Ortak (Müşterek) Velayet Türk Hukukunda Mümkün mü?

Boşanmada velayetin kural olarak tek bir ebeveyne verildiği bilinir. Peki anne ve baba isterse velayeti birlikte (ortak) kullanabilir mi? Uzun süre “kamu düzenine aykırı” sayılan ortak velayet, Yargıtay’ın bir kararıyla Türk hukukunda yer edinmiştir.

Kanun ne diyor?

Türk Medeni Kanunu’nda velayet, boşanmada kural olarak çocuğun bırakıldığı tarafa ait kılınır; ortak velayeti açıkça düzenleyen bir hüküm yer almaz. Ancak Türkiye’nin onayladığı uluslararası bir metin tabloyu değiştirmiştir: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7 Numaralı Protokol’ün “eşler arasında eşitlik” başlıklı 5. maddesi, eşlerin evliliğin sona ermesi hâlinde de çocuklarıyla ilişkilerinde eşit hak ve sorumluluğa sahip olduğunu öngörür. Bu Protokol, 6684 sayılı Kanun’la onaylanıp 25.03.2016 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak iç hukukumuzun parçası olmuştur.

Yargıtay bu kuralı nasıl uyguluyor?

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 20.02.2017 tarihli, E. 2016/15771, K. 2017/1737 sayılı kararında, bu Protokol’e dayanılarak ortak velayet düzenlemesinin “Türk kamu düzenine açıkça aykırı olduğunu ya da Türk toplumunun temel yapısını ihlal ettiğini söylemenin mümkün olmadığı” belirtilmiştir. Karara konu olayda taraflar İngiliz vatandaşı olup uyuşmazlık yabancılık unsuru taşımaktaydı; kararın doğrudan konusu, yabancı hukuka göre kurulan ortak velayet düzenlemesinin Türk kamu düzenine aykırı sayılıp sayılmayacağıydı. Bununla birlikte kararın gerekçesindeki eşitlik yaklaşımı benimsenmiş ve sonraki uygulamada bölge adliye mahkemeleri, yabancılık unsuru bulunmayan iç uyuşmazlıklarda da anne ve babanın bu yönde iradesi bulunması ve çocuğun üstün yararına aykırı olmaması koşuluyla ortak velayete hükmedebilmektedir.

Pratikte ne anlama geliyor?

• Ortak velayet, tarafların (özellikle anlaşmalı boşanmada) uzlaşması ve çocuğun yararına uygun olması hâlinde mümkündür.
• Belirleyici ölçüt yine çocuğun üstün yararıdır; çatışmalı, iletişimi kopuk durumlarda mahkeme ortak velayete sıcak bakmayabilir.
• Koşullar değişirse, ortak velayetin kaldırılması ve velayetin tek tarafa verilmesi de istenebilir.

Kısacası ortak velayet artık Türk hukukunda mümkündür; ancak otomatik değildir. Mahkeme, somut olayda çocuğun yararını ve ebeveynlerin işbirliği kapasitesini değerlendirerek karar verir.

Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Metinde anılan yüksek mahkeme kararları gerçek olup künyeleri (esas/karar numarası ve tarih) UYAP, Lexpera ve resmî karar kaynakları üzerinden doğrulanabilir. İçtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, kendi durumunuz için güncel değerlendirmeyi mutlaka bir avukattan alınız.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Velayetin Kanuni Kaynağı: TMK m.335, m.336 ve m.337

Ortak velayetin neden kanunda açıkça yer almadığını anlamak için velayetin kime, hangi sebeple ait olduğunu düzenleyen üç maddeyi birlikte okumak gerekir. TMK m.335’e göre ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velâyeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velâyet ana ve babadan alınamaz. Yani velayet, mahkemenin dağıttığı bir ödül değil, kanundan doğan bir statüdür.

