Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde Nedir? Kapsam, Listeler ve Sentetik Maddeler

Uyuşturucu dosyalarında sorulması gereken ilk soru, çoğu zaman en son sorulanıdır: ele geçirilen madde, hukuken uyuşturucu veya uyarıcı madde midir?

Şaşırtıcı olan şudur: Türk Ceza Kanunu’nda veya başka bir kanunda uyuşturucu ve uyarıcı maddeler net biçimde tanımlanmamış, nelerden ibaret olduğu sınırlayıcı şekilde teker teker gösterilmemiştir.

Bu yazıda kapsamın hangi kaynaklardan belirlendiği, yeni sentetik maddelerin sisteme nasıl dâhil edildiği, ağırlaştırıcı hâlde sayılan maddeler, reçeteli ilaçların durumu ve tespit usulü ele alınmaktadır.

Kanun Neden Liste Vermiyor?

Bu tercihin arkasında pratik bir sebep vardır.

Uyuşturucu ve uyarıcı madde kapsamı gün be gün genişlemekte, her gün yeni sentetik veya doğal maddeler ortaya çıkmaktadır. Doktrinde, bu alandaki hızlı gelişmelere kanun değişikliğiyle ayak uydurulamayacağı vurgulanmaktadır.

Nitekim doğada doğal hâliyle bulunan ve uyuşturucu etki gösteren maddelerin tümünü belirlemek olanaksız olduğu gibi, sentetik yolla elde edilebilecek maddelerin önceden tespiti de mümkün değildir.

Bu nedenle kanun koyucu farklı bir yol seçmiştir: psikotrop madde olarak uyuşturucu veya uyarıcı etkisi yapan ve kişilerde bağımlılık meydana getiren bütün maddeleri suçun konusu kapsamında değerlendirme yoluna gitmiştir.

Türk Ceza Kanunu’nda ise yalnızca bazı madde türlerinin ağırlaştırıcı hâlle sınırlı olarak sayılmasıyla yetinilmiştir. Yani kanundaki sayım, kapsamı belirlemek için değil cezayı artırmak için yapılmıştır.

Uyuşturucu ticareti suçunun unsurları için uyuşturucu ticareti suçu (TCK 188) sayfasına bakabilirsiniz.

Kapsamı Belirleyen Kaynaklar

Bu kaynaklardan birinde yer alan madde, TCK m.188 anlamında uyuşturucu veya uyarıcı madde sayılır.

Kapsam Nasıl Belirlenir?

Kanun tanım vermediğine göre, hâkim neye bakar? Uygulamada kapsam beş kaynağa göre belirlenir.

Uyuşturucu veya uyarıcı olduğundan şüphelenilen madde;

• TCK’nın 188. maddesinin dördüncü fıkrasında,
• 3298 sayılı Kanun’da,
• 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun’da,
• Bu kanunların verdiği yetkiye dayanılarak çıkarılan Bakanlar Kurulu veya Cumhurbaşkanlığı kararlarında,
• Ya da 1961 tarihli Uyuşturucu Maddeler Tek Sözleşmesi’nin 1 ve 2 numaralı Cetvellerinde

yer verilen bir madde ise, TCK’nın 188. maddesi anlamında uyuşturucu ve uyarıcı madde olarak dikkate alınır.

Görüldüğü üzere kapsam, tek bir metinden değil kanunlar, idari kararlar ve uluslararası sözleşme katmanlarından oluşur.

Uluslararası boyut

1961 tarihli Tek Sözleşme’nin cetvellerine yapılan atıf önemlidir: Türkiye’nin taraf olduğu bu sözleşmedeki cetveller, iç hukukta kapsam belirlenirken doğrudan dikkate alınır.

Bu, uyuşturucu mevzuatının uluslararası bir çerçeveye bağlı olduğunu gösterir.

Yeni Maddeler Sisteme Nasıl Girer?

Kilit mekanizma burada yer alır ve sentetik maddelerin hukuki durumunu açıklar.

2313 sayılı Kanun’un 19. maddesinde; Kanun’un 1. maddesinde yazılı uyuşturucu maddeler dışında, bilimsel çalışmalar neticesinde uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisi belirlenen maddelerin, Cumhurbaşkanı Kararıyla ilgili Kanun hükümlerine tabi olacağı düzenlenmiştir.

