Uyuşturucu Hükümlüsü Açık Cezaevine Ne Zaman Ayrılır? Şartlar ve İnfaz Hâkimi Onayı

Açık cezaevine geçiş, uyuşturucu hükümlüleri için iki ayrı engelden geçen bir süreçtir. Genel şartların yanında TCK m.188 ve m.190 hükümlülerine özgü beş yıl kuralı aranır; ayrıca idare ve gözlem kurulunun kararı tek başına yeterli değildir, infaz hâkiminin onayı gerekir.

Açık Cezaevi Neden Bu Kadar Önemli?

Açık ceza infaz kurumu, hükümlünün dış dünyayla bağını koruyarak cezasını çektiği kurum türüdür. Ancak uyuşturucu dosyalarında açık kuruma geçişin asıl önemi, sağladığı görüşme ve izin imkânlarından ibaret değildir. Denetimli serbestlik suretiyle infaza ayrılabilmek için kural olarak açık kurumda bulunmak veya açığa ayrılmaya hak kazanmış olmak gerekir. Yani açık kuruma geçiş, tahliye zincirinin ilk halkasıdır; bu halka gecikirse denetimli serbestlik de gecikir.

Bu nedenle “ne zaman açığa çıkarım” sorusu, uygulamada “ne zaman dışarı çıkarım” sorusuyla neredeyse aynı anlama gelir. Uyuşturucu hükümlüleri bakımından cevabın üç ayrı katmanı vardır: genel şartlar, TCK m.188 ve m.190’a özgü ek şart ve infaz hâkiminin onayı.

Birinci Katman: Genel Şartlar (Yönetmelik m.6/1)

Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği’nin 6. maddesinin birinci fıkrası, kapalı kurumdan açık kuruma ayrılmanın genel şartlarını üç bent hâlinde düzenler.

Birinci bentteki iki aşamalı yapı 22/2/2017 tarihli değişiklikle getirilmiştir. Öncesinde tüm hükümlüler için toplam cezanın onda biri aranırken, değişiklikle toplam cezası on yıldan az olanlar bakımından bu süre bir aya indirilmiştir. Pratikte kısa cezalarda açığa geçiş belirgin biçimde hızlanmış, uzun cezalarda ise onda birlik oran korunmuştur.

Buradaki “iyi hâlli olmak” ölçütü keyfî değildir. 5275 sayılı Kanun m.89 çerçevesinde iyi hâl, idare ve gözlem kurulu tarafından en geç altı ayda bir yapılan değerlendirmeyle belirlenir. Toplam on yıl ve üzeri cezalar ile terör, örgütlü suçlar, kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu ticareti suçlarında bu değerlendirmeye Cumhuriyet başsavcısı veya görevlendireceği bir Cumhuriyet savcısı başkanlık eder. Yani uyuşturucu ticareti hükümlülerinde iyi hâl kurulunun bileşimi bile farklıdır.

İkinci Katman: TCK 188 ve 190’a Özgü Beş Yıl Kuralı

Uyuşturucu hükümlülerini diğer hükümlülerden ayıran en somut düzenleme, Yönetmelik’in 6. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendidir. 18/8/2016 tarihli değişiklikle son hâlini alan bu bende göre; TCK’nın 142, 148, 149, 188 ve 190. maddeleri ile mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun sayılan maddelerinden mahkûm olanlar bakımından koşullu salıverilme tarihine beş yıldan az süre kalması şartı aranır.

Bu şart, birinci fıkradaki şartların yerine değil, onların üzerine gelir. Genel kuralda koşullu salıverilmeye yedi yıl veya daha az süre kalması yeterliyken, uyuşturucu imal ve ticareti (TCK m.188) ile uyuşturucu kullanılmasını kolaylaştırma ve özendirme (TCK m.190) hükümlülerinde bu eşik beş yıldan az süreye çekilmiştir. Aradaki iki yıllık fark, uzun cezalarda kapalı kurumda geçirilecek süreyi doğrudan uzatır.

Tablodaki son satır dikkat çekicidir: TCK m.191, Yönetmelik m.6/2-a’daki listede yer almaz. Yani kullanmak için uyuşturucu bulundurma suçundan mahkûm olan bir kişi, açığa ayrılma bakımından genel rejime tabidir ve beş yıl kuralı ona uygulanmaz. Ticaret ile kullanma ayrımının infaz aşamasındaki sonuçlarından biri de budur.

