Evlendikten Sonra Kadın Yalnızca Kendi Soyadını Kullanabilir mi? (TMK 187 İptali ve Dava Yolu)

Yıllarca, kadının evlenince kocasının soyadını alması zorunluydu; dilerse kendi soyadını yalnızca kocasının soyadının önünde kullanabiliyordu. Bu kural, eşitlik tartışmalarının odağındaydı ve Anayasa Mahkemesi’nin güncel bir kararıyla önemli ölçüde değişti.

Kadının Soyadı: Mevzuat ve Karar Haritası

Evli kadının soyadına ilişkin bugünkü tablo tek bir maddeden değil; iptal edilen TMK hükmü, ayakta kalan yönetmelik hükmü ve yirmi yılı aşan yargı kararlarından oluşur. Aşağıdaki tablo, her dayanağın bugün ne ifade ettiğini gösterir.

Kanun ne diyor?

Türk Medeni Kanunu’nun 187. maddesi, kadının evlenmekle kocasının soyadını alacağını; ancak yazılı başvuruyla kocasının soyadının önünde önceki soyadını da kullanabileceğini öngörmekteydi. Yani kadının, evlendikten sonra yalnızca kendi (bekârlık) soyadını tek başına kullanması mümkün değildi.

Anayasa Mahkemesi bu kuralı nasıl değerlendirdi?

Anayasa Mahkemesi’nin 22.02.2023 tarihli, E. 2022/155, K. 2023/38 sayılı kararıyla, TMK m. 187’nin “Kadın, evlenmekle kocasının soyadını alır” diye başlayan birinci cümlesi iptal edilmiş, ikinci cümlesi de 6216 sayılı Kanunun 43/4 maddesi uyarınca iptal edilerek maddenin tamamı yürürlükten kaldırılmıştır. Mahkeme; erkek evlenmeden önceki soyadını tek başına kullanabilirken kadının kullanamamasının, cinsiyet temelinde haklı bir gerekçesi olmayan bir farklı muamele oluşturduğunu ve eşitlik ilkesini (Anayasa m. 10) ihlal ettiğini belirtmiştir. Karar 28.04.2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış ve dokuz ay sonra, 28.01.2024’te yürürlüğe girmiştir. Böylece kadının evlendikten sonra yalnızca kendi soyadını kullanmasının önündeki kanuni engel kalkmıştır; ancak aşağıda açıklandığı gibi nüfus uygulaması bu sonuca henüz uymamaktadır.

2023 İptal Kararı: Kapsamı, Gerekçesi ve 2011 Kararından Farkı

İptal kararı, kadının evlenmeden önceki soyadını kullanmasına izin verilmesi talebiyle açılan davaya bakan İstanbul 8. Aile Mahkemesinin itiraz başvurusu üzerine verilmiştir. Anayasa Mahkemesi TMK m.187’nin birinci cümlesini Anayasa’ya aykırı bularak iptal etmiş; ikinci cümle de uygulanma olanağı kalmadığından 6216 sayılı Kanunun 43. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca iptal edilmiştir. Böylece maddenin tamamı yürürlükten kalkmıştır. Karar oyçokluğuyla verilmiş, iki karşıoy yazılmıştır (AYM, 22.02.2023, E.2022/155, K.2023/38; RG 28.04.2023).

