Cezaevinde Çalışma: Atölye, İşyurdu ve Kurum Dışı Çalıştırma (5275 m.29-31)

Cezaevinde çalışmak yalnızca vakit geçirmek değildir. Kanunda çok az bilinen bir hüküm vardır: kurum dışında çalıştırılan süre, azami süre sınırına bakılmaksızın denetimli serbestlik tedbiri uygulanmak suretiyle infaz edilecek süreye ilave edilir. Yani çalışmak, dışarıda geçirilecek süreyi uzatır.

Üç Ayrı Çalışma Türü

Kanun, hükümlülerin çalıştırılmasını üç ayrı maddede ve üç farklı biçimde düzenlemiştir. Bu ayrımın bilinmesi, hangi imkânın hedefleneceğini belirler.

Öğretide bu ayrım açıkça yapılmaktadır: ilk grup kurum içindeki atölye ve işyurtlarında çalıştırılanlar; ikinci grup açık kurumdakilere mahsus olan kurum dışı iş alanlarında çalıştırılma; üçüncü grup ise kurum içi hizmetlerde çalıştırılmadır.

Bu üç türün şartları, ücret rejimi ve infaza etkisi farklıdır. Bu nedenle “cezaevinde çalışma” tek bir kurum değil, birbirinden ayrı üç düzenlemedir.

Atölye ve İşyurdu Çalışması

En yaygın biçim budur ve 5275 sayılı Kanun m.29’da düzenlenmiştir.

Hükme göre; kurum hekimi tarafından ruhsal ve bedensel olarak sağlıklı olduğu belirlenen meslek sahibi olmayan hükümlüler ile meslek sahibi olan istekliler, kurum imkânları ölçüsünde belirlenen ücret karşılığında atölye veya işyurtlarında çalıştırılabilirler.

İkinci ve üçüncü satırlar arasındaki fark önemlidir. Meslek sahibi olmayan hükümlüler bakımından isteklilik ayrıca aranmazken; meslek sahibi olanlar bakımından istekli olma şartı öngörülmüştür.

Dördüncü satır ise anayasal bir ilkeye dayanır. Öğretide belirtildiği üzere, hükümlü ve tutuklular bakımından zorla çalıştırma yasağına istisna getirilmişse de angarya yasağı onlar bakımından da geçerlidir; angarya ücretsiz çalıştırma anlamına gelir ve kanun çalıştırmanın ücretlendirileceğini öngörmüştür.

Altıncı satır ise uygulamada belirleyicidir. Çalıştırmada hükümlünün yeteneği, becerisi, eğilimi ile zihinsel ve bedensel durumları göz önünde bulundurulur; bu nedenle mesleki geçmişin ve becerilerin idareye bildirilmesi yerinde olur.

Çocuk ve Genç Hükümlüler

Kanun, çocuk hükümlüler bakımından koruyucu hükümler getirmiştir ve bu husus ailelerin bilmesi gereken bir güvencedir.

İkinci satır özellikle önemlidir. Eğitimine devam eden çocuk ve genç hükümlüler bakımından öğretim yılı içinde çalıştırma yasağı getirilmiştir; eğitim önceliklidir.

Silodaki çocuk rejimi yazısında görüldüğü üzere, çocuklar bakımından tüm infaz kurumları koruyucu bir yaklaşımla düzenlenmiştir; çalıştırma rejimi de bu yaklaşımın bir parçasıdır.

Dördüncü satır ise genel bir yasakla birlikte okunmalıdır: kanun uyarınca hükümlü, yöneticilerin ve görevlilerin kişisel işlerinde çalıştırılamaz. Bu, tüm hükümlüler bakımından geçerli bir güvencedir.

En Değerli Hüküm: Kurum Dışı Çalışma

Bu bölüm, yazının en önemli bilgisini içerir ve doğrudan infaz süresini etkiler.

5275 sayılı Kanun m.30 uyarınca; açık ceza infaz kurumlarında bulunanlar ile kapalı kurumlarda bulunup da açık kuruma ayrılmaya hak kazanmış hükümlüler; salıverilmelerinden sonra yaşamlarını sürdürecek meslek ve sanatları öğrenmelerini sağlamak, çalışma ve üretme isteklerini geliştirmek, yeniden topluma kazandırmak ve iyileştirilmelerini temin etmek amacıyla kurum dışındaki iş alanlarında çalıştırılabilirler.

