Haksız Tahrik Nedir? Cezayı Ne Kadar Düşürür? (TCK 29): İndirim Oranları, Uygulama Sırası ve Örnek Hesaplar

Haksız tahrik, haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişinin cezasını azaltan bir hükümdür (TCK m.29). Cezayı ne kadar düşürdüğü, suçun cezasına göre değişir. Ağırlaştırılmış müebbet hapis yerine on sekiz yıldan yirmi dört yıla, müebbet hapis yerine on iki yıldan on sekiz yıla kadar hapis verilir. Diğer bütün suçlarda ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar indirilir. Bu aralık, aynı olayda sonuç cezanın üç katına kadar farklılaşabileceği anlamına gelir. İndirim, TCK m.61/5’teki sıraya göre teşebbüs, iştirak ve zincirleme suç hükümlerinden sonra, takdiri indirimden önce uygulanır. Doğru hesaplandığında haksız tahrik, cezanın iki yılın altına inmesini ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması ile erteleme yollarının açılmasını sağlayabilir.

Kanun Metni: TCK m.29

“(1) Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kimseye, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine onsekiz yıldan yirmidört yıla ve müebbet hapis cezası yerine oniki yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası verilir. Diğer hallerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.”

Madde iki kısımdan oluşur. Birinci kısım, ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis cezaları için sabit bir oran yerine belirli süreli hapis aralıkları öngörür. İkinci kısım ise bütün diğer cezalar için dörtte bir ile dörtte üç arasında bir indirim aralığı tanır. Hâkim bu aralıkta tahrikin ağırlığına göre bir oran belirler. Kanun oranın nasıl belirleneceğini tek tek saymamıştır; ancak hükmün gerekçesinde cezanın TCK m.61 ve m.62’de belirlenen sıra ve esaslara göre belirlenmesi gerektiğinden (CMK m.230/1-c), seçilen oranın gerekçesi de gösterilmelidir.

Haksız Tahrik Cezayı Ne Kadar Düşürür?

Dörtte bir ile dörtte üç arasındaki fark, uygulamada çok büyük bir farka karşılık gelir: dörtte bir indirimde cezanın dörtte üçü kalırken, dörtte üç indirimde yalnızca dörtte biri kalır. Başka bir deyişle, en yüksek indirimle hesaplanan ceza, en düşük indirimle hesaplanan cezanın üçte biridir. Bu nedenle haksız tahrik dosyalarında tartışma yalnızca indirimin uygulanıp uygulanmayacağıyla sınırlı değildir; hangi oranda uygulanacağı da en az o kadar önemlidir. Oranın belirlenmesinde kullanılan ağır ve basit tahrik ayrımı için ağır tahrik ile basit tahrik farkı rehberine bakabilirsiniz.

Uygulama Sırası: TCK m.61/5

Haksız tahrik indirimi cezanın belirlenmesinde belirli bir sırada uygulanır. TCK m.61/5 uyarınca temel ceza ve nitelikli hâllere göre belirlenen ceza üzerinden sırasıyla teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı ve cezada indirim yapılmasını gerektiren şahsi sebeplere ilişkin hükümler ile takdiri indirim nedenleri uygulanarak sonuç ceza belirlenir.

Sıranın önemi şuradadır: her indirim, bir önceki aşamada ortaya çıkan ceza üzerinden hesaplanır. Haksız tahrik indirimi teşebbüs indiriminden sonra ve takdiri indirimden önce yapılır. Takdiri indirim ise en fazla altıda bir oranındadır (TCK m.62/1) ve haksız tahrik uygulandıktan sonraki ceza üzerinden hesaplanır. Hapis cezası için bir günün artakalanı hesaba katılmaz ve infaz edilmez (TCK m.61/6). Takdiri indirim için takdiri indirim rehberine bakabilirsiniz.

Örnek Hesaplar

Aşağıdaki hesaplar, haksız tahrik indiriminin farklı suçlarda sonucu nasıl değiştirdiğini göstermek içindir. Rakamlar varsayımsaldır; hâkim temel cezayı ve indirim oranlarını somut olaya göre farklı belirleyebilir.

Birinci örnek, haksız tahrikin cezayı iki yılın altına indirerek hükmün açıklanmasının geri bırakılması (CMK m.231/5) ve cezanın ertelenmesi (TCK m.51/1) gibi kurumların önünü açabildiğini gösterir. İkinci örnek, müebbet hapis cezası gerektiren suçlarda haksız tahrikin cezayı müebbetten süreli hapse dönüştürdüğünü; üçüncü örnek ise teşebbüs ve tahrik indirimlerinin birbiri ardına uygulandığını gösterir. Takdiri indirimde müebbet hapis yerine yirmi beş yıl hapis verildiği (TCK m.62/1) de hatırlanmalıdır. Kasten yaralama ve kasten öldürme için kasten yaralama ve kasten öldürme, teşebbüs için suça teşebbüs ve gönüllü vazgeçme rehberlerine bakabilirsiniz.

