“Boşandım Ama Eşimin Soyadını Kullanmak İstiyorum”

Ne yaşandı?

Boşanan bir kadın, uzun yıllar kullandığı ve iş hayatında tanındığı evlilik soyadını boşanmadan sonra da kullanmak ister. Kural olarak boşanınca eski (bekârlık) soyadına döneceğini bilir, ancak bu durum onu mesleki olarak zorlayacaktır.

Bu durumda ne yapmalısınız?

• Kuralı bilin: Boşanan eş, kural olarak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır.
• İstisnayı değerlendirin: TMK 173’e göre kadın, kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispatlarsa, hâkim evlilik soyadını kullanmasına izin verebilir.
• Menfaati ortaya koyun: Meslekte veya ticarette o soyadla tanınmış olmak ya da çocuklarla aynı soyadı taşımak gibi durumlar menfaat sayılabilir.
• Talep zamanını seçin: Bu izin, boşanma davasında veya sonradan ayrı bir taleple istenebilir.
• Anayasal gelişmeyi bilin: Anayasa Mahkemesi’nin 22.02.2023 tarihli, E. 2022/155, K. 2023/38 sayılı kararıyla TMK m.187 iptal edilmiş ve karar 28 Ocak 2024‘te yürürlüğe girmiştir; kadın artık evlenmekle kocasının soyadını almak zorunda değildir. Diğer gelişmeler için: Soyadı kullanımına ilişkin son yıllardaki hukuki gelişmeler bu alanı etkilediğinden güncel durumu teyit ettirin.

Boşanınca evlilik soyadını korumak istisnaen mümkündür; bunun için “menfaat” ortaya konmalıdır. İş hayatındaki tanınırlık çoğu zaman bu menfaati oluşturur.

İki Ayrı Yol, İki Ayrı Mahkeme

Soyadı konusunda en sık yapılan usul hatası, birbirinden farklı iki talebin aynı mahkemeye yöneltilmesidir. Oysa bunlar farklı hükümlere dayanır ve farklı yargı kollarında görülür.

Birinci yol TMK m.173’tür: boşanmadan sonra eski eşin soyadını kullanmaya devam etme izni. Bu talep boşanma davası içinde ya da sonrasında, aile mahkemesinden istenir; talebin muhatabı eski eştir ve dava ona karşı açılır.

İkinci yol TMK m.27’dir: haklı sebebe dayanan ad veya soyadı değişikliği. Maddeye göre adın değiştirilmesi, ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir. Bu talep niteliği gereği farklıdır: kişinin nüfus kaydındaki adının değiştirilmesini hedefler.

Görev bakımından da ayrışırlar. Ad değiştirme istemi HMK m.382’de çekişmesiz yargı işi olarak düzenlenmiştir; HMK m.383 uyarınca çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir.

Bu ayrım pratikte şu sonucu doğurur: “eski eşimin soyadını kullanmak istiyorum” talebi m.173 kapsamında aile mahkemesine, “soyadımı tümüyle değiştirmek istiyorum” talebi ise m.27 kapsamında sulh hukuk mahkemesine yöneltilir. Yanlış mahkemeye açılan dava görevsizlikle sonuçlanır ve zaman kaybettirir.

Haklı Sebep Nasıl Değerlendirilir? TMK m.27

Maddede hangi durumların haklı sebep sayılacağı tek tek sayılmamıştır. Bu bilinçli bir tercihtir; değerlendirme her somut olaya göre yapılır.

Yargı uygulamasında bu belirleme yapılırken objektif koşullardan çok, değiştirme isteminde bulunanın mahkemeye sunacağı özel nedenlerin dikkate alınması gerektiği kabul edilmektedir. Bu özel ve kişiye özgü nedenler; istemde bulunanın kişiliği, sosyal statüsü ve aile ilişkileri göz önünde bulundurularak değerlendirilir.

İspat yükü bakımından kural nettir: haklı sebebin takdiri hâkime, talebin haklı bir sebebe dayandığını ispat etmek ise davacıya aittir. Yargıtay uygulamasında, Kanunun buyurucu hükümlerine aykırı olmamak koşuluyla, kişinin çevresinde tanındığı adı kullanabileceği ve bu adla nüfusa tescilini isteyebileceği de kabul edilmektedir.