Uygulamada sık yapılan bir hata, bu şartın koşullu salıverilme oranıyla karıştırılmasıdır. Beş yıl kuralı bir oran değil, bir zaman eşiğidir: hükümlünün koşullu salıverilme tarihine ne kadar süre kaldığını ölçer. Koşullu salıverilme tarihi ise TCK m.188 için dörtte üç oranıyla hesaplanır. İki hesap birbirini besler; müddetnamedeki koşullu salıverilme tarihi yanlışsa, açığa ayrılma tarihi de zincirleme yanlış çıkar.

Üçüncü Katman: İnfaz Hâkiminin Onayı (5275 m.14/4)

Şartların tamamı sağlansa ve idare ve gözlem kurulu açığa ayrılma kararı verse bile, uyuşturucu ticareti hükümlüleri bakımından süreç orada bitmez. 5275 sayılı Kanun’un 14. maddesinin 7242 sayılı Kanun’un 18. maddesiyle değiştirilen dördüncü fıkrası, bu hükümlüler için ek bir onay mekanizması kurmuştur.

Anılan fıkraya göre; toplam on yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkûm olanlar ile terör suçları, örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçları, örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar, kasten öldürme suçları, cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar ve uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçlarından mahkûm olanların kapalı ceza infaz kurumundan açık ceza infaz kurumuna ayrılmalarına ilişkin idare ve gözlem kurulu kararları, infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır.

Bunun pratik sonucu üç başlıkta toplanır. Birincisi, kurul kararı kendiliğinden yürürlüğe girmez; dosya infaz hâkimliğine gider. İkincisi, onay süreci zaman alır ve bu gecikme denetimli serbestliğe ayrılma tarihini de öteler. Üçüncüsü, onay verilmeme ihtimali gerçek bir ihtimaldir; infaz hâkimi kurul kararını yerinde bulmayabilir.

Son satır önemlidir. 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu, infaz hâkiminin kararlarına karşı itiraz yolunu düzenlerken, kanunlarda infaz hâkiminin onayına tabi olduğu belirtilen hususlarda da aynı hükmün uygulanacağını öngörmüştür. Yani onay verilmemesi hâlinde itiraz yolu kapalı değildir.

Açık Kurumun İnfaz Takvimindeki Yeri

Açık kuruma ayrılmanın önemi, kurumun kendi koşullarından çok sonrasında açılan kapıdan gelir. Bu nedenle talebin zamanlaması, yalnızca açık kurum değil tüm infaz takvimi düşünülerek belirlenmelidir.

İnfazın Aşamaları

Üçüncü satır, açık kuruma ayrılmanın asıl sonucudur. Denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz imkânı, kendi şartlarını taşır ve bu şartlardan biri de bulunulan kurumla ilgilidir. Bu nedenle açık kuruma ayrılma talebinin reddi, yalnızca kurum değişikliğinin gerçekleşmemesi değil; sonraki aşamanın da gecikmesi anlamına gelebilir. Talep reddedildiğinde itiraz yoluna başvurulup başvurulmayacağına karar verilirken bu zincir etkisi göz önünde bulundurulmalıdır. Denetimli serbestlikle infazın kendi şartları için denetimli serbestlikle tahliye yazımıza bakılabilir.

Doğrudan Açık Kuruma Alınma: Ayrı Bir Yol

Buraya kadar anlatılan üç katman, kapalı kurumdan açık kuruma ayrılma sürecine ilişkindir. Ancak kanunda bir yol daha vardır: bazı hükümlüler kapalı kuruma hiç girmeden doğrudan açık kurumda cezalarını çekebilir.

Kanunun ilgili fıkrasına göre; ilk kez suç işleyen ve iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına hükümlü bulunanların cezaları doğrudan açık ceza infaz kurumlarında yerine getirilebilir. Bu yol, yazının yukarıdaki bölümünde anlatılan idare ve gözlem kurulu değerlendirmesinden geçmeyi gerektirmez; çünkü kişi zaten kapalı kurumda bulunmamaktadır. Doğrudan açık kuruma alınacak hükümlülerin belirlenmesine ilişkin usul ve esaslar da Adalet Bakanlığınca çıkarılan düzenlemede gösterilmiştir.

