kişilik haklarının ihlal edilmesi nedeniyle yaşadığı elem, üzüntü ve manevi sarsıntıyla bağlantılı olarak gündeme gelir. Manevi tazminatın şartları ve miktarı her olayın kendi özelliklerine göre değerlendirilir.

Dördüncü unsur bu dava tipinin en zorlu ayağıdır ve aşağıda ayrıca ele alınmaktadır. Fiilin hukuka aykırılığı, zarar, kusur ve illiyet bağı somut olayın özelliklerine göre ayrı ayrı değerlendirilir; birinin eksikliği davayı sonuçsuz bırakır.

İlliyet Bağı: Asıl Tartışma

Uyuşturucu davalarında illiyet bağı, diğer haksız fiil davalarına göre daha karmaşıktır; çünkü zarar tek bir fiilden değil, çoğu zaman uzun bir süreçten doğar.

Burada sorulacak soru şudur: davalının fiili ile ortaya çıkan zarar arasında nedensellik bağı kurulabiliyor mu? Bu bağın kurulmasını kolaylaştıran ve güçleştiren unsurlar bellidir.

İkinci ve üçüncü satırlar birlikte okunmalıdır. Zarar görenin uzun süredir madde kullanıyor olması ve birden fazla kaynaktan temin etmesi hâlinde, ortaya çıkan zararın hangi fiilden kaynaklandığı belirsizleşir. Bu, davalının en güçlü savunmasıdır.

Buna karşılık altıncı satır davacı lehine güçlü bir unsurdur. Zarar görenin çocuk olması hem ceza hukuku bakımından ağır sonuç doğurur hem de özel hukuk bakımından kusur ve illiyet değerlendirmesini etkiler.

Ayrıca zarar görenin kendi davranışının da değerlendirmeye girebileceği unutulmamalıdır. TBK m.52 uyarınca zarar görenin kusuru bulunması hâlinde tazminattan indirim yapılabilir; bu husus davalı tarafından ileri sürülebilir.

Ceza Dosyası Tazminat Davasını Nasıl Etkiler?

İki dava bağımsız yürür; ancak aralarında önemli bir bağ vardır ve bu bağ TBK m.74’te düzenlenmiştir.

Kural şudur: ceza mahkemesince verilen beraat kararı hukuk hâkimini bağlamaz; buna karşılık ceza mahkemesinin maddi vakıaların belirlenmesine ilişkin mahkûmiyet kararı hukuk hâkimi yönünden de bağlayıcıdır.

Bu ayrımın pratik sonucu büyüktür. Ceza dosyasında mahkûmiyet kararı verilmişse, maddi olayın gerçekleştiği ve failin fiili işlediği hususu hukuk davasında yeniden tartışılmaz. Buna karşılık beraat kararı verilmiş olması, tazminat davasının kendiliğinden reddedileceği anlamına gelmez.

Son satır usul bakımından önemlidir. Hukuk mahkemesi, ceza davasının sonucunu bekletici mesele yaparak dosyayı bekletebilir. Bu, davanın uzamasına yol açsa da maddi vakıaların netleşmesi bakımından yararlı olabilir.

Ayrıca ceza dosyasındaki deliller hukuk davası bakımından önemli bir kaynaktır. Toplanan deliller, bilirkişi raporları, tanık anlatımları ve diğer maddi olgular hukuk davasında kullanılabilir; bu nedenle ceza dosyasının celbi mahkemeden talep edilmelidir.

Bu nedenle uygulamada, aynı olaydan kaynaklanan ceza ve hukuk süreçlerinin birbiriyle bağlantılı biçimde takip edilmesi gerekir; iki süreç ayrı ayrı ve habersiz yürütüldüğünde delil kaybı yaşanabilir.

Kimler Dava Açabilir?

Tazminat davasını açabilecek kişiler, zararın kime yöneldiğine göre belirlenir. Uyuşturucu dosyalarında bu, birden fazla kişiyi kapsayabilir.

