Engelli veya Bakıma Muhtaç Çocuğumuzun Velayeti ve Nafakası Ne Olur?

Ne yaşandı?

Boşanma aşamasındaki bir çiftin, özel bakım gerektiren bir çocuğu vardır. Bu çocuğun günlük yaşamı sürekli ilgi, tedavi ve masraf gerektirmektedir. Anne-baba, “Velayet nasıl belirlenir, masrafları kim karşılar, çocuk 18 yaşını geçince ne olur?” endişesi taşır.

Ebeveynler, hem çocuğun bakımının aksamaması hem de yükün adil paylaşılması için yol arar.

Bu durumda ne yapmalısınız?

• Velayette çocuğun bakım ihtiyacını öne alın: Velayet belirlenirken çocuğun üstün yararı ve özel bakım gereksinimleri merkeze alınır; hangi ebeveynin bu ihtiyaçları daha iyi karşılayabileceği değerlendirilir.
• İştirak nafakasını ihtiyaca göre talep edin: Çocuğun tedavi, bakım ve eğitim giderleri, nafaka belirlenirken dikkate alınır; bu giderleri belgelemek miktarın doğru tespiti için önemlidir.
• Erginlik sonrası bakımı planlayın: Çocuk 18 yaşını doldursa da kendini geçindiremeyecek durumdaysa, yardım nafakası gündeme gelebilir; ayrıca vesayet veya kısıtlılık (kayyım) süreçleri değerlendirilmelidir.
• Resmî destekleri araştırın: Engelli bireylere yönelik sosyal yardımlar ve haklar konusunda da bilgi alın; bunlar bakım yükünü hafifletebilir.
• Uzman desteğiyle ilerleyin: Bu dosyalar hassas ve çok boyutludur; hem çocuğun yararı hem de ailenin geleceği için avukat ve gerekiyorsa sosyal hizmet desteği alın.

Özel bakım gerektiren bir çocuğun söz konusu olduğu boşanmalarda her karar, çocuğun yaşam kalitesini doğrudan etkiler. Bu yüzden velayet ve nafaka düzenlemelerinin çocuğun gerçek ihtiyaçlarına göre, ileriyi de düşünerek kurulması gerekir.

Benzer bir durumla mı karşı karşıyasınız? Durumunuzu gizlilik içinde değerlendirip size özel bir yol haritası çıkarmamız için bizimle iletişime geçin.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Erginlikte Kural Vesayet Değil, Uzatılmış Velâyettir — TMK m.335/2 ve m.419/3

Çocuk on sekiz yaşını doldurduğunda ailelerin en sık yaptığı hata, otomatik olarak vasi atanması gerektiğini düşünmektir. Kanun bunun tersini söyler: kısıtlanan ergin çocuk için asıl olan vesayet değil, velâyetin devamıdır.

TMK m.335’in ikinci fıkrası açıktır: hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe, kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velâyeti altında kalırlar. Aynı esas TMK m.419’un üçüncü fıkrasında tekrarlanır: kısıtlanan ergin çocuklar kural olarak vesayet altına alınmayıp velâyet altında bırakılır. Doktrinde bu duruma “uzatılmış velâyet” denir.

Sıralamaya dikkat edilmelidir: ergin çocuğun velâyet altında bırakılabilmesi için önce kısıtlanmış olması gerekir. Kısıtlama kararı olmadan doğrudan “velâyetin devamına” hükmedilmesi isabetli görülmemektedir. Aynı şekilde, kısıtlanan ergin çocuk için hem velâyet altında bırakma hem de vasi atama şeklinde çifte hüküm kurulması da hatalıdır; Yargıtay bu tür kararları düzelterek, ana veya babanın velâyeti altında bırakılmasıyla yetinilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Kısıtlama sebeplerinin çerçevesi için TMK m.405-407 kısıtlama sebepleri rehberimize bakabilirsiniz.

Kısıtlama Süreci: TMK m.405, m.409 ve Vesayet Makamı

Uzatılmış velâyetin ön şartı, ergin çocuğun kısıtlanmasıdır. Kısıtlama sebeplerinden engelli çocuklar bakımından en sık uygulananı TMK m.405’tir: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç bulunan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Yalnızca bedensel engel, kişi işlerini görebiliyorsa kendiliğinden kısıtlama sebebi değildir; bu durumda kişinin kendi isteğiyle kısıtlanması (TMK m.408) veya yardımcı ya da yasal danışman atanması gibi daha hafif önlemler gündeme gelebilir.