Maddenin ilgili fıkrasında ayrıca; açık kurumlarda bulunan hükümlülerden istekli olanların, kurum görevlilerinin denetiminde kamu kurum ve kuruluşlarının iş alanlarında, geceleyin bu kurum ve kuruluşlar tarafından barındırılmak suretiyle çalıştırılabilecekleri öngörülmüştür.

Asıl kritik hüküm ise şudur: bu şekilde çalıştırılan süre, azami süre sınırına bakılmaksızın 105/A maddesi uyarınca denetimli serbestlik tedbiri uygulanmak suretiyle infaz edilecek süreye ilave edilir.

Dördüncü ve beşinci satırlar birlikte okunduğunda tablo netleşir. Silodaki denetimli serbestlik yazısında ele alındığı üzere, 105/A kapsamında dışarıda geçirilebilecek sürenin bir üst sınırı bulunur. Bu hüküm ise kurum dışında çalışılan sürenin bu üst sınıra bakılmaksızın eklenmesini öngörmektedir.

Bunun pratik anlamı açıktır: kurum dışında çalışmak, dışarıda denetim altında geçirilecek süreyi uzatır ve kurumda kalınacak süreyi kısaltır. Bu, hükümlü bakımından doğrudan ve somut bir kazanımdır.

Bu nedenle açık kuruma ayrılan veya ayrılmaya hak kazanan hükümlülerin, kurum dışı çalışma imkânını değerlendirmesi yerinde olur. Silodaki açık cezaevi yazısında ele alındığı üzere açığa ayrılma zaten bir eşiktir; bu eşik aşıldığında sunduğu imkânlar da kullanılmalıdır.

Kurum Hizmetlerinde Çalışma

Üçüncü tür, kurum içi hizmetlerde görevlendirmedir ve kendi şartlarına tabidir.

5275 sayılı Kanun m.31 uyarınca iyi hâlli hükümlüler, idare ve gözlem kurulu kararı ile kurum yönetimi tarafından durumlarına uygun kurum içi hizmetlerde çalıştırılabilir.

Birinci ve ikinci satırlar bu türü diğerlerinden ayırır. Kurum içi hizmetlerde çalıştırma iyi hâl şartına bağlanmış ve idare ve gözlem kurulu kararına tabi tutulmuştur.

Beşinci satır ise açık bir yasaktır ve hükümlüler bakımından koruyucu niteliktedir. Bu yasağa aykırı bir uygulama söz konusuysa, silodaki müddetname yazısında ele alınan infaz hâkimliğine şikâyet yolu gündeme gelebilir.

Altıncı satır ise tutuklular bakımından durumu gösterir. Tutuklular, istekli olmaları hâlinde idare ve gözlem kurulu kararıyla çalıştırılabilirler; burada isteklilik esastır.

Ücret ve Sigorta

Çalışmanın mali boyutu da düzenlenmiştir ve bu, hem hükümlü hem ailesi bakımından önem taşır.

Kanun, çalıştırmanın ücret karşılığında olacağını öngörmüştür. Sigortalılık bakımından ise sosyal güvenlik mevzuatında özel bir düzenleme bulunmakta; kurum içindeki atölye ve işyurtlarında çalışanlar bakımından kısmen sigortalı sayılma hâli öngörülmektedir.

Altıncı satır ailelerin bilmesi gereken pratik bir husustur. Çalışma yoluyla elde edilen kazanç, hükümlünün kurum içi ihtiyaçlarının karşılanmasına ve duruma göre aileye desteğe yönlendirilebilir.

Bu, uyuşturucu dosyası nedeniyle geliri kesilen ailelerde küçük de olsa bir katkı sağlayabilir; ayrıca hükümlünün üretken kalmasını destekler.

İyi Hâl Değerlendirmesine Etkisi

Çalışmanın en dolaylı ama en önemli etkisi burada ortaya çıkar.

Silodaki infaz yazılarında görüldüğü üzere iyi hâl değerlendirmesi; açık kuruma ayrılma, denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme bakımından belirleyicidir. Çalışma faaliyetlerine katılım, bu değerlendirmede dikkate alınan olgular arasında yer alır.

Üçüncü satır tekrar vurgulanmalıdır; bu, dolaylı değil doğrudan bir etkidir. Kurum dışında çalışılan süre kanun hükmü gereği denetimli serbestlikle infaz edilecek süreye eklenir.

