Arama Kararı Nedir? Konutta ve Üstte Arama Şartları (CMK 116-119)

Polisin bir kişinin evini veya üstünü araması, temel haklara dokunan ciddi bir işlemdir. Bu yüzden kanun, aramayı sıkı kurallara bağlamıştır. Bu yazıda arama kararının ne olduğunu ve hangi şartlarda yapılabileceğini yalın biçimde açıklıyoruz.

Arama Nedir?

Arama, bir suçun işlendiğine dair şüphe üzerine, suçun delillerini veya şüpheliyi/sanığı ele geçirmek amacıyla kişilerin üstünde, eşyasında, konutunda, işyerinde veya kendisine ait diğer yerlerde yapılan bir koruma tedbiridir (CMK 116 ve devamı maddeler). Arama, kişinin özel hayatına ve konut dokunulmazlığına müdahale ettiği için ancak belirli şartlarla yapılabilir.

Aramanın Temel Şartı: Makul Şüphe

Şüpheli veya sanığın üstünün, eşyasının veya konutunun aranabilmesi için, onun yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul bir şüphenin bulunması gerekir. Şüpheli olmayan üçüncü kişilerin yerlerinde arama yapılabilmesi için ise daha sıkı koşullar (delil veya kişinin orada bulunduğuna dair olguların varlığı) aranır.

Arama Kararını Kim Verir?

Aramada karar mercii konusunda kademeli bir sistem vardır:

• Kural: Arama, hâkim kararı ile yapılır.
• Gecikmesinde sakınca varsa: Cumhuriyet savcısı yazılı emirle arama yapılmasına karar verebilir.
• Savcıya ulaşılamıyorsa: Kolluk amirinin yazılı emriyle arama yapılabilir.

Ancak konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, kural olarak ya hâkim kararıyla ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının yazılı emriyle yapılabilir. Bu yerlerde sadece kolluk amirinin emriyle arama yapılması mümkün değildir.

Gece Arama Yasağı

Konutta, işyerinde ve diğer kapalı yerlerde kural olarak gece vakti arama yapılamaz. Bu kuralın istisnaları vardır: suçüstü hâli, gecikmesinde sakınca bulunan durumlar ile yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişinin yeniden yakalanması gibi hâllerde gece de arama yapılabilir.

Arama Sırasında Haklar

• Aranan yerin sahibi veya eşyanın zilyedi arama sırasında hazır bulunabilir; kendisi yoksa temsilcisi veya komşulardan biri bulundurulur.
• Kişi, müdafiinin (avukatının) arama sırasında hazır bulunmasını isteyebilir.
• Aramadan sonra, talep hâlinde aramanın konusunu ve sonucunu gösteren bir belge verilir.
• Aramada bulunan ve suçla ilgili olan eşyaya el konulabilir; el koyma da ayrı bir tedbirdir.

Hukuka Aykırı Arama

Kanuna aykırı yapılan bir arama sonucu elde edilen deliller, hukuka aykırı delil niteliği taşıyabilir ve yargılamada kullanılamayabilir. Bu nedenle aramanın usulüne uygun yapılıp yapılmadığı, savunma açısından büyük önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

Arama için her zaman hâkim kararı gerekir mi?

Kural olarak evet. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcı, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amiri yazılı emirle karar verebilir. Konut ve işyerinde ise sadece kolluk amiri emriyle arama yapılamaz.

Gece evde arama yapılabilir mi?

Kural olarak konut ve işyerinde gece arama yapılamaz. Suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ve firar eden kişinin yakalanması gibi istisnalarda gece de arama mümkündür.

Arama sırasında avukatım bulunabilir mi?

Evet. Kişi, müdafiinin arama sırasında hazır bulunmasını isteyebilir. Ayrıca yer sahibi veya temsilcisi de aramada hazır bulunabilir.

Hukuka aykırı arama sonucu deliller kullanılır mı?

Kanuna aykırı yapılan arama sonucu elde edilen deliller hukuka aykırı delil sayılabilir ve yargılamada kullanılamayabilir. Bu yönüyle aramanın usule uygunluğu önemlidir.

Aramadan sonra belge verilir mi?

Evet. Talep hâlinde aramanın konusunu ve sonucunu, el konulan eşya varsa bunu gösteren bir belge verilir.