Bu hüküm sayesinde sistem kanun değişikliği beklemeden güncellenebilmektedir. Piyasaya yeni bir sentetik madde çıktığında:

1. Maddenin uyuşturucu veya uyarıcı etkisi bilimsel çalışmayla belirlenir,
2. Cumhurbaşkanı Kararı ile Kanun hükümlerine tabi kılınır,
3. Bu andan itibaren madde, ceza hukuku bakımından uyuşturucu veya uyarıcı madde sayılır.

Nitekim bir maddenin uyuşturucu veya uyarıcı madde olup olmadığının tespitinde, Cumhurbaşkanı kararlarıyla güncellenen listeler esas alınmaktadır.

Savunma bakımından anlamı

Bu mekanizmanın pratik bir sonucu vardır: bir maddenin fiil tarihinde listede yer alıp almadığı belirleyicidir.

Dolayısıyla dosyada kontrol edilmesi gereken husus şudur: söz konusu madde, fiilin işlendiği tarihte yürürlükteki hangi kaynağa göre kapsamda sayılmaktadır?

Yeni Bir Maddenin Kapsama Alınma Süreci

Ağırlaştırıcı Hâlde Sayılan Maddeler

Kanun, bazı maddeleri daha tehlikeli kabul ederek cezayı artırmıştır.

TCK’nın 188. maddesinin dördüncü fıkrasının (a) bendinde; suçun konusu olan uyuşturucu veya uyarıcı maddenin:

• Eroin,
• Kokain,
• Morfin,
• Bazmorfin,
• Sentetik kannabinoid ve türevleri,
• Sentetik katinon ve türevleri,
• Sentetik opioid ve türevleri,
• Amfetamin ve türevleri

olması hâlinde verilecek cezanın yarı oranında artırılacağı öngörülmüştür.

Bu maddeler; bağımlılık yapıcı etkileri ve toplumsal zararları bakımından daha tehlikeli kabul edilmektedir.

Listenin dikkat çeken yönü, “ve türevleri” ifadesidir. Bu ibare, aynı kimyasal aileden türetilen yeni maddelerin de kapsama girmesini sağlar.

Sayım kapsamı belirlemez

Önemli bir yanılgıyı düzeltelim: bu sayım, hangi maddelerin uyuşturucu sayılacağını belirlemez.

Sayımın işlevi yalnızca cezayı artırmaktır. Listede olmayan bir madde de, yukarıdaki kaynaklardan birinde yer alıyorsa uyuşturucu veya uyarıcı madde sayılır; sadece bu ağırlaştırıcı hâl uygulanmaz.

Ticaret suçunun nitelikli hâlleri için ticaret suçunun nitelikli hâlleri sayfasına bakabilirsiniz.

Sayımın İşlevi

Ağırlaştırıcı hâlde sayılmamak, maddenin kapsam dışı olduğu anlamına gelmez.

Reçeteli İlaçlar: TCK m.188/6

Uygulamada en çok şaşırtan hüküm budur.

TCK’nın 188. maddesinin altıncı fıkrası özel bir düzenleme içerir: üretimi resmî makamların iznine veya satışı yetkili tabip tarafından düzenlenen reçeteye bağlı olan ve uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisi doğuran her türlü madde bakımından da 188. madde hükümleri uygulanır.

Bunun anlamı şudur: reçeteli bir ilaç dahi, koşullar oluştuğunda bu maddenin kapsamına girebilir.

Belirleyici olan iki unsur vardır:

• Üretimin resmî makam iznine veya satışın yetkili tabip reçetesine bağlı olması,
• Maddenin uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisi doğurması.

Bu nedenle reçeteli ilaçların ruhsatsız veya reçetesiz olarak satılması, devredilmesi ya da ticari amaçla bulundurulması ciddi bir risk oluşturur.

Kendi tedavisi için düzenlenmiş geçerli reçeteye dayanarak ilaç bulunduran kişi bakımından ise durum farklıdır; burada reçetenin ve tedavi ilişkisinin belgelenmesi belirleyicidir.

Maddenin Tespiti: Ekspertiz Raporu

Kapsam tartışması teorik değildir; her dosyada somut olarak ortaya konur.

Uygulamada; uyuşturucu veya uyarıcı olduğundan şüphelenilen madde, laboratuvar imkânıyla bilimsel analiz yapabilecek uzman bir kuruluşa incelettirilir.

Bu inceleme ile maddenin:

• Fiziksel ve kimyasal özellikleri,
• Bilinen adı,
• Kimyasal adı

tespit ettirilir.

Rapor bu bilgileri ortaya koyduktan sonra, maddenin yukarıdaki kaynaklardan birinde yer alıp almadığı değerlendirilir.