Oranın Belirlenmesinde Dikkate Alınan Olgular

Kanun, dörtte bir ile dörtte üç arasındaki oranın nasıl belirleneceğini tek tek saymamıştır. Bununla birlikte TCK m.29’un kendisi ölçütü gösterir: indirim, haksız fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisine bağlanmıştır. Bu etki ne kadar yoğunsa, indirim de üst orana o kadar yaklaşır. Uygulamada bu yoğunluğun değerlendirilmesinde birkaç olgu öne çıkar.

Haksız fiilin ağırlığı: Tek bir kaba söz ile ağır bir hakaret, fiziki saldırı veya aile bireylerine yönelik bir saldırı aynı etkiyi doğurmaz. Süreklilik: Aylara yayılan tehdit, hakaret veya taciz, tek seferlik bir olaydan daha yoğun bir birikim yaratır. Zaman: Haksız fiil ile suç arasındaki süre kısaldıkça etkinin sürdüğü daha kolay kabul edilir. Kişisel koşullar: Failin durumu ve haksız fiilin onun üzerindeki etkisi de değerlendirilir. Bu olguların her biri somut delille desteklenmelidir; soyut beyanlar oranın üst sınıra yaklaşmasını sağlamaz.

Hâkimin seçtiği oranın gerekçesi de önemlidir. Mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde cezanın TCK m.61 ve m.62’de belirlenen sıra ve esaslara göre belirlenmesi gerekir (CMK m.230/1-c). Takdiri indirim nedenlerinin kararda gerekçeleriyle gösterilmesi ise TCK m.62/2’de açıkça öngörülmüştür. Gerekçesiz bir oran seçimi, kanun yolunda ileri sürülebilecek bir aykırılıktır; hükmün gerekçe içermemesi CMK m.289/1-g uyarınca hukuka kesin aykırılık hâlleri arasında sayılır.

Yaş Küçüklüğü ile Birlikte Haksız Tahrik

Çocuk faillerde haksız tahrik ile yaş küçüklüğü indirimi birlikte uygulanabilir; TCK m.61/5’teki sıraya göre önce haksız tahrik, sonra yaş küçüklüğü uygulanır. Fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmuş olup on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hakkında, suç ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektiriyorsa on dokuz yıldan yirmi yedi yıla, müebbet hapis gerektiriyorsa on beş yıldan on sekiz yıla kadar hapis verilir; diğer cezaların üçte biri indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası on beş yıldan fazla olamaz (TCK m.31/3). On iki ile on beş yaş arasındaki çocuklar bakımından ise algılama ve yönlendirme yeteneğinin bulunması hâlinde daha büyük indirimler öngörülmüştür (m.31/2).

İndirimin Şartları

Birinci unsur, kurumun özüdür: tahriki oluşturan fiilin haksız olması gerekir. Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez (TCK m.26/1); bu nedenle bir kamu görevlisinin yetkisi dahilinde yaptığı işlem, haklı bir eleştiri veya bir alacaklının yasal yollara başvurması tahrik sayılmaz. İkinci unsur, haksız fiilin failde hiddet, yani öfke, ya da şiddetli elem, yani derin bir üzüntü veya acı meydana getirmesidir. Üçüncü unsur, suçun bu ruhsal durumun etkisi altında işlenmesidir; haksız fiil ile suç arasında zaman geçmiş ve fail sakinleşmiş, suçu planlayarak işlemişse, tahrikin etkisinin devam edip etmediği ayrıca tartışılır.

Kanun haksız fiilin kimden gelmesi gerektiğini ayrıca sınırlamamıştır; ancak indirim, failin suçu bu haksız fiilin yarattığı ruhsal durumun etkisi altında işlemesine bağlıdır. Olayı kendi haksız davranışıyla başlatan kişinin, bu davranışa verilen tepkiyi haksız tahrik olarak ileri sürmesi ise haksız fiil unsurunu tartışmalı hâle getirir. Bu nedenle olayın nasıl başladığı, kimin ilk haksız davranışta bulunduğu ve tarafların sonraki davranışları haksız tahrik değerlendirmesinin merkezinde yer alır.