Altıncı satır ise silodaki eski hükümlü istihdamı yazısıyla birleşir. Kurumda edinilen meslek ve beceriler, tahliye sonrasında iş bulma güçlüğünü azaltan somut bir kazanımdır.

Uyuşturucu hükümlüleri bakımından bu husus ayrıca anlamlıdır. Silodaki yazılarda görüldüğü üzere tahliye sonrası dönem, yeniden dosya açılması riskinin en yüksek olduğu dönemdir; meslek edinmiş ve çalışma düzeni kurmuş bir kişi bakımından bu risk azalır.

İyi Hâl Değerlendirmesinin Kanuni Çerçevesi: m.89

Yukarıda çalışmanın iyi hâl değerlendirmesine etkisi anlatıldı. Bu değerlendirmenin nasıl yapılacağı, kimin yapacağı ve hangi aralıklarla tekrarlanacağı 5275 sayılı Kanun’un 89 uncu maddesinde düzenlenmiştir. Madde, 14/4/2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanun’la başlığıyla birlikte değiştirilmiştir.

Birinci fıkraya göre hükümlüler, ceza infaz kurumlarında bulundukları tüm aşamalarda, idare ve gözlem kurulu tarafından iyi hâlin belirlenmesine esas olmak üzere en geç altı ayda bir değerlendirmeye tabi tutulur.

m.89/1 — Değerlendirmede Bakılan Hususlar

Bu liste, çalışma talebinin neden erken yapılması gerektiğini açıklar. Değerlendirme altı aylık dönemler hâlinde yapıldığından, çalışma kaydının hangi dönemleri kapsadığı belirleyici olur. Açık kuruma ayrılma veya denetimli serbestlik talebinden hemen önce başlayan bir çalışma, yalnızca son dönemi kapsar; oysa süreklilik gösteren bir kayıt birden fazla değerlendirme döneminde lehe unsur oluşturur. Bu nedenle çalışma talebi, infazın erken aşamasında ve yazılı olarak yapılmalı; ret hâlinde talebin tarihi ve gerekçesi dosyada kalmalıdır.

Olumsuz değerlendirme hâlinde yeniden değerlendirme

Olumsuz değerlendirme kalıcı değildir. Maddenin altıncı fıkrasına göre; açık ceza infaz kurumuna ayırmaya, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezanın infazına ve koşullu salıverilmeye ilişkin olarak tutum ve davranışları olumsuz değerlendirilen hükümlülerin yeniden değerlendirilmeye tabi tutulma süreleri bir yılı geçemez. Yani olumsuz karardan sonra en geç bir yıl içinde yeniden değerlendirme yapılması gerekir. Bu süre içinde başlanan ve sürdürülen bir çalışma, ikinci değerlendirmede doğrudan gösterilebilecek yeni bir olgu oluşturur. Olumsuz kararın gerekçesinde hangi eksikliğe işaret edildiği, bu dönemde nelere odaklanılacağını da belirler; bu nedenle kararın gerekçeli örneğinin talep edilmesi yerinde olur.

Maddenin son fıkrası, değerlendirmeye esas ilkelerin ve kurulun çalışma usul ve esaslarının yönetmelikle düzenleneceğini öngörmüştür. Bu doğrultuda çıkarılan Gözlem ve Sınıflandırma Merkezleri ile Hükümlülerin Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik 29/12/2020 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanmış ve 1/1/2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Değerlendirme ölçütlerinin ayrıntısı için bu yönetmeliğe bakılması gerekir.

Sigorta Boyutunun Dayanağı

Yukarıda ücret ve sigortaya değinildi. Bu konudaki dayanak, 30 uncu maddenin ilgili fıkrasında yer alır: bu madde kapsamında çalıştırılan hükümlüler hakkında, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 5 inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen hükümler uygulanır. Bu durumda prim ödeme yükümlülüğü, hükümlünün çalıştırıldığı kurum ve kuruluşlar tarafından yerine getirilir.