TMK m.336 bu statünün evlilik içindeki ve sonrasındaki hâlini belirler: evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velâyeti eşlerden birine verebilir; boşanmada ise velâyet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir. Kanun metninin “eşlerden birine” ifadesi, ortak velayete karşı ileri sürülen temel argümanın kaynağıdır.

Çoğu zaman gözden kaçan üçüncü hüküm ise TMK m.337’dir: ana ve baba evli değilse velâyet anaya aittir. Ana küçük, kısıtlı veya ölmüş ya da velâyet kendisinden alınmışsa hâkim, çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velâyeti babaya verir. Bu düzenleme pratikte önemli bir sınır çizer: evlilik dışı doğan çocukta, soybağı tanıma veya babalık hükmüyle kurulmuş olsa bile velayet kanunen anadadır ve ortak velayet talebi bu maddenin duvarına çarpar.

Evlilik dışı çocukta soybağının nasıl kurulduğu ve babanın haklarının sınırı için evlilik dışı doğan çocuğun soybağı ve nafakası yazımıza bakabilirsiniz.

Ortak Velayette Kim Neye Karar Verir? TMK m.342 ve Temsil Karinesi

Ortak velayete hükmedildiğinde asıl soru başlar: okul kaydı, ameliyat onayı, pasaport başvurusu kimin imzasıyla yapılacak? Kanun bunu ayrı ayrı saymaz; genel temsil hükmü üzerinden çözer.

TMK m.342’nin birinci fıkrasına göre ana ve baba, velâyetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidirler. İkinci fıkra işlem güvenliğini korur: iyiniyetli üçüncü kişiler, eşlerden her birinin diğerinin rızasıyla işlem yaptığını varsayabilirler. Yani okul veya hastane, tek başına gelen ebeveynin diğerinin bilgisi dâhilinde hareket ettiğini kabul edebilir; kurumun ayrıca rıza araştırması yapma yükü yoktur. Üçüncü fıkra ise sınırı çizer: vesayet makamlarının iznine bağlı hususlar dışında, kısıtlıların temsiline ilişkin hükümler velâyetteki temsilde de uygulanır.

Bu karine bir kolaylık sağlar ama uyuşmazlığı çözmez. İki ebeveyn gerçekten farklı yönde irade beyan ederse, üçüncü kişi artık iyiniyetli sayılmaz ve işlem askıya düşer. Bu noktada başvurulacak yol TMK m.346’daki koruma önlemleri çerçevesinde hâkimin müdahalesidir.

Bu nedenle ortak velayet talep edilirken kararın hüküm fıkrasında yalnız “ortak velayete” denmesi yetmez; okul, sağlık, yurt dışı çıkışı ve yerleşim yeri değişikliği gibi başlıklarda kimin nasıl karar vereceğinin somutlaştırılması, sonradan çıkacak uyuşmazlıkları baştan keser. Pasaport ve yurt dışı izni için çocuğun pasaportu ve yurt dışı izni dilekçesi örneğimize, okul ve sağlık kararları için velayeti olmayan ebeveynin okul ve sağlık kararlarındaki yetkisi yazımıza bakabilirsiniz.

Yabancı Ortak Velayet Kararının Türkiye’de Tanınması (MÖHUK m.50-58)

Türk hukukunda ortak velayetin önünü açan içtihat, bir tanıma davasından doğmuştur. Bu nedenle yurt dışında verilmiş ortak velayet kararlarının Türkiye’de hangi süzgeçten geçtiğini bilmek, konunun ayrılmaz parçasıdır.

5718 sayılı MÖHUK’un 50. maddesine göre yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilâmların Türkiye’de icra olunabilmesi, tenfiz kararı verilmesine bağlıdır. Görevli mahkeme MÖHUK m.51 uyarınca asliye mahkemesidir; yetki ise kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sâkin olduğu yer, bunlar da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biridir.