İkinci satır aşırı doz senaryolarında doğrudan uygulanır. Yakınını kaybeden ailelerin talep edebileceği kalemler arasında destekten yoksun kalma tazminatı, cenaze ve defin giderleri ile manevi tazminat sayılabilir.

Dördüncü satır ise sık atlanan bir kalemdir. Bağımlılık tedavisi için yapılan harcamaları üstlenen aile bireyleri, belgeledikleri ölçüde bu giderleri talep edebilir. Bu nedenle tedavi süreci boyunca fatura ve makbuzların saklanması önem taşır.

Zamanaşımı: Ceza Zamanaşımına Atıf

Haksız fiilde zamanaşımı TBK m.72’de düzenlenmiştir ve uyuşturucu dosyaları bakımından önemli bir özellik taşır.

Genel kural, haksız fiilden doğan tazminat isteminin zararın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren işleyen kısa süre ile fiilin işlendiği tarihten itibaren işleyen uzun süreye tabi olmasıdır. Ancak tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır.

Bu, uyuşturucu dosyalarında doğrudan sonuç doğurur. TCK m.188 kapsamındaki fiiller bakımından ceza zamanaşımı süreleri çok uzun olduğundan, tazminat davası bakımından da bu uzun süreler işleyebilir.

Üçüncü satır davacı lehine önemli bir imkândır. Yıllar önce gerçekleşmiş bir fiil bakımından genel haksız fiil süreleri dolmuş görünse dahi, ceza zamanaşımına yapılan atıf nedeniyle dava hakkı devam ediyor olabilir. Bu nedenle süre hesabının ceza zamanaşımı üzerinden de yapılması gerekir.

Hangi Zararlar İstenebilir? TBK m.53 ve m.54

Sorumluluğun şartları gerçekleştiğinde sıra, hangi kalemlerin talep edilebileceğine gelir. Kanun bunu iki ayrı maddede, ölüm hâli ve bedensel zarar hâli olarak ayrı ayrı saymıştır. Her iki maddede de "özellikle" ibaresi kullanıldığından sayım sınırlayıcı değildir; ancak dilekçenin bu kalemler üzerinden kurulması, talebin somutlaşmasını sağlar.

TBK m.53 — Ölüm Hâlinde Uğranılan Zararlar

TBK m.54 — Bedensel Zararlar

Uyuşturucu dosyalarında en çok kullanılabilecek kalemler ikinci tablonun birinci ve dördüncü satırlarıdır. Bağımlılık süreci boyunca yapılan tedavi ve rehabilitasyon giderleri belgelendirilebildiği ölçüde doğrudan talep edilebilir. Ekonomik geleceğin sarsılması ise kişinin gelecekte elde edebileceği kesin veya muhtemel kazancının etkilenmesini ifade eder; eğitimin yarıda kalması, mesleki gelişimin durması veya iş kaybı gibi olgular bu başlık altında değerlendirilir. Bu iki kalem, çoğu zaman yalnızca manevi tazminat talebiyle açılan davalarda gözden kaçırılır ve maddi zarar hiç istenmemiş olur.

Üçüncü satırdaki güç kaybı da ayrı bir başlıktır. Uygulamada, vücut bütünlüğünün ihlali nedeniyle ortaya çıkan beden gücü kayıplarının, kişinin gelirinde veya malvarlığında bir azalma meydana gelmese dahi tazminat gerektirdiği kabul edilmektedir. Buradaki dayanak, aynı işi zarardan önceki durumuna göre daha fazla güç sarf ederek yapmak zorunda kalınmasıdır. Bu nedenle gelir kaybı ispatlanamasa bile bu kalem ayrıca değerlendirilebilir; sağlık kurulu raporu ve maluliyet oranına ilişkin belgeler bu başlığın dayanağını oluşturur.

Destekten yoksun kalma: kim talep edebilir?