Haksız Tahrikin Uygulanmadığı veya Tartışmalı Olduğu Durumlar

Her öfke veya üzüntü haksız tahrik değildir. Kanunun aradığı unsurlardan biri eksikse indirim uygulanmaz ya da uygulanması tartışmalı hâle gelir. Uygulamada en sık karşılaşılan durumlar şunlardır: tepkinin yöneldiği davranışın hukuka uygun olması, örneğin alacaklının yasal yollarla takip başlatması veya kamu görevlisinin yetkisi dahilinde işlem yapması; failin kendi haksız davranışının karşı tarafta doğurduğu tepkiye karşılık vermesi; haksız fiil ile suç arasında failin sakinleşmesine yetecek kadar uzun bir süre geçmesi ve suçun planlanarak işlenmesi; tepkinin haksız fiille hiçbir ilgisi bulunmayan üçüncü kişilere yönelmesi.

Bu durumların her biri, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Örneğin haksız fiil ile suç arasındaki süre tek başına belirleyici değildir; birikmiş bir tahrikin küçük bir olayla yeniden alevlendiği durumlarda, aradan geçen süreye rağmen etkinin sürdüğü kabul edilebilir. Buna karşılık olaydan sonra silah temin edip karşı tarafı bekleyen kişinin eylemi, tahrikin etkisinden çok planlı bir intikam görünümü taşır. Savunmada bu ayrımın somut olgularla kurulması gerekir.

Sık Karşılaşılan Olaylarda Haksız Tahrik

Hakarette Özel Hüküm: TCK m.129

Hakaret suçunda haksız fiile tepki için ayrı ve daha elverişli bir hüküm öngörülmüştür. Hakaret suçunun haksız bir fiile tepki olarak işlenmesi hâlinde verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir (TCK m.129/1). Hakaret kasten yaralama suçuna tepki olarak işlenmişse kişiye ceza verilmez (m.129/2). Hakaretin karşılıklı olarak işlenmesi hâlinde ise olayın mahiyetine göre taraflardan her ikisi veya biri hakkında ceza üçte birine kadar indirilebilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir (m.129/3).

Hakaret suçunda “ceza vermekten vazgeçme” imkânı, TCK m.29’da bulunmayan bir sonuçtur. Karşılıklı hakaret için karşılıklı hakaret ve bana hakaret edene cevap verdim rehberlerine bakabilirsiniz.

Meşru Savunma ile Farkı

Haksız tahrik ile meşru savunma sıklıkla birlikte ileri sürülür, ancak sonuçları tamamen farklıdır. Meşru savunmada, kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunluluğu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez (TCK m.25/1). Haksız tahrikte ise ceza verilir, yalnızca indirilir.

Uygulamada savunma çoğu zaman kademeli kurulur: öncelikle meşru savunma, bu kabul görmezse meşru savunmada sınırın aşılması (TCK m.27), o da kabul görmezse haksız tahrik ileri sürülür. Meşru savunmada sınırın kast olmaksızın aşılması hâlinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur (m.27/1); sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez (m.27/2). Meşru savunma için meşru savunmanın sınırları ve meşru müdafaa rehberlerine bakabilirsiniz.

Kast Türü ve Haksız Tahrik

Haksız tahrik, failin kastını ortadan kaldırmaz; suç kasten işlenmiştir, ancak kastın oluşumu haksız fiilin etkisi altında gerçekleşmiştir. Olası kast hâlinde ise ayrı bir indirim uygulanır: ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda müebbet hapis, müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıldan yirmi beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur; diğer suçlarda ise temel ceza üçte birden yarısına kadar indirilir (TCK m.21/2). Olası kast temel cezanın belirlenmesinde, haksız tahrik ise TCK m.61/5’teki sırada uygulanır; bu nedenle iki indirim aynı dosyada birlikte gündeme gelebilir. Olası kast için olası kast rehberine bakabilirsiniz.

Haksız Tahrik Nasıl İspat Edilir?

Haksız tahrik, olayın kendisinden çok olaydan önceki süreçle ispat edilir. Bu nedenle ilk ifadede olayın nasıl başladığının ayrıntılı ve tutarlı biçimde anlatılması, tanıkların ve kayıtların erkenden belirlenmesi gerekir. Trafik ve komşuluk kavgalarında haksız tahrik sıklıkla gündeme gelir; bu olaylar için trafikte yol verme kavgası ve komşumla gürültü kavgası rehberlerine bakabilirsiniz.

