“Eşim Yurt Dışında Yaşıyor, Nasıl Boşanırım?”

Ne yaşandı?

Bir kişi, yıllardır yurt dışında yaşayan ve iletişimi büyük ölçüde kopmuş eşinden ayrılmak ister. Fakat “eşim Türkiye’de değil, ben burada dava açabilir miyim?” diye tereddüt eder.

Bu durumda ne yapmalısınız?

• Türkiye’de dava açabileceğinizi bilin: Türk vatandaşıysanız ya da Türkiye’de yerleşikseniz, eşiniz yurt dışında olsa bile Türk aile mahkemelerinde boşanma davası açabilirsiniz.
• Yetkili mahkemeyi belirleyin: Kural olarak eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı ayda birlikte oturulan yer mahkemesi yetkilidir; yurt dışı durumlarında özel yetki kuralları uygulanabilir.
• Yurt dışına tebligatı öngörün: Dava, yabancı ülkedeki eşe uluslararası tebligat kurallarına göre tebliğ edilir; bu aşama zaman alabilir.
• Sürecin yürüyeceğini bilin: Eşin katılmaması davayı durdurmaz; usulüne uygun tebligat yapıldıktan sonra yargılama devam eder.
• Vekâletle temsil edilin: Yurt dışındaki taraf, konsolosluk veya apostilli vekâletname ile Türkiye’deki bir avukata temsil yetkisi verebilir.

“Eşim uzakta” boşanmaya engel değildir; doğru yetkili mahkeme ve usulüne uygun tebligatla süreç yürür. Asıl mesele hız değil, tebligatın doğru yapılmasıdır.

Gözden Kaçan Şart: Teminat Gösterme Yükümlülüğü

Yurt dışı bağlantılı boşanma dosyalarında, yetki ve tebligat kadar kritik ama çok daha az bilinen bir şart vardır: teminat. Türk hukukunda bu konuda iki ayrı düzenleme bulunur ve ikisi farklı kişileri hedefler.

Birinci düzenleme — MÖHUK m.48. Maddenin birinci fıkrasına göre Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır.

Buradaki ölçüt yabancılıktır; davalının veya kendisine karşı takibe girişilen tarafın vatandaşlığı önem taşımaz.

Muafiyet — m.48/2: mahkeme, dava açanı, davaya katılanı veya icra takibi yapanı karşılıklılık esasına göre teminattan muaf tutar. Karşılıklılık; akdî, kanunî veya fiilî biçimde bulunabilir. Yani ilgilinin vatandaşı olduğu ülkede Türk vatandaşlarına aynı muafiyet tanınıyorsa teminat aranmaz.

İkinci düzenleme — HMK m.84. Bu hüküm Türk vatandaşlarını ilgilendirir: Türkiye’de mutad meskeni bulunmayan Türk vatandaşının dava açması, davacı yanında davaya müdahil olarak katılması veya takip yapması hâlinde, davalı tarafın muhtemel yargılama giderlerini karşılayacak uygun bir teminat göstermesi gerekir.

Bu, konumuz bakımından belirleyicidir: yurt dışında yaşayan bir Türk vatandaşı Türkiye’de boşanma davası açıyorsa, kendisinden teminat istenebilir. Yabancı olmaması bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.

Miktar — HMK m.87. Teminatın miktarı mahkeme veya icra dairesi tarafından, hâl ve şartlara ve olayın özelliklerine göre serbestçe takdir edilir.

Yaptırım. Hâkim tarafından verilen kesin süre içinde teminat gösterilmezse dava, dava şartı eksikliğinden reddedilir. Bu nedenle teminat ara kararı geldiğinde süre kaçırılmamalıdır.

Tebligatın Hukukî Çerçevesi

Yurt dışı bağlantılı dosyalarda süreyi belirleyen asıl unsur tebligattır ve bu işlem kendi kanununa tâbidir.

Dayanak. Tebligat işlemleri 7201 sayılı Tebligat Kanunu ve buna ilişkin yönetmelik hükümlerine göre yürütülür. Yabancı ülkelerde yapılacak tebligat bakımından Kanun ayrı bir usul öngörmüştür: tebligat, kural olarak o ülkedeki Türk konsolosluğu aracılığıyla ya da ilgili devletin yetkili makamları üzerinden yapılır.