Ölüm hâlinde en önemli kalem üçüncü sıradadır. Destekten yoksun kalma tazminatı, ölen kişinin ölmeden önce yapmaya başladığı ve/veya gelecekte de yapacağı yardımlardan destek sahiplerinin yoksun kalması hâlinde talep edilir.

Buradaki ölçüt hukuki bir bağ değil, fiili destektir. Talep hakkı yalnızca mirasçılık sıfatına bağlanmamıştır; belirleyici olan, ölen kişinin o kişiye fiilen destek olup olmadığı veya gelecekte olacağının beklenip beklenemeyeceğidir. Uyuşturucu dosyalarında bu ölçüt iki yönlü işler. Bir yandan, ölen kişi genç yaşta ise ileride ailesine destek olacağı ihtimali üzerinden talep kurulabilir. Öte yandan karşı taraf, ölen kişinin madde kullanımı nedeniyle fiilen destek sağlamadığını ileri sürebilir. Bu nedenle dava öncesinde fiili desteğe ilişkin somut delillerin — düzenli para transferleri, birlikte yaşama, fatura ve kira ödemeleri, çalışma kayıtları — toplanması gerekir.

Belge hazırlığı: kalem kalem

Yukarıdaki iki tablo, dava öncesinde toplanacak belgelerin listesini de belirler. Her kalem kendi delilini ister; belgesiz kalan kalem hesaplamaya girmez.

Tedavi ve rehabilitasyon giderleri için fatura, makbuz, kurum yazıları ve reçeteler; kazanç kaybı için bordro, hizmet dökümü, vergi kayıtları veya serbest çalışanlarda gelir belgeleri; çalışma gücü kaybı için sağlık kurulu raporu ve maluliyet oranına ilişkin belgeler; ekonomik geleceğin sarsılması için eğitim durumuna ilişkin kayıtlar, kaydın dondurulması veya okuldan ayrılma belgeleri, işe giriş-çıkış kayıtları; destekten yoksun kalma için ise fiili desteği gösteren para transferleri, ortak yaşam ve ödeme kayıtları toplanmalıdır. Cenaze giderleri bakımından da belge saklanması gerekir; bu kalem çoğu zaman fatura bulunmadığı için talep edilemez hâle gelir.

Bir zamanlama uyarısı: Bu belgelerin önemli bir bölümü zamanla ulaşılamaz hâle gelir. Sağlık kayıtlarına erişim, işyeri kayıtlarının saklanma süresi ve banka hareketlerinin geçmişe dönük dökümü sınırlı olabilir. Bu nedenle dava açma kararı verilmemiş olsa dahi, belge toplama işine erken başlanması yerinde olur. Yazının yukarıdaki bölümünde anlatılan zamanaşımı süreleri, belgelerin fiilen temin edilebildiği süreden daha uzun olabilir; süre dolmadan dava açılsa bile belge bulunamazsa talep karşılıksız kalır.

Birden fazla sorumlu varsa

Yazının yukarıdaki bölümünde yalnızca satan kişinin sorumlu olup olmadığı ele alındı. Kanun, birden çok kişinin birlikte bir zarara sebebiyet vermesi veya aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu olması hâlinde müteselsil sorumluluğa ilişkin hükümlerin uygulanacağını öngörmüştür.

Bunun davacı bakımından sonucu şudur: zararın tamamı sorumlulardan herhangi birinden istenebilir; alacaklı, sorumlular arasında paylaştırma yapmak zorunda değildir. Uyuşturucu dosyalarında bu, satan kişinin ödeme gücü bulunmadığı hâllerde önem taşır: aynı zarardan sorumlu tutulabilecek başka kişiler varsa, dava onlara da yöneltilebilir. Buna karşılık kimin sorumlu tutulabileceği, yazının yukarıdaki bölümünde anlatılan illiyet bağı tartışmasına bağlıdır; müteselsil sorumluluk, sorumluluğun kendisini değil yalnızca talep edilebilirliğin biçimini düzenler.