İki Yolun Karşılaştırması

Uyuşturucu dosyaları bakımından bu yolun uygulanma alanı sınırlıdır ancak sıfır değildir. İki yıl veya daha az hapis cezası, yazının yukarıdaki bölümünde ele alınan ticaret hükümlerinde nadiren gündeme gelir; buna karşılık kullanmaya ilişkin dosyalarda veya indirimlerin uygulandığı hâllerde bu eşiğin altında kalan cezalar ortaya çıkabilir. Bu nedenle kesinleşen ceza iki yıl veya daha az ise ve kişinin başka bir mahkûmiyeti yoksa, bu yolun gündeme gelip gelmediği infaz aşamasının başında kontrol edilmelidir.

"İlk kez suç işleyen" ölçütü ayrıca değerlendirilmelidir. Bu ibare, kişinin adli sicilinde daha önce bir mahkûmiyet kaydı bulunmamasını ifade eder. Dolayısıyla geçmişte silinmiş veya arşive alınmış bir kaydın bu ölçüt bakımından nasıl değerlendirileceği somut olarak sorgulanmalıdır. Kesinleşmiş başka bir mahkûmiyet bulunuyorsa bu yol kapanır; ancak kapalıdan açığa ayrılma yolu kendi şartlarıyla açık kalmaya devam eder. İki yolun birbirinin alternatifi olduğu, birinin kapanmasının diğerini de kapattığı sanılmamalıdır.

Kapalıya iadede karar ve onay mekanizması

Kanun, açık kurumdan kapalıya geri gönderme bakımından da bir karar zinciri kurmuştur ve bu zincir, açığa ayrılmadakinden farklı işler.

Geri Gönderme Sebepleri ve Usul

Son satır, hükümlü bakımından bir güvencedir ve iyi bilinmelidir. Geri gönderme kararı kurum yönetim kurulunca verilir; ancak infaz hâkiminin onayına sunulması zorunludur. Yani karar tek başına kesin değildir. Bu nedenle geri gönderme kararı tebliğ edildiğinde, kararın onaya sunulup sunulmadığı ve onay aşamasında ileri sürülecek hususların dosyaya girip girmediği kontrol edilmelidir.

Dördüncü satır, diğerlerinden farklı bir mantık taşır ve savunma imkânı sunar. Bu bent bir yaptırım değil, uyum ölçütüdür: kişinin kusuru aranmaz, çalışma koşullarına uyum sağlayıp sağlayamayacağı değerlendirilir. Bu nedenle sağlık durumu nedeniyle geri gönderme gündeme geldiğinde, tartışılacak husus kusur değil uyum imkânının fiilen bulunup bulunmadığıdır. Uygun bir işte çalışabileceğini gösteren sağlık raporu veya kurumdaki mevcut iş imkânlarına ilişkin bilgi, bu bent bakımından doğrudan karşı delil oluşturur.

Kanunun açık kuruma yüklediği işlev

Kanun, açık kurumları tanımlarken bu kurumların amacını da ortaya koyar: açık ceza infaz kurumları, hükümlülerin iyileştirilmelerinde, çalıştırılmaları ve meslek edindirilmelerine öncelik verilen, firara karşı engelleri ve dış güvenlik görevlisi bulunmayan, güvenlik bakımından kurum görevlilerinin gözetim ve denetimi ile yetinilen kurumlardır.

Bu tanım, açığa ayrılma taleplerinin nasıl gerekçelendirileceğini de gösterir. Tanımdaki üç unsur, değerlendirmenin eksenlerini verir: iyileştirmeye yatkınlık, çalışma ve meslek edinme durumu ve firar riskinin bulunmaması. Talep dilekçesinde bu üç eksenin her birine karşılık gelen olguların gösterilmesi — kurumda katılınan eğitim ve iyileştirme programları, çalışma talebi ve varsa çalışma kaydı, sabit ikamet ve aile bağları — talebi kurumun kanuni işleviyle uyumlu hâle getirir. Genel bir "iyi hâlliyim" beyanı, bu üç eksene karşılık gelmez.

Aynı tanım, iade sebeplerini de anlaşılır kılar. Yazının aşağıdaki bölümünde ele alınan iade hâllerinin önemli bir bölümü — çalışmama veya iş düzenine uyum sağlayamama gibi — doğrudan bu tanımdaki çalıştırma ve meslek edindirme işleviyle bağlantılıdır. Açık kurum, kapalı kurumun daha rahat bir biçimi değil; farklı bir işlevi olan bir infaz ortamıdır. Bu işlevin gereklerine uyulmaması, iade sonucunu doğurur.

Kimler Açık Kuruma Hiç Ayrılamaz?