Mahkeme kuralı yalnızca Anayasa’nın 10. maddesindeki kanun önünde eşitlik ilkesi yönünden aykırı bulmuş; 2., 17., 20. ve 90. maddeler yönünden ayrıca inceleme yapmamıştır. Gerekçeye göre evlilik sonrası soyadı bakımından kadın ile erkek benzer durumdadır; nüfus kayıtlarının düzenliliği ve soybağının tespiti meşru amaçlar olsa da kimlik numarası ve teknolojik imkânlar karşısında bu amaçlara ulaşmanın tek yolu kadının eşinin soyadını taşıması değildir. Aile bağının korunması da farklı muamelenin makul gerekçesi sayılmamış; eşlerden birinin soyadının seçilmesi, ortak veya birleşik soyadı gibi seçeneklerin bulunduğu belirtilmiştir. Mahkeme ayrıca yargı içtihatlarının tek başına yeterli olmadığını, idari makamların eski uygulamayı sürdürdüğünü ve eşitliğin önce kanunla güvence altına alınması gerektiğini vurgulamıştır. Gerekçede, Mahkemenin daha önce verdiği Gülsüm Genç (B. No: 2013/4439) ve Neşe Aslanbay Akbıyık (B. No: 2014/5836) bireysel başvuru kararlarına da yer verilmiş ve TMK m.187’nin uygulanmasının ihlale yol açtığı hatırlatılmıştır. Karşıoylarda ise kanun koyucunun takdir yetkisi ve aile birliği gerekçesiyle eşlerden birinin soyadına öncelik tanınmasının eşitliğe aykırı olmadığı ve soyadı meselesinin yargı kararıyla değil yasama organınca çözülmesi gerektiği savunulmuştur.

Bu sonuç, Mahkemenin aynı madde hakkında 2011’de verdiği ret kararından açık bir dönüşü ifade eder. 2011 kararında aile birliğinin korunması, soyadının kuşaktan kuşağa geçmesi ve nüfus kayıtlarının düzenliliği gerekçe gösterilmiş, kocanın soyadına öncelik tanınmasının eşitlik ilkesine aykırı olmadığı kabul edilmişti (AYM, 10.03.2011, E.2009/85, K.2011/49; RG 21.10.2011, S.28091). Aradaki dönemde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Ünal Tekeli/Türkiye (16.11.2004) ve Tuncer Güneş/Türkiye (03.09.2013) kararları, Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararları (AYM, Sevim Akat Eşki, B. No: 2013/2187, 19.12.2013 başta olmak üzere) ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2015 kararı farklı yönde birikmiştir.

Bireysel başvuru kararlarının ayrıntısı için evli kadın kendi soyadını tek başına kullanabilir mi rehberimize bakabilirsiniz.

Pratikte ne anlama geliyor?

• Kadın, evlilikte yalnızca kendi soyadını kullanmayı tercih edebilir; bu artık bir haktır.
• Tercih evlendirme sırasında veya sonra nüfus idaresine yazılı olarak bildirilmelidir; ancak nüfus müdürlükleri Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1’i uygulamaya devam ettiğinden, yalnız bekârlık soyadının kayda geçmesi için uygulamada aile mahkemesinde dava açılması gerekmektedir.
• Boşanmadan sonra kadının kocasının soyadını kullanmaya devam etmesi (TMK 173) ise ayrı ve menfaat şartına bağlı bir konudur.

Özetle, kadının evlenince kocasının soyadını almak zorunda olması kuralı iptal edilmiştir; kadın artık kendi soyadını tek başına kullanabilir. Bunun nüfus kaydına geçmesi için ise uygulamada çoğunlukla mahkeme kararı gerekmektedir.

Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Metinde anılan yüksek mahkeme kararları gerçek olup künyeleri (esas/karar numarası ve tarih) UYAP, Lexpera ve resmî karar kaynakları üzerinden doğrulanabilir. İçtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, kendi durumunuz için güncel değerlendirmeyi mutlaka bir avukattan alınız.

Kuralın Değişim Kronolojisi

Bugünkü hukuki durum tek bir kararla değil, yirmi yılı aşan bir süreçle oluşmuştur. Aşağıdaki kronoloji, mevcut tablonun nasıl ortaya çıktığını göstermektedir.

Kritik nokta son iki satırdadır: Anayasa Mahkemesi kanun koyucuya dokuz aylık süre tanımış, ancak bu süre içinde yeni bir düzenleme yapılmamıştır. Bu nedenle 28 Ocak 2024’ten itibaren maddede geçerli bir normatif metin bulunmamakta, evlenen kadının soyadına ilişkin kural doğrudan bir kanun hükmüne değil, soyadının değişmezliği ilkesine ve Anayasa Mahkemesi kararının bağlayıcılığına dayanmaktadır. Buna karşılık Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1’deki “Kadın, evlenince kocasının soyadını alır” hükmü değiştirilmemiştir; uygulamadaki sorunun kaynağı budur.