Son olarak tazminatın miktarı bakımından bir hatırlatma: hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler. Bu nedenle ceza dosyasında kusurun ağırlığına ilişkin tespitlerin — nitelendirme, artırım uygulanıp uygulanmadığı, sanığın konumu — hukuk dosyasına da sunulması yerinde olur.

Ceza Davasına Katılmak da Bir Yol

Ayrı bir hukuk davası açmadan önce değerlendirilmesi gereken bir başka imkân, ceza davasına katılan sıfatıyla dâhil olmaktır.

Suçtan zarar gören kişiler kovuşturma evresinde davaya katılabilir. Katılan sıfatı; dosyayı inceleme, delil sunma, tanık dinletilmesini talep etme ve kanun yollarına başvurma imkânı sağlar.

Üçüncü satır uygulamada en verimli yoldur. Ceza davasına katılan sıfatıyla dâhil olmak, hem sürecin takibini sağlar hem de hukuk davasında kullanılacak delillerin toplanmasına imkân verir.

Uyuşturucu dosyalarında ise bir özellik vardır: bu suçlarda belirli bir mağdur bulunmadığı kabul edildiğinden, katılma talebinin kabul edilip edilmeyeceği somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Buna karşılık ölüm gibi somut bir zararın doğduğu hâllerde durum farklılaşabilir.

Delil Hazırlığı

Bu dava tipinde başarı, büyük ölçüde belge hazırlığına bağlıdır. Aşağıdaki belgeler dava öncesinde toplanmalıdır.

İkinci satır davanın en güçlü dayanağıdır. Ceza mahkemesinin maddi vakıaların belirlenmesine ilişkin mahkûmiyet kararı hukuk hâkimini bağladığından, bu kararın onaylı örneği ve kesinleşme şerhi dosyaya sunulmalıdır.

Dördüncü ve beşinci satırlar ise maddi tazminatın miktarını belirler. Belgelenemeyen zarar hükmedilemez; bu nedenle tedavi süreci boyunca yapılan harcamaların ve kaybedilen gelirin kayıt altına alınması gerekir.

Yalnızca Satan Kişi mi Sorumlu?

Tazminat sorumluluğu her zaman tek bir kişiye yönelmez. Zararın doğmasına katkı sunan başka kişi veya kurumlar bulunması hâlinde, sorumluluğun kapsamı genişleyebilir.

Bu değerlendirme somut olayın koşullarına göre yapılır ve her hâlde dört unsurun o kişi bakımından ayrıca gerçekleşmesi aranır. Sırf bir ilişkinin varlığı sorumluluk doğurmaz.

Dördüncü satır önemli bir imkândır. Zararın doğmasında birden fazla kişinin birlikte hareket etmesi hâlinde müteselsil sorumluluk gündeme gelebilir; bu, tahsil ihtimali bakımından davacı lehine sonuç doğurur.

Üçüncü satır ise ceza hukukundaki karşılığıyla birlikte okunmalıdır. Kullanmak için yer veya imkân sağlama fiili ceza hukukunda ayrı bir suç oluşturduğu gibi, özel hukuk bakımından da haksız fiil değerlendirmesine konu edilebilir.

Hangi Mahkemede, Nerede Açılır?

Tazminat davası ceza mahkemesinde değil hukuk mahkemesinde açılır ve kendi usul kurallarına tabidir.

Beşinci satır maddi imkânı sınırlı aileler için önemlidir. Yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olanlar adli yardım talebinde bulunabilir; bu talebin dava dilekçesiyle birlikte ve gerekçeli biçimde sunulması gerekir.

Altıncı satır ise uygulamada sık kullanılan bir imkândır. Zararın tam miktarı dava açılırken belirlenemiyorsa, belirsiz alacak davası veya ıslah yoluyla talebin sonradan artırılması mümkün olabilir; bu tercih dava açılmadan önce yapılmalıdır.

Bir başka pratik nokta, faizdir. Haksız fiilde faiz kural olarak fiil tarihinden itibaren istenebilir; bu husus dilekçede açıkça talep edilmelidir.