Diplomatik yol. Talep, mahkemeden Adalet Bakanlığı ve Dışişleri Bakanlığı kanalıyla ilgili ülkeye iletilir. Bu zincir, sürecin uzunluğunun temel sebebidir; aylarla ölçülen bir süre söz konusu olabilir.

Sözleşme yolu. Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmeler bulunan ülkelerde işlem, sözleşmede öngörülen merkezî makam üzerinden yürütülür. Bu, diplomatik yola göre daha hızlı sonuç verebilir.

Süreci kısaltan üç unsur. Birincisi: davalının tam ve güncel adresi — sokak, numara, posta kodu ve ülke bilgisiyle. İkincisi: tebliğ evrakının onaylı tercümesinin baştan hazırlanması. Üçüncüsü: gerekli gider avansının eksiksiz yatırılması.

Adres yoksa. Davalının adresi hiç bilinmiyorsa ve araştırmaya rağmen bulunamıyorsa, kanunda öngörülen şartlar çerçevesinde ilânen tebligat gündeme gelir. Bu yol istisnaîdir ve adres araştırmasının yapılmış olması şarttır.

Vekâletname çözümü. Yurt dışındaki taraf, bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğundan düzenleteceği vekâletname ile Türkiye’de kendisini temsil ettirebilir. Vekil aracılığıyla takip, tebligat sorununu büyük ölçüde ortadan kaldırır.

Görev, Yetki ve Usul Hukukunun Kaynağı

Yetki sorunu çözüldükten sonra üç usul noktası daha netleştirilmelidir.

Görev. Boşanma davaları aile mahkemesinde görülür. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar ve kararında bu sıfatı belirtir. Görev kuralı kamu düzenindendir ve mahkemece re’sen gözetilir.

İç yetki — TMK m.168: boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi kabul edildikten sonra, hangi yerdeki aile mahkemesinin bakacağı bu kurala göre belirlenir.

Usul kuralları yerel hukuka tâbidir. Uygulanacak maddî hukuk yabancı hukuk olsa dahi, usul kuralları davanın görüldüğü yer hukukuna göre uygulanır. Yani Türk mahkemesinde görülen bir davada; süreler, dilekçeler teatisi, delil sunma, tanık usulü ve kanun yolları Türk usul hukukuna göre işler.

Geçici önlemler — TMK m.169: boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır. Bu hüküm, yurt dışı bağlantılı dosyalarda da aynen uygulanır; tebligat beklenirken tedbir kararı alınabilir.

Delil sunma. Yurt dışından getirtilecek belgeler için dilekçede bulunabilmesini sağlayıcı açıklama yapılmalı; yabancı resmî belgelerin kullanımında onaylı tercüme ve gerektiğinde apostil şerhi gündeme gelir.

Yabancı Mahkemede Karar Alınmışsa

Eş yurt dışında dava açmış ve karar almışsa, bu kararın Türkiye’deki akıbeti ayrı bir konudur.

Kendiliğinden sonuç doğurmaz. Yabancı kararla ilgili tanıma veya tenfiz kararı verilmedikçe ya da bu yönde açılan dava reddedildiği takdirde, o karar Türkiye’de Türk hukuk sistemi açısından hukukî sonuç doğurmaz. Nüfus kaydı da kendiliğinden değişmez.

Görev. MÖHUK m.51’in birinci fıkrası görevli mahkemeyi asliye mahkemesi olarak göstermiştir. Ancak 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun uyarınca aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının tanıma ve tenfizi aile mahkemelerinde görülür; Yargıtay, sonradan yürürlüğe giren MÖHUK’un bu hükmü ilga etmediğini kabul etmiştir.

Yetki — MÖHUK m.51/2. Kararlar, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sâkin olduğu yer mahkemesinden, Türkiye’de yerleşim yeri veya sâkin olduğu bir yer mevcut değilse Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinden istenebilir. Üçüncü kademe, her iki tarafın da yurt dışında bulunduğu dosyalarda doğrudan devreye girer.

