Uyuşturucudan Hüküm Giydim, İş Bulamıyorum: Eski Hükümlü İstihdamı ve Haklarınız

Cezanın infazı bitiyor, dosya kapanıyor; ama asıl zorluk çoğu zaman ondan sonra başlıyor. Her iş başvurusunda adli sicil belgesi isteniyor, süreç orada tıkanıyor.

Bu rehberde hukukun bu konuda ne öngördüğünü ele alıyoruz: eski hükümlüler için kanunla getirilmiş bir istihdam kotası var mıdır, kim "eski hükümlü" sayılır, işveren her başvurudan adli sicil isteyebilir mi ve kaydın silinmesi ne zaman mümkündür.

Mahkûmiyetin hangi alanlarda engel oluşturduğunu Uyuşturucu Suçu Sicile İşler mi? Memuriyet ve İş Hayatı rehberimizde ele aldık. Bu yazı ne yapılabileceğine odaklanır.

Kanunda Bir Kota Var

4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesi, işverenlere belirli oranlarda istihdam yükümlülüğü getirir. Eski hükümlüler bakımından tablo şöyledir:

Bu ayrım kritiktir ve çoğu kaynakta hâlâ yanlış aktarılır: 2008 yılında yapılan değişiklikten sonra özel sektör işyerleri için eski hükümlü çalıştırma kotası öngörülmemiştir. Yükümlülük yalnızca kamu işyerleri bakımından ve %2 oranında sürmektedir.

Kanun ayrıca şu kaydı düşer: eski hükümlü çalıştırılmasında, kanunlardaki kamu güvenliği ile ilgili hizmetlere ilişkin özel hükümler saklıdır. Yani bazı hizmet alanları bu kapsamın dışında kalabilir.

Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğu işçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır.

Kimler "Eski Hükümlü" Sayılır?

Yaygın bir yanılgı, adli sicil kaydı bulunan herkesin bu statüde olduğudur. Durum böyle değildir.

Mevzuattaki tanıma göre eski hükümlü, affa uğramış olsun veya olmasın, Türk Ceza Kanunu’na göre suç sayılan bir eylem nedeniyle en az bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezadan sonra tahliye edilmiş olan kişidir.

Bu nedenle ilk adım, kendi dosyanızın hangi kategoride olduğunu netleştirmektir. Kullanma ile ticaret arasındaki nitelendirme farkı burada da sonucu değiştirir; ölçütleri Kullanma ile Ticaret Ayrımı rehberimizde işledik.

Kamu Kontenjanına Nasıl Başvurulur?

Kamu kurumları, eski hükümlü kontenjanlarını Türkiye İş Kurumu’na (İŞKUR) bildirir ve alım bu kanaldan yapılır. Doğrudan kuruma yapılan bireysel başvurular bu kontenjan için sonuç doğurmaz.

1. İŞKUR kaydı açın — Kayıt olmadan kontenjan ilanlarına başvuru yapılamaz.
2. Statünüzü belgeleyin — Eski hükümlü olduğunuzu gösteren belgeleri kaydınıza işletin.
3. İlanları takip edin — Kamu kurumlarının bildirdiği kontenjanlar İŞKUR üzerinden duyurulur.
4. Kura ve şartları izleyin — Alım usulü ilgili mevzuata göre yürütülür.

İşveren Her Başvurudan Adli Sicil İsteyebilir mi?

Uygulamada en çok karşılaşılan sorun budur. Hukuki çerçeve şöyledir.

6698 sayılı KVKK’nın 6. maddesine göre ceza mahkûmiyeti ve güvenlik tedbirleriyle ilgili veriler özel nitelikli kişisel veridir. Özel nitelikli verilerin işlenmesi, kanunda öngörülen sıkı şartlara bağlıdır.

Bunun pratik sonucu şudur: adli sicil belgesi istenmesi, her iş için otomatik ve sınırsız bir yetki değildir. Talebin, işin niteliğiyle bağlantılı ve ölçülü olması beklenir. Bazı görevler için mevzuat açıkça sicil şartı öngörürken, öngörmeyen işlerde genel bir talep tartışmalıdır.

Hakkınızda tutulan veriler bakımından silme, yok etme veya anonim hâle getirme talebinde bulunabilirsiniz. Başvuru usulü ve Kurula şikâyet yolu için İlgili Kişi Başvurusu ve Kurula Şikâyet rehberimize bakabilirsiniz.

Asıl Çözüm: Kaydın Silinmesi

Uzun vadede en etkili adım, kaydın hukuken silinmesidir. Burada iki kademe vardır ve karıştırılmamalıdır.