Gerçekçi Beklenti

Bu yazının dürüst biçimde belirtmesi gereken bir husus vardır: bu dava tipi kolay değildir ve her dosyada sonuç vermez.

Başlıca güçlükler; illiyet bağının ispatı, zararın somutlaştırılması ve davalının ödeme gücüdür. Uyuşturucu satan kişilerin çoğu zaman malvarlığı bulunmaması, lehe bir hüküm elde edilse dahi tahsil sorununu gündeme getirir.

Üçüncü satır bakımından bir imkân hatırlatılmalıdır: uyuşturucu dosyalarında ceza soruşturması kapsamında malvarlığına elkoyma tedbirleri uygulanabilmektedir. Bu tedbirlerin varlığı, tahsil ihtimali bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu güçlüklere rağmen dava açmanın anlamı olabilir. Maddi sonucun yanında, zararın hukuken tespit edilmesi ve sorumluluğun ortaya konulması da aileler için önem taşıyan bir sonuçtur. Karar, dosyanın somut koşulları değerlendirilerek verilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Uyuşturucu satan kişiye tazminat davası açabilir miyim?

Aynı fiil hem suç hem haksız fiil oluşturabilir. TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür; ceza davası bulunması ayrıca tazminat davası açılmasına engel değildir.

Hangi şartlar aranıyor?

Dört unsur bir arada bulunmalıdır: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve fiil ile zarar arasında illiyet bağı. Bunlardan birinin eksikliği hâlinde tazminat sorumluluğu doğmaz.

En zor ispatlanan unsur hangisi?

İlliyet bağıdır. Zarar görenin uzun süredir madde kullanıyor olması veya birden fazla kaynaktan temin etmesi hâlinde ortaya çıkan zararın hangi fiilden kaynaklandığı belirsizleşir ve bağın kurulması güçleşir.

Ceza davasındaki mahkûmiyet tazminat davasını etkiler mi?

Evet. TBK m.74 uyarınca ceza mahkemesinin maddi vakıaların belirlenmesine ilişkin mahkûmiyet kararı hukuk hâkimi yönünden de bağlayıcıdır. Bu durumda maddi olayın gerçekleştiği hususu hukuk davasında yeniden tartışılmaz.

Beraat kararı verilirse dava düşer mi?

Hayır. Ceza mahkemesince verilen beraat kararı hukuk hâkimini bağlamaz; tazminat davası kendi şartları çerçevesinde değerlendirilmeye devam eder.

Hangi zararları talep edebilirim?

Maddi zarar kapsamında tedavi giderleri, kazanç kaybı ve çalışma gücü kaybı; ölüm hâlinde destekten yoksun kalma ile cenaze giderleri talep edilebilir. Ayrıca kişilik hakkının ihlali nedeniyle manevi tazminat istenebilir.

Kimler dava açabilir?

Zarar gören kişinin kendisi; ölüm hâlinde yakınları; kişilik hakkı zedelenen aile bireyleri ve tedavi giderini karşılayanlar belgeledikleri ölçüde dava açabilir.

Zamanaşımı ne kadar?

Haksız fiilde genel süreler uygulanmakla birlikte, tazminat ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü bir fiilden doğmuşsa bu uzun süre uygulanır. TCK m.188 dosyalarında ceza zamanaşımı uzun olduğundan bu, davacı lehine sonuç doğurabilir.

Ceza davasına katılmak yeterli mi?

Katılan sıfatı dosyaya erişim, delil sunma ve kanun yollarına başvurma imkânı verir; ancak tazminat talebi bakımından sınırlıdır. Uygulamada en verimli yol, ceza davasına katılıp ayrıca hukuk davası açmaktır.

Davayı kazansam bile tahsil edebilir miyim?

Davalının malvarlığı bulunmaması hâlinde tahsil sorunu doğar. Bununla birlikte uyuşturucu soruşturmalarında malvarlığına elkoyma tedbirleri uygulanabildiğinden, bu tedbirlerin varlığı tahsil ihtimali bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.