Nüfus Müdürlüğü Neden Hâlâ Kocanın Soyadını Yazıyor? Yönetmelik m.24 Sorunu

İptal kararından sonra kanunda kadının soyadına ilişkin bir hüküm kalmamıştır; ancak Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliğinin “Evlenen kadının soyadı” başlıklı 24. maddesi değiştirilmemiştir. Bu maddenin birinci fıkrasına göre kadın, evlenince kocasının soyadını alır; kocasının soyadıyla birlikte önceki soyadını da kullanmak isteyen kadın bu talebini evlenme sırasında yazılı olarak evlendirme memuruna, evlendikten sonra ise yazılı olarak veya e-başvuru ile nüfus müdürlüğüne iletir. İkinci fıkra, iki soyadı kullanan kadının yalnız eşinin soyadını kullanmak istemesi hâlini; üçüncü fıkra da evlenmeden önce iki soyadı taşıyan kadının bunlardan yalnızca birini kullanabileceğini düzenler.

Normlar hiyerarşisi bakımından dayanağı iptal edilen bir kuralın yönetmelikte sürdürülmesi tartışmalıdır. Uygulamaya ilişkin güncel değerlendirmelerde, nüfus müdürlüklerinin bu yönetmelik hükmüne dayanarak yalnızca bekârlık soyadını idari başvuruyla tescil etmediği ve evlilik nüfusa işlendikten sonra dava açıldığı aktarılmaktadır. Kanun koyucu bu boşluğu henüz doldurmamıştır: 2024’te 9. Yargı Paketi teklifinde yer alan ve evli kadının bekârlık soyadını tek başına kullanmasını engelleyecek düzenleme, kamuoyundaki tepkiler üzerine Kasım 2024’te tekliften çıkarılmıştır. Bu nedenle bugün evli kadının soyadı, kanun hükmüne değil; Anayasa Mahkemesi kararına, Anayasa m.90/5’e ve yargı içtihadına dayanmaktadır.

Uygulamada Karşılaşılan Durum ve İzlenecek Yol

Hukuki tablo ile nüfus masasındaki uygulama her zaman örtüşmemektedir. Karşılaşılan duruma göre izlenecek yol aşağıdaki gibidir.

Üçüncü satır pratikte belirleyicidir: davada iptal kararının yanında Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun kızlık soyadı için haklı neden aranmayacağına ilişkin kararına (30.09.2015, E.2014/2-889, K.2015/2011) dayanılır. Dava dilekçesinde iptal kararının tarih ve sayısıyla birlikte yürürlük tarihinin (28.01.2024) açıkça gösterilmesi süreci hızlandırır. Boşanma sonrası soyadı için boşanan kadının koca soyadını kullanması (TMK m.173) ve boşandım ama eşimin soyadını kullanmak istiyorum yazılarımıza bakabilirsiniz.

Bekârlık Soyadı Davası: Görev, Taraflar ve Dilekçe

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kocasının soyadını alan kadının yalnızca kızlık soyadını kullanabilmesi için açtığı davada aile mahkemesinin kabul kararını onamış; Anayasa m.90/5 uyarınca Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 8. ve 14. maddelerinin birlikte uygulanması gerektiğini, evli kadının yalnızca kızlık soyadını kullanmasının önünün kapatılmasının cinsiyete dayalı ayrımcılık olduğunu ve bu talep için haklı bir nedenin bulunmasına ihtiyaç olmadığını kabul etmiştir (YHGK, 30.09.2015, E.2014/2-889, K.2015/2011). Bu karar, iptal kararından önce verildiği hâlde bugün de davanın temel içtihadıdır.