Şartlar ve süreler için Adli Sicil (Sabıka) Kaydı Nasıl Silinir? ve Adli Sicil Arşiv Kaydının Silinmesi rehberlerimize bakabilirsiniz.

Ayrıca TCK m.53 kapsamında belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma tedbirinin süresi de takip edilmelidir; bu süre dolmadan bazı görevlere atanma mümkün olmaz.

İnternette Kalan Haberler

Kayıt silinse bile eski bir haber arama sonuçlarında çıkmaya devam edebilir. Bu, adli sicilden tamamen ayrı bir süreçtir ve ayrı yollarla ele alınır.

Sulh ceza hâkimliğine başvuru, URL bazlı erişim engeli ve arama motorundan ad-soyad indeksinin çıkarılması taleplerini Uyuşturucu Haberim İnternetten Silinir mi? Unutulma Hakkı ve Erişim Engeli rehberimizde ayrıntılı anlattık.

İş Görüşmesinde Ne Söylemeli?

Hukuki hakların yanında pratik bir soru da vardır: geçmiş sorulduğunda ne yapılmalı?

Burada iki hukuki gerçeği ayırmak gerekir. Birincisi: adli sicil belgesinde görünmeyen bir kayıt hakkında beyanda bulunma yükümlülüğü, ancak mevzuatın o görev için açıkça öngördüğü hâllerde doğar. İkincisi: beyan edilen bilginin gerçeğe aykırı olması, iş ilişkisi bakımından ayrı bir sorun yaratır.

Pratik yaklaşım: önce kaydın hukuki durumunu netleştirmek, sonra o duruma uygun davranmaktır. Kayıt silinebilir durumdaysa başvuru sürecinden önce bu adımı tamamlamak, sonraki tüm görüşmeleri kolaylaştırır.

Alternatif Yollar

Ücretli çalışma tek seçenek değildir. Uygulamada üç alternatif öne çıkar.

Kendi işini kurma yolunda bazı faaliyetler için mevzuat özel şartlar öngörebilir. Örneğin kamu güvenliğiyle ilgili hizmet alanlarında veya belirli ruhsata tabi işlerde ek koşullar aranabilir. Bu nedenle faaliyet alanına özgü mevzuatın ayrıca incelenmesi gerekir.

Ayrımcılık İddiası Gündeme Gelir mi?

Bir başvurunun yalnızca geçmiş bir kayıt nedeniyle ve görevle hiçbir bağlantı kurulmaksızın reddedilmesi, iş hukuku ve kişisel verilerin korunması boyutlarıyla tartışılabilir.

Burada belirleyici olan bağlantı ve ölçülülüktür: talep edilen bilginin görevle ilgisi kurulabiliyor mu, elde edilen veri gereğinden fazla mı ve ne kadar süre saklanıyor. Bu sorular somut olayda ayrı ayrı değerlendirilir.

Verilerinizin silinmesi, yok edilmesi veya anonim hâle getirilmesi talebi ile Kurula şikâyet yolu için İlgili Kişi Başvurusu ve Kurula Şikâyet rehberimize bakabilirsiniz.

Memuriyet ve Kamu Görevi Tarafı

İşçi statüsündeki kontenjan ile memuriyete atanma şartları farklı rejimlere tabidir. Memuriyete girişte aranan şartlar ve engel teşkil eden hâller için Memuriyete Engel Hâller ve Göreve Başlatılmama rehberimize bakabilirsiniz.

Hâlihazırda memur olan kişiler bakımından disiplin süreci ayrı işler; bunu Memurum, Uyuşturucudan Yakalandım: 657 Disiplin Süreci rehberimizde ele aldık. Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması da ayrı bir başlıktır.

Çalışırken Doğabilecek Sorunlar

İşe girdikten sonra geçmişin öğrenilmesi hâlinde işverenin fesih hakkı olup olmadığı ayrı bir tartışmadır. Belirleyici olan, fiilin işle bağlantısı ve iş ilişkisine etkisidir.

İşyerinde madde kullanımı iddiasına dayalı fesih için İşyerinde Uyuşturucu ve Fesih (İş K. m.25/II-d), feshin geçersizliği iddiası için İşe İade Davası rehberlerimize bakabilirsiniz. Genel çerçeve için İş Hukuku Rehberi yol gösterir.

İnfaz Süreci Devam Ediyorsa

Henüz infaz aşamasındaysanız, denetimli serbestlik döneminde çalışma imkânları ve koşullu salıverilme takvimi planlamanızı etkiler.

Koşullu salıverilme ve infaz süresi hesaplama rehberlerimizle sürecinizi netleştirebilirsiniz. Kullanma suçundaki denetimli serbestlik rejimi için Uyuşturucu Kullanmaktan Yakalandım rehberimize bakabilirsiniz.