Anayasa Mahkemesi ise ad üzerinde değişiklik yapılmasını isteme hakkını özel hayata saygı hakkının koruma alanı içinde değerlendirmektedir. Bu, talebin salt bir kayıt işlemi olarak görülmemesi gerektiğini gösterir.

Kararın Sonuçları: İlan ve Bir Yıllık İptal Davası

Ad değişikliği kararı verildiğinde süreç bitmez; maddenin devamı iki ayrı sonuç öngörür.

İlan. TMK m.27’nin ikinci fıkrası 2024 yılında değiştirilmiştir. Yeni metne göre adın değiştirildiği nüfus siciline kayıt ve Basın İlan Kurumunun ilan portalında ilan olunur. İlanda yer alacak bilgiler de sayılmıştır: hükmü veren mahkeme, kararın verildiği tarih, dosyanın esas ve karar numarası, adının değiştirilmesine karar verilen kişinin nüfusa kayıtlı olduğu yer, doğum tarihi, ana ve baba adı, önceki adı ve soyadı ile mahkeme kararıyla verilen yeni adı ve soyadı.

Kişisel durum. Maddeye göre ad değişmekle kişisel durum değişmez. Yani soyadı değişikliği; soybağını, evlilik durumunu, mirasçılığı veya diğer kişisel hâlleri etkilemez.

İptal davası. Adın değiştirilmesinden zarar gören kimse, bunu öğrendiği günden başlayarak bir yıl içinde değiştirme kararının kaldırılmasını dava edebilir. Bu süre öğrenme tarihinden işler ve hak düşürücü niteliktedir.

Nüfus Kaydı Ancak Mahkeme Kararıyla Düzeltilir — TMK m.39

Nüfus müdürlüğüne yapılan başvuruların neden çoğu zaman sonuçsuz kaldığını açıklayan hüküm budur.

TMK m.39’a göre mahkeme kararı olmadıkça, kişisel durum sicilinin hiçbir kaydında düzeltme yapılamaz. Aynı doğrultuda, nüfus kayıtlarının düzeltilmesine ilişkin talepler 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu çerçevesinde açılacak davanın konusunu oluşturur.

Bunun soyadı konusundaki karşılığı şudur: idare, mahkeme kararı olmaksızın kayıtta değişiklik yapamaz. Dolayısıyla nüfus müdürlüğünün yönlendirmesi ya da sözlü beyanı tek başına sonuç doğurmaz; talep, ilgili mahkemeden karar alınarak yürütülmelidir.

Bu nedenle izlenecek sıra nettir: önce hangi talebin söz konusu olduğu belirlenir (m.173 izni mi, m.27 değişikliği mi), ardından doğru mahkemeye başvurulur, karar kesinleştiğinde nüfus kaydına işlenmesi sağlanır. Kararın kesinleşme şerhli örneğinin nüfus müdürlüğüne sunulması, kaydın güncellenmesi bakımından gereklidir.

Adın Korunması: TMK m.26

Ad hukuku yalnız değiştirme yolunu düzenlemez; adın korunmasına ilişkin ayrı bir hüküm de içerir. Bu hüküm, soyadı tartışmalarının ters yönünde işleyebilir.

TMK m.26, kişinin adının başkaları tarafından haksız biçimde kullanılmasına karşı koruma sağlar. Adı haksız olarak kullanılan kişi, bu kullanımın önlenmesini ve koşulları varsa tazminat talebinde bulunabilir.

Boşanma sonrası soyadı tartışmalarında bu hükmün karşılığı şudur: eski eş, mahkemece verilmiş bir izin bulunmaksızın soyadının kullanıldığını ileri sürüyorsa, iznin varlığı ve kapsamı öncelikle tespit edilmelidir. TMK m.173 uyarınca usulüne uygun bir izin alınmışsa kullanım haksız sayılmaz.

Tersine, izin alınmadan kullanım sürdürülüyorsa, eski eş bakımından hem m.26 kapsamında talepler hem de m.173’e dayalı süreçler gündeme gelebilir. Bu nedenle iznin karar metniyle belgelenmesi, sonraki tartışmaları önleyen en pratik adımdır.

Talep Dilekçesine Eklenecek Belgeler

Hangi yola başvurulursa başvurulsun, dosyanın belge tarafı benzerdir; eksik belge çoğu zaman duruşmanın ertelenmesine yol açar.

Kimlik ve kayıt: güncel nüfus kayıt örneği ve vukuatlı nüfus kayıt örneği. Kayıtta hâlihazırda hangi soyadının yazılı olduğu buradan görülür.