Usul. TMK m.397 uyarınca vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir; kısıtlama davası bu nedenle sulh hukuk mahkemesinde görülür. TMK m.409/2’ye göre akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir; hâkim, karar vermeden önce kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir. Bu fıkra Anayasa Mahkemesi iptalinden sonra 7499 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir. Diğer kısıtlama sebeplerinde ise m.409/1 uyarınca kişi dinlenmeden kısıtlanamaz.

Kısıtlamadan sonra. Hâkim vasi atanmasına gerek görmezse ergin çocuk ana ve babanın velâyeti altında kalır (TMK m.335/2, m.419/3); gerek görürse vasi atanır. Velâyet altında kalan kısıtlı ile veli arasında menfaat çatışması doğarsa, o işlem için kayyım atanır. Başvuru metni için kısıtlama talebi dilekçe örneği sayfamıza bakabilirsiniz.

On Sekiz Yaşı Beklemek Zorunda Değilsiniz — TMK m.419/2

Ailelerin en büyük kaygısı, çocuk ergin olduğu gün doğacak hukukî boşluktur: velâyet kendiliğinden sona erer, yeni bir karar alınana kadar çocuk adına işlem yapılamaz. Kanun bu boşluğu önlemek için önceden harekete geçme imkânı tanımıştır.

TMK m.419’un ikinci fıkrasına göre gerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebilir; ancak kısıtlama kararı ergin olduktan sonra sonuç doğurur. Yani başvuru çocuk hâlâ küçükken yapılabilir, mahkeme kararını verir, karar on sekiz yaş dolduğunda kendiliğinden hüküm ifade etmeye başlar. Amaç, erginlikle birlikte koruma rejiminin kesintisiz devam etmesi ve aradaki boşlukta doğabilecek zararların önlenmesidir.

Pratik sonuç şudur: on sekizinci yaş gününü bekleyip sonra başvurmak yerine, öncesinde kısıtlama istemiyle başvurulduğunda çocuk ergin olur olmaz hem kısıtlılık hem de velâyetin devamı yürürlüğe girer. Böylece banka, hastane, okul ve tapu işlemlerinde aylarca sürebilecek bir kesinti yaşanmaz.

Başvuru metni için vasi atanması (kısıtlama) talebi dilekçesi örneğimize ve süreç için kısıtlama süreci rehberimize bakabilirsiniz.

Velâyet Altında Bırakıldıysa: Görevli Mahkeme ve İşlem Rejimi

Uzatılmış velâyet kararı verildikten sonra ortaya, uygulamada sürekli karışan bir soru çıkar: bu kişiyle ilgili uyuşmazlıklara hangi mahkeme bakar ve malvarlığı işlemlerinde vesayet makamından izin gerekir mi?

Cevap, rejimin adından çıkar. TMK m.419/3 uyarınca velâyet altında bırakılmasına karar verilen ergin kısıtlılar ve bunların malları hakkındaki uyuşmazlıklarda velâyet hükümleri uygulanır. Bu hükümleri uygulayacak görevli mahkeme ise 4787 sayılı Kanun’un 4. maddesi gereğince aile mahkemesidir — vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi değil. Görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan, yargılamanın her aşamasında kendiliğinden gözetilir. Bu görüş Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E.2014/15608 ve E.2016/11971 sayılı dosyalarda verdiği kararlara dayanır; ancak bazı bölge adliye mahkemesi kararlarında (Adana BAM 4. HD, E.2021/1326 ve E.2021/835) denetimin sulh hukuk mahkemesinde olduğu kabul edilmiştir. Bu nedenle başvuru öncesinde güncel içtihat kontrol edilmelidir. Veli ile velayet altındaki kısıtlı arasında menfaat çatışması bulunan işlemlerde ise ayrıca kayyım atanması (TMK m.426) gerekir (Yargıtay 2. HD, E.2015/8244).

Aynı mantık kayıt ve işlem tarafında da geçerlidir. Velâyet altına alınan kişi vesayet altına alınmış sayılmadığından nüfus kayıtlarına velâyet olarak işlenmesi gerekir. Malvarlığı işlemlerinde de vesayet rejiminin izin mekanizması değil, velâyete ilişkin hükümler uygulanır; uygulamada tapu ve diğer kurumlarca gereksiz yere vesayet makamı izni istenmesi bu nedenle hatalıdır.

Bu ayrım, hangi yolun seçileceğini de etkiler: vesayet rejimi daha sıkı bir izin ve hesap denetimi getirirken, uzatılmış velâyet aile içindeki korumayı sürdürür. Vasi seçilmesi hâlinde işleyecek izin rejimi için vasinin yetkileri ve izin gerektiren işlemler yazımızı inceleyebilirsiniz.