Yabancı uyruklu kişiler bakımından kaydın ikamet ve vatandaşlık sürecine etkisini Uyuşturucu Kaydı Türk Vatandaşlığı Başvurusunu Etkiler mi? rehberimizde ele aldık.

Adım Adım Süreç

1. Dosyanızın niteliğini belirleyin — Mahkûmiyet mi, denetimli serbestlik mi, beraat mi.
2. Statünüzü netleştirin — Eski hükümlü tanımına girip girmediğinizi kontrol edin.
3. İŞKUR kaydı açın — Kamu kontenjanına başvurunun ön şartıdır.
4. Kontenjan ilanlarını takip edin — Kamu kurumları kontenjanlarını İŞKUR’a bildirir.
5. Silinme şartlarını hesaplayın — Adli sicil ve arşiv kaydı için süreleri ayrı ayrı inceleyin.
6. Sicil talebini sorgulayın — Görevle bağlantısı kurulamayan talepleri değerlendirin.
7. İnternet içeriğini ayrıca ele alın — Kayıt silinse dahi haber ayrı süreçle kaldırılır.
8. Belgelerinizi hazır tutun — Tedavi, denetimli serbestlik tamamlama ve çalışma belgeleri lehinizedir.

İlgili Konular ve Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Eski hükümlüler için istihdam kotası var mı?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesine göre elli veya daha fazla işçi çalıştıran kamu işyerlerinde yüzde iki oranında eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü bulunur.

Özel sektörde de kota var mı?

2008 yılında yapılan değişiklikten sonra özel sektör işyerleri için eski hükümlü çalıştırma kotası öngörülmemiştir. Özel sektörde yükümlülük engelli çalıştırma bakımından yüzde üç oranındadır.

Kimler eski hükümlü sayılır?

Mevzuattaki tanıma göre affa uğramış olsun veya olmasın, Türk Ceza Kanunu’na göre suç sayılan bir eylem nedeniyle en az bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezadan sonra tahliye edilmiş olan kişiler bu statüdedir.

Adli sicil kaydı olan herkes eski hükümlü mü?

Hayır. Tanım belirli şartları taşıyan kişileri kapsar; adli sicil kaydı bulunan her kişi eski hükümlü statüsünde değildir.

Kamu kontenjanına nasıl başvurulur?

Kamu kurumları eski hükümlü kontenjanlarını Türkiye İş Kurumu’na bildirir ve alım bu kanaldan yapılır. Bu nedenle önce İŞKUR kaydının açılması gerekir.

İşveren her işte adli sicil belgesi isteyebilir mi?

6698 sayılı KVKK’nın 6. maddesine göre ceza mahkûmiyeti ve güvenlik tedbirleriyle ilgili veriler özel nitelikli kişisel veridir ve işlenmesi sıkı şartlara tabidir. Görevle bağlantısı kurulamayan genel talepler tartışmalıdır.

Kaydım silinirse iş başvurularında görünür mü?

Adli sicil kaydının silinmesi kaydın arşiv kaydına alınması sonucunu doğurur ve olağan adli sicil belgesinde görünmez. Arşiv kaydının silinmesi ise ayrı şart ve sürelere tabidir.

Denetimli serbestlikle tamamlanan dosya mahkûmiyet sayılır mı?

TCK m.191 kapsamında kamu davasının açılmasının ertelendiği ve yükümlülüklerin başarıyla tamamlandığı hâllerde mahkûmiyet hükmü doğmaz. Bu durumun sicile etkisi ayrıca değerlendirilir.

Bazı işlerde yine de alınmayabilir miyim?

Kanun, eski hükümlü çalıştırılmasında kamu güvenliği ile ilgili hizmetlere ilişkin özel hükümlerin saklı olduğunu belirtir. Bu nedenle bazı hizmet alanları kapsam dışında kalabilir.

İnternetteki haber de silinir mi?

Hayır, bu ayrı bir süreçtir. Adli sicil kaydının silinmesi internetteki içeriği kendiliğinden ortadan kaldırmaz; erişim engeli ve arama motoru başvurusu ayrıca yapılmalıdır.

İşe girdikten sonra geçmişim öğrenilirse işten çıkarılır mıyım?

Otomatik bir sonuç değildir. Feshin geçerliliği, fiilin işle bağlantısı ve iş ilişkisine etkisi çerçevesinde değerlendirilir; geçersiz fesih hâlinde işe iade yolu açıktır.

Memuriyete atanabilir miyim?

Memuriyete giriş şartları işçi kontenjanından farklı bir rejime tabidir. Memuriyete engel teşkil eden hâller ile TCK m.53 kapsamındaki süreler ayrıca değerlendirilmelidir.