Savunmanın denetleyeceği noktalar

• Analizi yapan kuruluşun uzmanlığı ve yetkisi,
• Numunenin alınma, saklanma ve gönderilme zincirinin bütünlüğü,
• Raporda maddenin kimyasal adının net biçimde belirtilip belirtilmediği,
• Tespit edilen maddenin fiil tarihinde kapsamda bulunup bulunmadığı,
• Ağırlaştırıcı hâl uygulanıyorsa maddenin gerçekten o listede yer alıp almadığı.

Arama ve elkoyma işlemlerinin hukuka uygunluğu için arama ve elkoyma: hukuka uygunluk sayfasına bakabilirsiniz.

Miktar Ölçütü Yoktur

Ailelerin ve sanıkların en çok sorduğu sorulardan biri, “kaç gram” sorusudur. Cevap nettir.

Doktrinde vurgulandığı üzere; uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran kişinin amacının tespitine ilişkin olarak kanunda eşik madde miktarı gibi bir ölçüt yer almamaktadır.

Kanun koyucu gerekli tespiti uygulamaya bırakmıştır. Bu nedenle her somut olayın kendi özellikleri ve delilleriyle bir bütün olarak değerlendirilmesi gerekir.

Yani “şu miktarın altı kullanıcı, üstü satıcı” biçiminde kanuni bir sınır bulunmamaktadır. Miktar, değerlendirmede dikkate alınan unsurlardan yalnızca biridir.

Kullanma ile ticaret ayrımında dikkate alınan ölçütlerin bütünü için kullanma ile ticaret ayrımı sayfasına bakınız.

Kast Unsuru

Kapsam tartışmasının bir de manevi unsur boyutu vardır.

Türk Ceza Kanunu’nun 21. maddesinin birinci fıkrasında kast; “suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesi” olarak tanımlanmıştır.

Suçun konusunu oluşturan maddenin niteliği, suçun kanuni tanımındaki unsurlardan biridir. Bu nedenle failin, taşıdığı veya bulundurduğu maddenin niteliğini bilmesi aranır.

Uygulamada bu, özellikle şu hâllerde tartışma konusu olur: başkasına ait bir paketin taşınması, içeriği bilinmeyen bir emanetin kabul edilmesi, aracı kullanan kişinin araçtaki maddeden haberdar olmaması.

Bu iddiaların somut delillerle desteklenmesi gerekir; salt inkâr yeterli değildir.

Kenevir Örneği: Ayrı Kanun, Ayrı Suç

Kapsam meselesinin somut bir uygulaması kenevir ekiminde görülür.

Kenevir dikili durumda bulunduğu sürece, fiil TCK’daki suçlar kapsamında değil 2313 sayılı Kanun’daki ayrı suç kapsamında değerlendirilir. Bitki söküldükten sonra ise elde edilen esrarın amacına göre TCK hükümleri devreye girer.

Aynı fiille hem 2313 sayılı Kanuna aykırılık hem TCK’daki suçun işlenmesi hâlinde, cezaların nasıl uygulanacağı içtima kuralları çerçevesinde belirlenir.

Bu ayrımın ayrıntısı için izinsiz kenevir ekme suçu (2313 m.23) sayfasına bakabilirsiniz.

Dosyada Kontrol Edilecekler

• Ekspertiz raporunu isteyin; maddenin kimyasal adı yazılı mı?
• Maddenin fiil tarihinde hangi kaynağa göre kapsamda olduğunu belirletin.
• Ağırlaştırıcı hâl uygulanıyorsa maddenin o listede gerçekten yer alıp almadığını kontrol ettirin.
• Numune zincirinin bütünlüğünü denetletin.
• Reçeteli ilaç söz konusuysa reçete ve tedavi ilişkisini belgeleyin.
• Miktara dayalı kesin bir sınır bulunmadığını bilerek savunmayı bütün delillere göre kurun.
• Maddenin niteliğinin bilinmediği iddiası varsa bunu somut delillerle destekleyin.

Sık Yapılan Hatalar

• Kanunda uyuşturucu maddelerin tek tek sayıldığını sanmak.
• Ağırlaştırıcı hâldeki listeyi kapsam listesi sanmak.
• Listede olmayan bir maddenin kapsam dışı olduğunu düşünmek.
• Yeni sentetik maddelerin kapsam dışı kaldığını varsaymak; Cumhurbaşkanı Kararıyla kapsama alınabilir.
• Reçeteli ilaçların hiçbir koşulda kapsama girmediğini sanmak.
• Ekspertiz raporunu okumadan dosyayı kabullenmek.
• Miktar için kanuni bir eşik bulunduğunu düşünmek.
• Maddenin fiil tarihindeki hukuki durumunu kontrol etmemek.