İki sonucu vardır. Birincisi, çalışma sırasında meydana gelen bir olay bakımından ilgili sigorta kolunun hükümleri devreye girer; bu, hem bildirim hem de sonraki hak arama süreçleri bakımından önem taşır. İkincisi, prim yükümlülüğü hükümlüye değil çalıştıran kuruma aittir. Bu nedenle çalışma başlangıcında bildirimin yapılıp yapılmadığı ve kayıtların düzenli tutulup tutulmadığı, sonradan doğabilecek uyuşmazlıklarda belirleyici olur. Kurum dışında çalıştırma hâlinde bu yükümlülüğün hangi kuruluşta olduğu da baştan netleştirilmelidir.

Kurum içi hizmetlerde çalıştırma bakımından da ayrı bir hüküm bulunur. 1/7/2022 tarihli ve 7417 sayılı Kanun’la eklenen fıkraya göre iyi hâlli hükümlüler, idare ve gözlem kurulu kararı ile kurum yönetimi tarafından durumlarına uygun kurum içi hizmetlerde çalıştırılabilir. Buradaki iki kayda dikkat edilmelidir: çalıştırma iyi hâl şartına bağlanmış ve karar mercii olarak idare ve gözlem kurulu gösterilmiştir. Dolayısıyla kurum içi çalışma ile iyi hâl arasında çift yönlü bir ilişki vardır: iyi hâl çalışmanın şartıdır, çalışma da sonraki değerlendirmelerde iyi hâli destekleyen bir olgudur. Bu döngü, çalışma talebinin ilk olumsuz değerlendirmeden önce yapılmasını daha da önemli kılar.

Bir hususun altını çizmek gerekir: bu hüküm, hükümlü ile çalıştıran arasında genel anlamda bir iş sözleşmesi ilişkisi kurulduğu anlamına gelmez. Kanun, sigorta bakımından uygulanacak hükümlere atıf yapmakla yetinmiştir. Bu nedenle çalışma karşılığı doğan alacak ve haklar, iş mevzuatının tümü üzerinden değil, infaz mevzuatındaki düzenlemeler ile bu atıf çerçevesinde değerlendirilir.

Nasıl Başvurulur?

Süreç kurum içinde yürütülür ve belirli adımları vardır.

Altıncı satır kurum dışı çalışma bakımından belirleyicidir. Bu imkândan yararlanabilmek için açık kurumda bulunmak veya açığa ayrılmaya hak kazanmış olmak gerekir; silodaki ilgili yazıda bu eşiğin şartları ele alınmıştır.

Üçüncü satır ise başvurunun içeriğini güçlendirir. Kanun çalıştırmada yetenek, beceri ve eğilimin gözetileceğini öngördüğünden; mesleki geçmişin, sertifikaların ve becerilerin idareye bildirilmesi uygun görevlendirmeyi kolaylaştırır.

Ailelerin yapabileceği somut iş ise dışarıdan belge temin etmektir: diploma, sertifika, ustalık belgesi veya önceki iş deneyimini gösteren kayıtlar kuruma ulaştırılabilir.

Bağımlılık ve Çalışma

Bu bölüm, uyuşturucu hükümlüleri bakımından özel bir anlam taşır ve kanunun amacıyla doğrudan örtüşür.

Kanun, çalıştırmanın amacını yalnızca üretim olarak değil; salıverilme sonrası yaşamı sürdürecek meslek edinme, çalışma ve üretme isteğinin geliştirilmesi, yeniden topluma kazandırma ve iyileştirilmelerini temin etme olarak tanımlamıştır.

Birinci ve altıncı satırlar birlikte okunmalıdır. Silodaki tahliye sonrası yazılarında görüldüğü üzere, denetim süresinde yeni bir dosya açılması hem koşullu salıverilmenin geri alınmasına hem de yeni bir mahkûmiyete yol açar.

Bu riskin azaltılmasında en somut unsurlardan biri, kişinin tahliye anında bir mesleğe ve çalışma düzenine sahip olmasıdır. Kurumda edinilen beceri, tahliye sonrası dönemi doğrudan etkiler.

Beşinci satır ise silodaki tedavi yazılarıyla birleşir. Bağımlılık sorunu bulunan hükümlüler bakımından çalışma ve tedavi süreçleri birbirini dışlamaz; aksine birlikte yürütüldüğünde daha etkili sonuç verir.

Uygulamada Yaşanan Sorunlar

Bu alandaki hakların kâğıt üzerinde kalmaması için, uygulamada karşılaşılan güçlüklerin de bilinmesi gerekir.