Dilekçede iptal kararının tarih ve sayısı, yürürlük tarihi (28.01.2024), Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2015 kararı ve Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararları birlikte gösterilmelidir. İdari başvurunun reddine ilişkin yazı varsa dilekçeye eklenmesi, nüfus müdürlüğünün hangi hükme dayandığını göstermesi bakımından yararlıdır. Genel ad ve soyadı değişikliği davalarının usulü için isim-soyisim değişikliği davası dilekçesi örneğimize bakabilirsiniz; evli kadının bekârlık soyadı talebi ise haklı neden aranmaması ve aile mahkemesinin görevi bakımından bu genel davadan ayrılır.

Yansıyan Konu: Çocuğun Soyadı

TMK m.187’nin iptali, doğrudan düzenlemediği bir alanı da etkilemiştir: aile adı kuralı ortadan kalkınca, müşterek çocuğun soyadının nasıl belirleneceği tartışmalı hâle gelmiştir.

Bu belirsizlik, kanun koyucunun yeni bir düzenleme yapmasına kadar sürecektir. Konu güncel olduğundan, işlem yapmadan önce yürürlükteki uygulamanın kontrol edilmesi yerinde olur. Çocuğun soyadının değiştirilmesine ilişkin genel çerçeve için boşanmadan sonra çocuğun soyadı rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Evli Kadının Soyadında Sık Yapılan Hatalar

Üç Örnek Olay

1. 2026’da evlenen kadın. Mart 2026’da evlenen Elif, nikâh sırasında yalnızca kendi soyadını kullanmak istediğini yazılı olarak bildirir. TMK m.187 yürürlükten kalktığından kocasının soyadını alma zorunluluğunun kanuni dayanağı yoktur; ancak nüfus uygulaması Yönetmelik m.24/1’e göre yürüdüğünden kaydına kocasının soyadı işlenir. Elif aile mahkemesinde dava açarak evlilik soyadının iptalini ve yalnız bekârlık soyadını kullanmayı ister; haklı bir neden göstermesi gerekmez.

2. Yıllar önce evlenmiş kadın. 2010’dan beri evli olan Ayşe, mesleki kimliğini korumak için yalnızca bekârlık soyadını kullanmak istemektedir. İptal kararı geriye yürümediği için kaydı kendiliğinden değişmez; ancak 2015 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararı iptalden önce de bu talebi kabul ettiğinden, Ayşe de aynı davayı açabilir. Karar kesinleşince diploma, oda ve sicil kayıtlarını yeni soyadına göre güncellemelidir.

3. Çift soyadı isteyen kadın. Zeynep, hem kendi hem de eşinin soyadını kullanmak istemektedir. Bu talep Yönetmelik m.24/1’de düzenlendiğinden evlenme sırasında evlendirme memuruna ya da evlendikten sonra nüfus müdürlüğüne yazılı veya e-başvuruyla yapılabilir; dava gerekmez. Daha sonra yalnız eşinin soyadını kullanmak isterse aynı yolla başvurabilir (Yön. m.24/2).

Özetle: Kural Kalktı, Düzenleme Bekleniyor

Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararının 28 Ocak 2024’te yürürlüğe girmesiyle, kadının evlenmekle kocasının soyadını alacağına ilişkin kural yürürlükten kalkmıştır. Bu tarihten itibaren kocanın soyadını alma zorunluluğunun kanuni dayanağı kalmamıştır; ancak kanun koyucu yerine yeni bir düzenleme yapmadığından ve Yönetmelik m.24/1 değiştirilmediğinden, yalnız bekârlık soyadının nüfusa işlenmesi için uygulamada dava yoluna başvurulmaktadır. Böyle bir durumda izlenecek yol nettir: talep yazılı olarak yapılmalı, ret hâlinde gerekçe yazılı istenmeli ve aile mahkemesinde evlilik soyadının iptali ile bekârlık soyadının kullanılması davası açılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kadın evlendikten sonra yalnızca kendi soyadını kullanabilir mi?