Adım Adım Süreç

1. Ekspertiz raporunu isteyin — Maddenin fiziksel, kimyasal özellikleri ile bilinen ve kimyasal adının raporda yer aldığını kontrol edin.
2. Kaynağı belirletin — Maddenin hangi kanun, karar veya cetvele göre kapsamda sayıldığını tespit ettirin.
3. Fiil tarihini esas alın — Maddenin fiilin işlendiği tarihte kapsamda bulunup bulunmadığını denetletin.
4. Ağırlaştırıcı hâli kontrol edin — Maddenin gerçekten TCK m.188/4’te sayılan türlerden olup olmadığına bakın.
5. Numune zincirini denetleyin — Numunenin alınma, saklanma ve gönderilme sürecinin bütünlüğünü inceletin.
6. Reçeteyi belgeleyin — Reçeteli ilaç söz konusuysa reçete ve tedavi ilişkisini dosyaya sunun.
7. Kast tartışmasını kurun — Maddenin niteliğinin bilinmediği iddiasını somut delillerle destekleyin.

İlgili Konular ve Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Kanunda uyuşturucu maddeler sayılmış mı?

Hayır. TCK’da veya başka bir kanunda uyuşturucu ve uyarıcı maddeler net biçimde tanımlanmamış, sınırlayıcı şekilde teker teker gösterilmemiştir.

Kapsam nasıl belirlenir?

TCK m.188/4, 2313 ve 3298 sayılı Kanunlar, bu kanunlara dayanılarak çıkarılan kararlar ve 1961 tarihli Tek Sözleşme’nin 1 ve 2 numaralı Cetvelleri esas alınır.

Yeni sentetik maddeler kapsama nasıl girer?

2313 sayılı Kanun m.19 uyarınca, bilimsel çalışmalar neticesinde uyuşturucu veya uyarıcı etkisi belirlenen maddeler Cumhurbaşkanı Kararıyla Kanun hükümlerine tabi kılınır.

Ağırlaştırıcı hâlde hangi maddeler sayılmıştır?

Eroin, kokain, morfin, bazmorfin, sentetik kannabinoid ve türevleri, sentetik katinon ve türevleri, sentetik opioid ve türevleri ile amfetamin ve türevleri sayılmıştır.

Bu listede olmayan madde uyuşturucu sayılmaz mı?

Sayılır. Bu liste kapsamı değil, cezanın yarı oranında artırılacağı hâlleri gösterir.

Reçeteli ilaçlar kapsamda mı?

TCK m.188/6 uyarınca üretimi resmî makam iznine veya satışı yetkili tabip reçetesine bağlı olan ve uyuşturucu veya uyarıcı etki doğuran her türlü madde bakımından da 188. madde hükümleri uygulanır.

Madde nasıl tespit edilir?

Şüphelenilen madde, laboratuvar imkânıyla bilimsel analiz yapabilecek uzman bir kuruluşa incelettirilerek fiziksel ve kimyasal özellikleri ile bilinen ve kimyasal adı tespit ettirilir.

Kanunda miktar eşiği var mı?

Hayır. Amacın tespitine ilişkin olarak kanunda eşik madde miktarı gibi bir ölçüt yer almamaktadır; her somut olay kendi delilleriyle değerlendirilir.

Maddenin niteliğini bilmiyordum savunması geçerli mi?

Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir; ancak bu iddianın somut delillerle desteklenmesi gerekir.

Fiil tarihindeki durum neden önemli?

Listeler kararlarla güncellendiğinden, maddenin fiilin işlendiği tarihte kapsamda bulunup bulunmadığı belirleyicidir.

Kenevir de aynı kapsamda mı?

Kenevir dikili olduğu sürece 2313 sayılı Kanundaki ayrı suç uygulanır; söküldükten sonra elde edilen esrarın amacına göre TCK hükümleri devreye girer.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş veya reklam niteliği taşımaz. Ceza miktarları ve süreler mevzuat değişiklikleriyle güncellenmektedir. Somut dosyanız için iddianame, ekspertiz raporu ve yürürlükteki mevzuat esas alınmalıdır. Nihai hukuki değerlendirme avukata aittir.