Boşanma dosyası: kesinleşme şerhli boşanma kararı örneği. TMK m.173 talebinde bu belge, boşanmanın gerçekleştiğini ve iznin hangi aşamada istendiğini gösterir.

Menfaat veya haklı sebep delilleri: talebin dayandığı olguyu somutlaştıran belgeler — mesleki veya ticari kayıtlar, yayın ve eser kayıtları, diploma ve sertifikalar, çocukların nüfus kayıtları, o soyadıyla tanınırlığı gösteren belgeler.

Tanık listesi: çevrede tanınma ve fiilî kullanım iddialarında tanık beyanı tamamlayıcı işlev görür; ad ve adresleriyle birlikte dilekçede gösterilmelidir.

Boşanma sürecinin bütünü için anlaşmalı boşanma şartları ve süreci yazımıza, boşanmadan doğan taleplerdeki süreler için bir yıllık zamanaşımı yazımıza, malvarlığı tarafı için mal rejimi tasfiyesi davası yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Boşanınca soyadım otomatik değişir mi?

Evet. TMK m.173 uyarınca boşanan kadın evlenmeden önceki soyadını yeniden alır ve bu, boşanma kararının kesinleşmesiyle nüfus kütüğüne kendiliğinden işlenir; ayrıca başvuru gerekmez. Hâkim bu hükmü kararına re’sen dâhil eder.

Eşimin soyadını kullanmaya devam edebilir miyim?

TMK m.173/2 uyarınca, kocasının soyadını kullanmakta menfaatiniz bulunduğu ve bunun kocaya zarar vermeyeceği ispatlanırsa hâkim izin verir. İki şart birlikte aranır; yalnızca menfaatin varlığı yeterli değildir.

Hangi durumlar menfaat sayılır?

Meslekî veya ticarî tanınırlık (o soyadıyla yürütülen meslek, marka, akademik yayın geçmişi, ticaret unvanı), velayeti kendisinde olan çocuklarla soyadı birliği ve soyadının uzun süreli kullanımla kişiliğin ayrılmaz parçası hâline gelmiş olması uygulamada kabul gören örneklerdir.

Kadın artık evlenince kocasının soyadını almak zorunda mı?

Hayır. Anayasa Mahkemesi’nin 22 Şubat 2023 tarihli, E. 2022/155, K. 2023/38 sayılı kararıyla TMK m.187 iptal edilmiş; karar 28 Nisan 2023’te yayımlanarak 28 Ocak 2024’te yürürlüğe girmiştir. Yerine yeni bir düzenleme yapılmamıştır.

Kendi soyadımı koruduysam boşanmada ne olur?

Kocanızın soyadını hiç almadıysanız, boşanmada eski soyada dönüş pratikte konusuz kalır; dönülecek bir değişiklik bulunmaz. TMK m.173/2’deki izin müessesesine de ihtiyaç duyulmaz.

Nüfus müdürlüğü kocamın soyadını almam gerektiğini söylüyor, ne yapmalıyım?

Öğretide, iptal kararına rağmen alt düzenlemeler gerekçe gösterilerek 28 Ocak 2024’ten sonra dahi evlenen kadını kocasının soyadını almak zorunda bırakan işlemler yapıldığı eleştirilmektedir. Anayasa Mahkemesi kararlarının bağlayıcılığına dayanarak itiraz edilmesi ve gerekirse nüfus kaydının düzeltilmesi yoluna gidilmesi gerekir.

İzni ne zaman istemeliyim?

Boşanma davası içinde talep edilebileceği gibi sonradan ayrı bir dava ile de istenebilir. Boşanma davası içinde istemek daha ekonomik ve hızlıdır; sonradan istenirse soyadı bir süre eski soyadı olarak kalır ve izin verilirse yeniden değişir, bu da banka, tapu ve diploma kayıtlarında ek işlem doğurur.

Verilen izin sonradan kaldırılabilir mi?

Evet. TMK m.173’ün son fıkrası uyarınca koca, koşulların değişmesi hâlinde iznin kaldırılmasını isteyebilir. Sonradan doğan bir zarar iznin geri alınmasına yol açabilir.

Bu sayfadaki anlatım, Türkiye’de sıkça yaşanan durumlardan yola çıkılarak hazırlanmış temsilî bir senaryodur; gerçek kişilere ait kimlik bilgisi içermez. Bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olay kendine özgüdür.