Mağdur ve Katılan Açısından Haksız Tahrik

Haksız tahrik yalnızca sanığın değil, mağdurun da dosyasını doğrudan etkiler. Sanık tarafından ileri sürülen tahrik iddiası kabul edilirse, mağdurun kendisi olayı başlatan kişi olarak değerlendirilmiş olur ve sanığın cezası önemli ölçüde azalır. Bu nedenle katılan sıfatıyla davaya katılan mağdurun, olayın başlangıcına ilişkin kendi delillerini dosyaya sunması, tanıklarını bildirmesi ve tahrik iddiasına karşı beyanda bulunması gerekir. Katılan veya vekili, delillerin tartışılması aşamasında söz alarak sanığın açıklamalarına cevap verebilir.

Mağdur açısından dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta, kendi sözlerinin veya davranışlarının ayrıca bir suç oluşturup oluşturmadığıdır. Olayı başlatan hakaret veya tehdit, mağdur hakkında da ayrı bir soruşturmaya konu olabilir. Karşılıklı şikâyetlerin bulunduğu dosyalarda her iki tarafın haksız tahrik iddiası birlikte değerlendirilir.

Kanun Yolunda Haksız Tahrik

Haksız tahrik indiriminin uygulanmaması, uygulanan oranın düşüklüğü veya oranın gerekçesiz belirlenmesi, istinaf ve temyiz aşamasında ileri sürülebilecek başlıca itiraz konularındandır. İstinaf istemi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde yapılır (CMK m.273/1). İstinaf dilekçesinde tahriki gösteren delillerin neden yeterli görülmediğinin, seçilen oranın hangi gerekçeye dayandığının ve bu gerekçenin dosya kapsamıyla uyumlu olup olmadığının ayrıca tartışılması gerekir. Gerekçenin bulunmaması veya genel ifadelerle yetinilmesi, kararın kaldırılması veya bozulması için güçlü bir dayanaktır.

Savunmada Öne Çıkan Noktalar

• Haksız fiilin varlığı: Karşı tarafın davranışının hukuka aykırı olduğu somut delillerle gösterilmelidir.
• Ruhsal etki ve zaman: Suçun haksız fiilin yarattığı hiddet veya elem sürerken işlendiği anlatılmalıdır.
• Oran: Tahrikin ağırlığını gösteren olgular, özellikle süregelen haksız davranışlar, üst orana yakın indirim için ileri sürülmelidir.
• Kademeli savunma: Koşulları varsa önce meşru savunma veya sınırın aşılması, sonra haksız tahrik ileri sürülmelidir.
• Hakaret özel hükmü: Hakaret dosyalarında TCK m.129’daki ceza vermekten vazgeçme imkânı hatırlatılmalıdır.
• Sonuç ceza: Tahrik ve takdiri indirimle cezanın iki yılın altına inmesi hâlinde HAGB ve erteleme talep edilmelidir.

Haksız tahrik ve ceza hesabı içeren dosyalarınızda Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz. Görüşmeye iddianame, ifade tutanakları ve olayın başlangıcını gösteren kayıtlarla gelmeniz yeterlidir.

Beyan Dilekçesi Örneği: Haksız Tahrikin Üst Oranla Uygulanması

Sık Yapılan Hatalar

• Yalnızca indirimin uygulanmasını istemek: Oranın da tartışılması gerekir; dörtte bir ile dörtte üç arasında üç kat fark vardır.
• Sırayı karıştırmak: Haksız tahrik teşebbüsten sonra, takdiri indirimden önce uygulanır (TCK m.61/5).
• Hukuka uygun davranışı tahrik saymak: Hakkın kullanılması tahrik oluşturmaz.
• Hakarette TCK m.129’u unutmak: Hakarette ceza vermekten vazgeçme imkânı vardır.
• Meşru savunmayı hiç ileri sürmemek: Koşulları varsa önce cezasızlık sağlayan meşru savunma değerlendirilmelidir.
• Olayın başlangıcını belgelememek: Tahrik, olaydan önceki süreçle ispat edilir.

Sık Sorulan Sorular

Haksız tahrik cezayı ne kadar düşürür?

Ağırlaştırılmış müebbet yerine 18 – 24 yıl, müebbet yerine 12 – 18 yıl hapis verilir; diğer suçlarda ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar indirilir (TCK m.29).

Ağır tahrikte kaç indirim yapılır?

Kanun sabit bir oran öngörmez; dörtte bir ile dörtte üç arasında bir oran belirlenir. Tahrik ağırlaştıkça üst orana, hafifledikçe alt orana yaklaşılır.

Haksız tahrik hangi sırada uygulanır?

Teşebbüs, iştirak ve zincirleme suç hükümlerinden sonra, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, şahsi indirim sebepleri ve takdiri indirimden önce uygulanır (TCK m.61/5).

Kasten öldürmede haksız tahrik cezası nedir?