Altıncı satır bu bölümün en somut denetim noktasıdır ve doğrudan infaz süresini ilgilendirir. Kurum dışında çalışılan sürenin denetimli serbestlik süresine eklenmesi kanun hükmüdür; yapılmaması hâlinde silodaki müddetname yazısında ele alınan başvuru yolu kullanılabilir.

Beşinci satır ise silodaki disiplin yazısıyla birleşir. Kurum içinde alınan disiplin cezaları yalnızca koşullu salıverilmeyi değil, çalışma imkânlarını da etkiler; bu nedenle kurum kurallarına uyum çok yönlü sonuç doğurur.

Sekizinci satır ise nakil hâlinde yaşanan pratik bir sorundur. Kurum değişikliği hâlinde çalışma talebinin yeni kurumda yenilenmesi gerekebilir; bu, sürecin kesintiye uğramaması bakımından takip edilmelidir.

Kontrol Listesi

Beşinci ve altıncı satırlar bu yazının en pratik denetimidir. Kurum dışında çalışılan sürenin denetimli serbestlik süresine eklenip eklenmediği müddetnameden kontrol edilmelidir; yapılmamışsa silodaki ilgili yazıda ele alınan infaz hâkimliğine başvuru yolu gündeme gelir.

On birinci satır ise açık bir kanun yasağıdır. Hükümlünün yöneticilerin veya görevlilerin kişisel işlerinde çalıştırılması hâlinde şikâyet yoluna başvurulabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Cezaevinde çalışmak zorunda mıyım?

5275 m.29 uyarınca kurum hekimince sağlıklı olduğu belirlenen meslek sahibi olmayan hükümlüler ile meslek sahibi olan istekliler çalıştırılabilir. Meslek sahibi olanlar bakımından isteklilik şartı öngörülmüştür.

Ücret ödeniyor mu?

Kanun, çalıştırmanın belirlenen ücret karşılığında yapılacağını öngörmüştür. Öğretide de angarya yani ücretsiz çalıştırma yasağının hükümlüler bakımından geçerli olduğu belirtilmektedir.

Kurum dışında çalışabilir miyim?

5275 m.30 uyarınca açık ceza infaz kurumlarında bulunanlar ile kapalı kurumlarda bulunup açık kuruma ayrılmaya hak kazanmış hükümlüler, kurum dışındaki iş alanlarında çalıştırılabilirler.

Kurum dışı çalışma infazımı etkiler mi?

Evet ve bu çok önemlidir. Kanun uyarınca bu şekilde çalıştırılan süre, azami süre sınırına bakılmaksızın 105/A maddesi uyarınca denetimli serbestlik tedbiri uygulanmak suretiyle infaz edilecek süreye ilave edilir.

Kamu kurumlarında çalışma nasıl oluyor?

Açık kurumlarda bulunan hükümlülerden istekli olanlar, kurum görevlilerinin denetiminde kamu kurum ve kuruluşlarının iş alanlarında, geceleyin bu kurum ve kuruluşlarca barındırılmak suretiyle çalıştırılabilirler.

Kurum içi hizmetlerde çalışmak için ne gerekir?

5275 m.31 uyarınca iyi hâlli hükümlüler, idare ve gözlem kurulu kararı ile kurum yönetimi tarafından durumlarına uygun kurum içi hizmetlerde çalıştırılabilir.

Görevlilerin işlerinde çalıştırılabilir miyim?

Hayır. Kanun açıkça, hükümlünün yöneticilerin ve görevlilerin kişisel işlerinde çalıştırılamayacağını öngörmüştür.

Çocuk hükümlüler çalıştırılır mı?

Çocuk hükümlülerin çalıştırılması yalnızca meslek eğitimine yönelik olur. Ayrıca örgün eğitime devam eden çocuk ve genç hükümlüler öğretim yılı içinde atölye ve işyerlerinde çalıştırılmazlar.

Tutuklular çalışabilir mi?

Tutuklular, istekli olmaları hâlinde idare ve gözlem kurulu kararı ile çalıştırılabilirler; burada isteklilik esastır.

Çalışmam iyi hâl değerlendirmemi etkiler mi?

Çalışma faaliyetlerine katılım, iyi hâl değerlendirmesinde dikkate alınan olgular arasındadır. Bu da açık kuruma ayrılma, denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme süreçlerini dolaylı olarak etkiler.