Yönetmelik’in 8. maddesi, şartlar oluşsa dahi açık kuruma ayrılamayacak hükümlüleri sayar. Uyuşturucu dosyaları bakımından bu listenin iki kalemi özellikle önem taşır.

İkinci satır, önceki yazımızda ele aldığımız tekerrür konusuyla doğrudan bağlantılıdır. Uyuşturucudan ikinci kez mükerrir sayılan bir hükümlü, koşullu salıverilme hakkını 2025 değişikliğiyle korumuş olsa bile açık kuruma ayrılamaz. Bu da denetimli serbestlik kapısının fiilen kapanması anlamına gelir. Tekerrür kaydının hukuka uygunluğunun denetlenmesi, tam da bu nedenle infaz aşamasının en kritik savunma başlıklarındandır.

Açık Kurumdan Kapalıya İade Sebepleri

Açık kuruma geçmek süreci bitirmez. Yönetmelik’in 13. maddesi, açık kurumda cezası infaz edilmekte iken kapalı kuruma iade edilmeyi gerektiren hâlleri düzenler. Uyuşturucu hükümlüleri bakımından bu maddenin en sık işleyen bentleri şunlardır.

Üçüncü satır uyuşturucu dosyalarında ayrıca dikkat gerektirir. TCK m.188’in üçüncü fıkrasındaki suçun cezasının alt sınırı on yıldır; dolayısıyla açık kurumda cezasını çeken bir hükümlü hakkında yeni bir uyuşturucu ticareti soruşturması başlarsa, bu bent doğrudan işleyebilir. Kesinleşmiş bir mahkûmiyet aranmaz; devam eden soruşturma veya kovuşturma yeterlidir.

Ayrıca kurum düzeni veya kişi güvenliğinin tehlike altında olması hâlinde, asayiş ve düzeni sağlamak için hükümlünün disiplin cezasının kesinleşmesi beklenmeden tedbiren kapalı kuruma gönderilmesine kurum yönetim kurulu tarafından karar verilebilir. Bu, kesinleşme beklenmeyen istisnai bir yetkidir.

Nakil ve Süre Kısıtları

Açık kurumlar arasında nakil, hükümlünün istediği anda kullanabileceği bir hak değildir. Yönetmelik’in 11. maddesi bu konuda iki önemli sınır getirir.

Birincisi, hak ederek tahliyelerine veya koşullu salıverilmelerine ya da cezasının kalan kısmının denetimli serbestlik tedbiri uygulanmak suretiyle infazına beş aydan az süre kalan hükümlülerin başka açık kurumlara nakil talepleri Cumhuriyet başsavcılığınca reddedilir ve durum ilgiliye tebliğ edilir. İkincisi, açık kurumlardan başka açık kurumlara nakledilen hükümlüler; eğitim-öğretim, güvenlik veya hastalık gibi zorunlu nedenler hariç, nakledildikleri kurumlarda en az bir yıl kalmak zorundadır; çocuklar bakımından bu süre altı aydır.

Aile ikametine yakın bir kuruma geçmek isteyen hükümlüler için bu iki kural sıklıkla sürpriz olur. Tahliyeye yakın dönemde yapılan nakil talepleri reddedilirken, yeni nakledilmiş bir hükümlünün ikinci bir nakil talebi de bir yıllık süre dolmadan sonuç vermez.

Talep Reddedilirse Ne Yapılır?

Açığa ayrılma talebinin reddi veya infaz hâkiminin onay vermemesi hâlinde başvurulacak yol, 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’nda düzenlenmiştir.

Anılan Kanun’un 5. maddesi uyarınca ceza infaz kurumlarında hükümlü ve tutuklular hakkında yapılan işlemlerin veya bunlarla ilgili faaliyetlerin ya da Cumhuriyet savcısının infaza ilişkin kararlarının mevzuata aykırı olduğu gerekçesiyle, bu karar veya işlemin öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, her hâlde yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde şikâyet yoluyla infaz hâkimliğine başvurulabilir. Şikâyet yoluna hükümlünün kendisi başvurabileceği gibi eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip çocuğu veya kardeşi, müdafii ya da kanunî temsilcisi de başvurabilir.

Başvuru dilekçe ile doğrudan infaz hâkimliğine yapılabileceği gibi Cumhuriyet başsavcılığı veya ceza infaz kurumu müdürlüğü aracılığıyla da yapılabilir; infaz hâkimliği dışında yapılan başvurular hemen ve en geç üç gün içinde infaz hâkimliğine gönderilir. Dilekçede hangi şartın hangi Yönetmelik maddesine göre yanlış değerlendirildiğinin somut olarak gösterilmesi, sonuç alma ihtimalini belirgin biçimde artırır.