Mevzuat Haritası: Engelli Çocuğun Velayeti, Nafakası ve Koruma Rejimi

Engelli çocuğa ilişkin bir boşanma dosyası, velayet ve nafaka hükümleriyle birlikte kısıtlama ve vesayet hükümlerini de kapsar. Aşağıdaki tablo, yazıda geçen hükümleri tek yerde toplar. Nafakanın sonradan uyarlanması için nafakanın artırılması ve azaltılması davası yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Engelli çocuğun velayeti nasıl belirlenir?

Ölçüt çocuğun üstün yararıdır ve burada somut bakım kapasitesi üzerinden okunur: tedavi ve rehabilitasyon takibini kim yürütüyor, bakıma ayrılabilecek zaman, destek ağı, sağlık ve eğitim hizmetlerine erişim. Ekonomik güç tek başına belirleyici değildir.

Nafaka miktarı nasıl belirlenir?

TMK 327’ye göre çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler esas alınır. Tedavi, ilaç, cihaz ve rehabilitasyon giderlerinin sosyal güvenlik dışında kalan kısmı, özel eğitim, bakım hizmeti ve ulaşım kalemlerinin belgelerle desteklenmesi gerekir.

İhtiyaç artarsa nafaka artırılabilir mi?

Artırılabilir. Artırım davası mevcut nafakanın uyarlanması niteliğinde olduğundan TMK 178’deki bir yıllık sürenin dışında kalır ve koşullar oluştukça her zaman açılabilir.

Çocuk 18 yaşını doldurunca nafaka biter mi?

İştirak nafakası biter. TMK 328/1’e göre bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder ve erginlikle kendiliğinden sona erer; kaldırma kararı gerekmez.

Erginlikten sonra ne yapılabilir?

TMK 364 kapsamında yardım nafakası istenebilir. Süreğen bir engel nedeniyle kendi emek ve geliriyle yaşamını sürdüremeyen ergin çocuk bu kapsamdadır ve burada eğitim şartı aranmaz. Ancak yeni bir dava açılması gerekir; hâkim re’sen hükmedemez.

Bu davayı kim açar?

Ergin çocuk fiil ehliyetine sahipse kendisi açar. Engelin niteliği ayırt etme gücünü etkiliyor ve çocuk kısıtlanarak kendisine vasi atanmışsa dava vasi tarafından açılır. TMK 335/2’ye göre hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe kısıtlanan ergin çocuklar ana babanın velayeti altında kalır.

Vesayet başvurusunu ne zaman yapmalıyım?

Erginlik tarihinden önce hazırlamak yerinde olur. Süreç zaman alır ve gecikme hem nafaka davasında temsil sorunu doğurur hem de arada boşluk oluşturur; yardım nafakasında davanın açıldığı tarihteki koşullar dikkate alınır.

Engelli aylığı alıyorsa nafaka verilmez mi?

Verilebilir. Engelli aylığı veya evde bakım yardımı gibi destekler nafaka hakkını tümden ortadan kaldırmaz; geçimi tam olarak karşılamıyorlarsa yalnızca miktarın belirlenmesinde hesaba katılır.

Kısıtlama davası hangi mahkemede açılır?

TMK m.397 uyarınca vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir; kısıtlama davası bu mahkemede açılır. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya TMK m.409/2 uyarınca ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir.

Kısıtlama başvurusu çocuk 18 yaşına girmeden yapılabilir mi?

Evet. TMK m.419/2 uyarınca gerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebilir; karar çocuk ergin olduktan sonra sonuç doğurur. Böylece erginlik günü temsil boşluğu oluşmaz.

Engelli bir ebeveyn velayet alabilir mi?

Ebeveynin engelli olması tek başına velayetin reddi sebebi değildir; belirleyici olan çocuğun üstün yararı ve somut bakım kapasitesidir. Türkiye’nin taraf olduğu BM Engelli Hakları Sözleşmesinin 23/4. maddesi, çocuğun veya ebeveynin engeli nedeniyle çocuğun ailesinden ayrılamayacağını öngörür.

Velayet altındaki ergin kısıtlıyla ilgili davalara hangi mahkeme bakar?

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin kararlarında, velayet altında bırakılan ergin kısıtlılar hakkındaki uyuşmazlıklarda velayet hükümlerinin uygulanacağı ve görevli mahkemenin aile mahkemesi olduğu kabul edilmiştir; bazı bölge adliye mahkemesi kararlarında ise denetimin sulh hukuk mahkemesinde olduğu belirtilmiştir. Başvuru öncesinde güncel içtihat kontrol edilmelidir.