Belgeler — MÖHUK m.53. Dilekçeye iki belge eklenir: yabancı mahkeme ilâmının usulen onanmış aslı veya onanmış örneği ile onanmış tercümesi; ve ilâmın kesinleştiğini gösteren usulen onanmış yazı veya belge ile onanmış tercümesi.

İtiraz sınırlıdır — MÖHUK m.55/2. Karşı taraf ancak tenfiz şartlarının bulunmadığını veya ilâmın kısmen ya da tamamen yerine getirilmiş yahut yerine getirilmesine engel bir sebep ortaya çıkmış olduğunu öne sürerek itiraz edebilir. “Karar yanlıştı” biçimindeki esasa ilişkin savunmalar dinlenmez.

Tebligat ayrıntısı için yurt dışına tebligat yazımıza, davanın uzaktan takibi için yurt dışındaki eşin davayı takibi yazımıza, yabancı karar alınmışsa tanıma ve tenfiz yazımıza, malvarlığı için yurt dışındaki ev ve hesaplar yazımıza, nafaka için yurt dışındaki eşten nafaka tahsili yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Eşim yurt dışında, Türkiye’de dava açabilir miyim?

Evet. MÖHUK m.41 uyarınca Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları, yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye’de görülür. Bu düzenlemenin amacı her hâlükârda yetkili bir Türk mahkemesi bulunmasını sağlamaktır.

Hangi mahkeme yetkilidir?

Sırayla belirlenir: önce TMK m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi; bulunmazsa ilgilinin Türkiye’de oturduğu yer; orada da oturmuyorsa Türkiye’deki son yerleşim yeri; o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri.

İkimiz de yurt dışındayız, ne yapacağız?

Türkiye’de resmî bir yerleşim yeriniz yoksa dava Ankara, İstanbul veya İzmir aile mahkemelerinden birinde açılabilir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemeleri aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Eşim orada dava açtıysa ne olur?

Milletlerarası derdestlik itirazıyla karşılaşabilirsiniz. MÖHUK m.41’in yetki tanıması davanın yabancı ülkede açılmamış olması şartına bağlıdır; eşiniz orada dava açmışsa Türkiye’deki dava usulden reddedilebilir ve yabancı mahkeme kararı daha sonra tanıma-tenfiz davasına konu edilir.

Türkiye’de görülürse Türk hukuku mu uygulanır?

Zorunlu değildir. Yetkili mahkeme ile uygulanacak hukuk ayrı sorulardır. MÖHUK m.14’teki basamaklı kural uygulanır: önce eşlerin müşterek millî hukuku, taraflar ayrı vatandaşlıktaysa müşterek mutad mesken hukuku, bu da yoksa Türk hukuku.

Usul kuralları da yabancı hukuka mı tabi olur?

Hayır. Usul kuralları her zaman davanın görüldüğü mahkemenin hukukuna tabidir. Dava Türkiye’de görülüyorsa dilekçe düzeni, deliller, süreler ve duruşma usulü Türk usul hukukuna göre yürür; esasa yabancı hukuk uygulansa dahi bu böyledir.

Yurt dışındaki eşe tebligat nasıl yapılır?

Yabancı ülkede bulunan Türk vatandaşına tebligat Türk Büyükelçiliği veya Konsolosluğu aracılığıyla yapılır. Karşı taraf yabancı uyrukluysa tebligat, adli yardımlaşma düzenlemeleri ve taraf olunan uluslararası sözleşmeler çerçevesinde Adalet Bakanlığı kanalıyla yürütülür.

Süreci nasıl hızlandırabilirim?

Adresi eksiksiz ve doğru vermek, adres araştırmasını önceden yaptırmak ve mümkünse karşı tarafın vekil tayin etmesini sağlamak süreci kısaltır. Anlaşma varsa yurt dışındaki eşin konsolosluktan vekâletname vermesi ve anlaşmalı boşanma yoluna gidilmesi en hızlı çözümdür.

Bu sayfadaki anlatım, Türkiye’de sıkça yaşanan durumlardan yola çıkılarak hazırlanmış temsilî bir senaryodur; gerçek kişilere ait kimlik bilgisi içermez. Bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olay kendine özgüdür.