İnfaz hâkiminin kararına karşı ise şikâyetçi veya ilgili Cumhuriyet savcısı tarafından, tebliğden itibaren kanuni süre içinde Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz, infaz hâkimliğinin yargı çevresinde bulunduğu ağır ceza mahkemesine yapılır. Süreler kısa olduğundan kararın tebliğ tarihinin kaydedilmesi ve gecikmeden hareket edilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Uyuşturucu ticaretinden hükümlüyüm, açık cezaevine ne zaman ayrılabilirim?

Genel şartlara ek olarak Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği m.6/2-a uyarınca koşullu salıverilme tarihinize beş yıldan az süre kalmış olması gerekir. Ayrıca toplam cezanız on yıldan azsa bir ayını, on yıl ve üzerindeyse onda birini kurumda infaz etmiş ve iyi hâlli olmanız aranır.

Beş yıl kuralı TCK 191 hükümlüsüne de uygulanır mı?

Hayır. Yönetmelik m.6/2-a’daki listede TCK m.142, 148, 149, 188 ve 190 sayılmıştır; m.191 bu listede yer almaz. Kullanmak için uyuşturucu bulundurma hükümlüleri açığa ayrılma bakımından genel rejime tabidir.

İdare ve gözlem kurulu karar verdi, hemen açığa geçebilir miyim?

Uyuşturucu imal ve ticareti hükümlüleri bakımından hayır. 5275 sayılı Kanun m.14/4 uyarınca bu suçlardan mahkûm olanların açığa ayrılmalarına ilişkin idare ve gözlem kurulu kararları infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır.

İkinci kez mükerrirsem açık cezaevine geçebilir miyim?

Hayır. Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği m.8 uyarınca haklarında ikinci defa tekerrür hükümleri uygulananlar açık kuruma ayrılamaz. Bu durum denetimli serbestlik imkânını da fiilen ortadan kaldırır.

Açık cezaevine geçmeden denetimli serbestlikten yararlanabilir miyim?

Kural olarak hayır. Denetimli serbestlik suretiyle infaza ayrılabilmek için hükümlünün açık kurumda bulunması veya açığa ayrılmaya hak kazanmış olması gerekir. Bu nedenle açığa ayrılma, tahliye zincirinin ilk halkasıdır.

Açık cezaevindeyken yeni bir soruşturma başlarsa ne olur?

Yönetmelik m.13 uyarınca üst sınırı yedi yıldan az olmayan başka bir suçtan soruşturma veya kovuşturması devam edenler kurum yönetim kurulu kararı ile kapalı kuruma iade edilir ve bu karar derhâl infaz hâkimliğinin onayına sunulur. Kesinleşmiş mahkûmiyet aranmaz.

İyi hâl kararını kim verir?

5275 sayılı Kanun m.89 çerçevesinde idare ve gözlem kurulu en geç altı ayda bir değerlendirme yapar. Toplam on yıl ve üzeri cezalar ile uyuşturucu ticareti dâhil sayılan suçlarda bu değerlendirmeye Cumhuriyet başsavcısı veya görevlendireceği bir savcı başkanlık eder.

Ailemin yaşadığı ile nakil isteyebilir miyim?

Nakil talebi mümkündür ancak iki sınır vardır. Hak ederek tahliye, koşullu salıverilme veya denetimli serbestlikle infaza beş aydan az süre kalanların talepleri Cumhuriyet başsavcılığınca reddedilir. Ayrıca nakledilen hükümlüler zorunlu nedenler hariç yeni kurumlarında en az bir yıl kalmak zorundadır.

Açığa ayrılma talebim reddedildi, itiraz edebilir miyim?

Evet. 4675 sayılı Kanun m.5 uyarınca işlemin öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, her hâlde yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde infaz hâkimliğine şikâyet yoluyla başvurulabilir. İnfaz hâkiminin kararına karşı ağır ceza mahkemesine itiraz yolu açıktır.

Disiplin cezası aldım, kapalıya iade edilir miyim?

Yönetmelik m.13 uyarınca firar suçu hariç kınama dışında disiplin cezası verilmesi hâlinde kurum yönetim kurulu kararıyla kapalı kuruma iade edilebilirsiniz ve bu karar derhâl infaz hâkimliğinin onayına sunulur. Kınama cezası tek başına iade sebebi değildir.