Kasten öldürmenin temel hâli müebbet hapis gerektirdiğinden haksız tahrikte ceza on iki yıldan on sekiz yıla kadar hapistir (TCK m.29, m.81).

Kasten yaralamada haksız tahrikle ceza ne olur?

Temel hâlin cezası bir yıl altı aydan üç yıla kadar hapistir; alt sınırdan belirlenen ceza, dörtte bir indirimle 1 yıl 1 ay 15 güne, dörtte üç indirimle 4 ay 15 güne iner.

Haksız tahrik ile meşru savunma arasındaki fark nedir?

Haksız tahrik cezayı indirir (TCK m.29); meşru savunmada ise faile ceza verilmez (TCK m.25/1).

Karşılıklı kavgada haksız tahrik uygulanır mı?

Kanun karşılıklı kavga için ayrı bir hüküm öngörmemiştir; her fail bakımından haksız fiilin varlığı ve etkisi ayrı ayrı değerlendirilir. Hakarette karşılıklılık için TCK m.129/3 özel bir düzenleme içerir.

Hakarette haksız tahrik nasıl uygulanır?

Hakarette özel hüküm vardır: haksız fiile tepki olarak işlenen hakarette ceza üçte birine kadar indirilebilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir; kasten yaralamaya tepki olarak işlenen hakarette ceza verilmez (TCK m.129).

Haksız tahrik ile takdiri indirim birlikte uygulanır mı?

Evet. Haksız tahrik indiriminden sonra koşulları varsa altıda bire kadar takdiri indirim uygulanır (TCK m.61/5, m.62/1).

Haksız tahrikle HAGB mümkün mü?

İndirimler sonucunda ceza iki yıl veya daha az olursa ve diğer koşullar varsa hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir (CMK m.231/5).

Polisin yasal işlemine öfkelenmek haksız tahrik midir?

Hayır. Tahrik için haksız bir fiil gerekir; hakkını kullanan kimseye ceza verilmez (TCK m.26/1) ve yetkisi dahilinde yapılan hukuka uygun işlemler tahrik oluşturmaz.

Çocuk faillerde haksız tahrik uygulanır mı?

Evet. Haksız tahrik indiriminden sonra yaş küçüklüğü indirimi uygulanır (TCK m.61/5); örneğin on beş ile on sekiz yaş arasındaki failde diğer cezaların üçte biri indirilir (TCK m.31/3).

Hâkim tahrik oranını gerekçesiz belirleyebilir mi?

Hayır. Mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde cezanın TCK m.61 ve m.62’deki sıra ve esaslara göre belirlenmesi gerekir (CMK m.230/1-c); gerekçesiz hüküm kanun yolunda ileri sürülebilir (CMK m.289/1-g).

Kavgayı ben başlattıysam haksız tahrikten yararlanabilir miyim?

Olayı kendi haksız davranışıyla başlatan kişinin, bu davranışa verilen tepkiyi haksız tahrik olarak ileri sürmesi, kanunun aradığı haksız fiil unsuru bakımından tartışmalıdır; indirimin uygulanıp uygulanmayacağı olayın gelişimine göre değerlendirilir.

Haksız tahrik iddiası ifadede mi ileri sürülmeli?

Evet. Tahrik, olayın nasıl başladığıyla ispat edilir; bu nedenle ilk ifadede olayın başlangıcının ayrıntılı ve tutarlı anlatılması, tanıkların ve kayıtların erkenden bildirilmesi, sonradan ileri sürülen iddialara göre daha inandırıcıdır.

Haksız tahrik ile olası kast birlikte uygulanabilir mi?

Olası kast temel cezanın belirlenmesinde (TCK m.21/2), haksız tahrik ise TCK m.61/5’teki sırada uygulandığından iki indirim aynı dosyada birlikte gündeme gelebilir.

Haksız tahrik mahkûmiyeti ortadan kaldırır mı?

Hayır. Haksız tahrik bir indirim sebebidir; mahkûmiyet devam eder, yalnızca ceza azalır. Cezayı tamamen kaldıran kurum meşru savunmadır (TCK m.25/1).

Olaydan günler sonra yapılan eylemde haksız tahrik uygulanır mı?

Suçun haksız fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında işlenmesi gerekir. Aradan geçen sürede failin sakinleşip eylemi planladığı anlaşılıyorsa tahrikin etkisinin devam edip etmediği ayrıca tartışılır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.

Mevzuat kontrolü: Bu yazıdaki TCK ve CMK hükümleri 24 Eylül 2026 itibarıyla mevzuat.gov.tr’deki güncel metinler üzerinden kontrol edilmiştir.