Hukuken evet: TMK m.187 iptal edilmiş ve iptal 28.01.2024’te yürürlüğe girmiştir. Ancak nüfus müdürlükleri Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1’i uygulamaya devam ettiğinden, yalnız bekârlık soyadının kayda geçmesi için uygulamada aile mahkemesinde dava açılmaktadır; bu davada haklı neden aranmaz (YHGK, 30.09.2015, E.2014/2-889, K.2015/2011).

Boşanmadan sonra kadın hangi soyadını taşır?

Boşanan kadın kural olarak evlenmeden önceki soyadına döner. Ancak menfaati bulunuyorsa ve eski eş zarar görmüyorsa, hâkimden eşinin soyadını taşımaya devam etmek için izin alabilir.

Soyadı değişikliği için ayrı dava gerekir mi?

Kocasının soyadının yanında bekârlık soyadını da kullanmak için nüfus müdürlüğüne yazılı veya e-başvuru yeterlidir (Yönetmelik m.24/1). Yalnız bekârlık soyadını kullanmak için ise uygulamada aile mahkemesinde dava açılması gerekmektedir.

TMK m.187’nin tamamı mı iptal edildi?

Evet. Anayasa Mahkemesi birinci cümleyi Anayasa’ya aykırı bularak iptal etmiş, ikinci cümle de uygulanma olanağı kalmadığından 6216 sayılı Kanunun 43/4 maddesi uyarınca iptal edilmiştir (AYM, 22.02.2023, E.2022/155, K.2023/38). İptal 28.01.2024’te yürürlüğe girmiştir.

Nüfus müdürlüğü neden hâlâ kocanın soyadını yazıyor?

Çünkü Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1’deki “Kadın, evlenince kocasının soyadını alır” hükmü değiştirilmemiştir. Kanuni dayanağı kalmasa da uygulamanın bu yönetmeliğe göre sürdüğü aktarılmaktadır; bu nedenle yalnız bekârlık soyadı için dava yoluna başvurulmaktadır.

Bekârlık soyadı davası hangi mahkemede açılır?

Aile mahkemesinde; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar (4787 s.K. m.2, m.4). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, aile mahkemesinde verilen kabul kararını onamıştır (YHGK, 30.09.2015, E.2014/2-889, K.2015/2011).

Davada haklı bir neden göstermek gerekir mi?

Hayır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kızlık soyadını kullanmak istemek için haklı bir gerekçenin bulunmasına ihtiyaç olmadığını kabul etmiştir. Eşin rızası da aranmaz.

Anayasa Mahkemesi daha önce bu kuralı neden iptal etmemişti?

Mahkeme 2011’de aile birliğinin korunması ve nüfus kayıtlarının düzenliliği gerekçeleriyle itirazı reddetmişti (AYM, 10.03.2011, E.2009/85, K.2011/49). 2023’te ise bu gerekçeleri farklı muameleyi haklı kılmaya yeterli görmeyerek kuralı eşitlik ilkesine aykırı bulmuştur.

Yeni bir kanun çıktı mı?

Hayır. 2024’te 9. Yargı Paketi teklifinde evli kadının bekârlık soyadını tek başına kullanmasını engelleyecek bir düzenleme yer almış, ancak bu madde Kasım 2024’te tekliften çıkarılmıştır. TMK m.187’nin yerine yeni bir hüküm yürürlüğe girmemiştir.

Kocamın soyadının yanında kendi soyadımı da kullanabilir miyim?

Evet. Bu talep Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği m.24/1’de düzenlidir; evlenme sırasında evlendirme memuruna, evlendikten sonra nüfus müdürlüğüne yazılı veya e-başvuruyla yapılır ve dava gerekmez.

Yıllar önce evlendim; şimdi yalnız bekârlık soyadımı alabilir miyim?

Evet. İptal kararı kaydınızı kendiliğinden değiştirmez; ancak aile mahkemesinde açacağınız davada evlilik soyadının iptalini ve yalnız bekârlık soyadınızı kullanmayı isteyebilirsiniz. Karar kesinleşince kimlik, pasaport ve diğer kayıtların yenilenmesi gerekir.