Esas denetim MÖHUK m.54’te yapılır ve dört başlıkta toplanır. Ortak velayet tartışmasının düğümlendiği yer, bunlardan (c) bendidir: hükmün kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması. Yerleşik yaklaşım, kamu düzeni denetiminin dar yorumlanması ve yabancı kararın esasının yeniden incelenmemesi yönündedir.

Ortak velayet içeren yabancı bir karar için çoğu zaman tenfize değil tanımaya ihtiyaç duyulur; çünkü amaç kararın icrası değil, Türkiye’de kesin hüküm olarak kabul edilip nüfus kaydına işlenmesidir. Bu ayrım, karşılıklılık şartının aranıp aranmaması bakımından doğrudan sonuç doğurur. Süreç için yurt dışında alınan kararın Türkiye’de tanınması ve nüfusa tescili yazımızı inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Ortak velayet Türk hukukunda mümkün mü?

Mümkündür. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 20.02.2017 tarihli 2016/15771 E., 2017/1737 K. sayılı kararında, ortak velayet düzenlemesinin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olduğunu söylemenin mümkün olmadığı belirtilmiş ve uygulamanın önü açılmıştır.

Hukuki dayanağı nedir?

Ek 7 Nolu Protokol’ün 5. maddesi: eşler, evlilik süresince ve evliliğin bitmesi hâlinde çocuklarıyla olan ilişkilerinde özel hukuk niteliği taşıyan hak ve sorumluluklar açısından eşittir. Protokol 6684 sayılı Kanun’la onaylanarak 25.03.2016 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

O karar yabancılarla ilgili değil miydi?

Karara konu olayda taraflar İngiliz vatandaşıydı ve uyuşmazlık yabancılık unsuru taşıyordu. Ancak kararın gerekçesindeki eşitlik yaklaşımı benimsenmiş, sonraki uygulamada bölge adliye mahkemeleri yabancılık unsuru bulunmayan iç uyuşmazlıklarda da ortak velayete hükmedilebileceği yönünde kararlar vermiştir.

Ortak velayeti tek başıma talep edebilir miyim?

Talep edebilirsiniz ancak kabul şansı düşüktür. Ortak velayet bir hak olarak istenemez; hâkim çocuğun üstün yararını ve ebeveynlerin iş birliği kapasitesini değerlendirir. Karşı tarafın karşı çıktığı, çatışmalı bir tabloda mahkeme genellikle sıcak bakmaz.

Ortak velayet çocuğun süreyi yarı yarıya paylaşması mı demek?

Hayır. Türk hukukundaki ortak velayet esas olarak karar yetkisinin birlikte kullanılmasıdır: eğitim, sağlık, yerleşim yeri gibi konularda her iki ebeveyn söz sahibi olur. Çocuğun fiilen kiminle yaşayacağı ve kişisel ilişkinin nasıl kurulacağı ayrıca düzenlenir.

Ortak velayette nafaka öder miyim?

Ortak velayet iştirak nafakası yükümlülüğünü kendiliğinden sona erdirmez. TMK 327’ye göre çocuğun bakım, eğitim ve korunma giderleri ana ve baba tarafından karşılanır; çocuk fiilen bir tarafın yanında yaşıyorsa diğer tarafın katkı yükümlülüğü devam eder.

Anlaşamazsak ne olur?

Karar kendiliğinden bir tarafa geçmez; uyuşmazlığın aile mahkemesine taşınması gerekir. Bu, ortak velayetin en büyük pratik riskidir ve iş birliği kapasitesi olmayan çiftlerde her kararın ayrı bir uyuşmazlığa dönüşmesine yol açabilir.

Ortak velayet sonradan kaldırılabilir mi?

Kaldırılabilir. Koşullar değiştiğinde ve çocuğun yararı gerektirdiğinde TMK 183 çerçevesinde ortak velayetin kaldırılarak velayetin tek tarafa verilmesi istenebilir; ebeveynler arasındaki iş birliğinin fiilen çökmesi tipik dayanaktır.