Yurt Dışındaki Ev ve Hesaplar Boşanmada Mal Paylaşımına Girer mi?

Önce uygulanacak hukuk: MÖHUK m.15

Yabancılık unsuru taşıyan mal rejimi uyuşmazlıklarında ilk teknik soru hangi ülkenin hukukunun uygulanacağıdır. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.15/1 uyarınca eşler evlilik malları hakkında evlenme anındaki mutad mesken veya millî hukuklarından birini açık olarak seçebilir. Seçim sınırlıdır: yalnız bu bağlantı noktalarından biri seçilebilir, ölçüt evlenme anıdır ve seçimin açık olması gerekir. Seçim yapılmamışsa eşlerin evlenme anındaki müşterek millî hukuku, bulunmaması hâlinde evlenme anındaki müşterek mutad mesken hukuku, bunun da bulunmaması hâlinde Türk hukuku uygulanır.

Bu sıralamanın pratik sonucu şudur: her iki eş de evlenme anında Türk vatandaşıysa, nerede yaşadıklarından ve malların nerede bulunduğundan bağımsız olarak müşterek millî hukuk olarak Türk hukuku, yani yasal rejim olan edinilmiş mallara katılma rejimi (TMK m.202) uygulanır. Karma evliliklerde ise uygulanacak hukukun tespiti davanın ilk tartışmasıdır; çünkü bazı ülkelerin mal rejimleri sonucu kökten değiştirebilir. MÖHUK m.15/3 uyarınca evlenmeden sonra yeni bir müşterek hukuka sahip olan eşler, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere bu yeni hukuka tabi olabilir; bu kendiliğinden işleyen bir sonuç değil, bir imkândır. Bu nedenle dilekçede evlenme tarihi, vatandaşlık değişiklikleri ve mutad mesken geçmişi kronolojik olarak gösterilmelidir.

Boşanma dosyasının diğer başlıkları farklı bağlama kurallarına tabidir. MÖHUK m.13/3 uyarınca evliliğin genel hükümleri eşlerin müşterek millî hukukuna, ayrı vatandaşlıkta müşterek mutad mesken hukukuna, o da yoksa Türk hukukuna tabidir. MÖHUK m.14 uyarınca boşanma ve ayrılık sebepleri ile hükümleri aynı sıralamaya tabidir ve bu kural boşanan eşler arasındaki nafaka talepleri ile velayete de uygulanır; geçici tedbir taleplerine ise Türk hukuku uygulanır. Tek bir dosyada birden fazla hukukun yan yana işleyebileceği bu nedenle baştan hesaba katılmalıdır.

Yurt dışındaki taşınmaz hesaba nasıl girer? MÖHUK m.15/2 ve TMK m.235

MÖHUK m.15/2 uyarınca malların tasfiyesinde taşınmazlar için bulundukları ülke hukuku uygulanır. Bu hüküm sık sık “yurt dışındaki ev Türk davasına girmez” biçiminde yanlış okunur. Oysa hükmün asıl uygulama alanı taşınmazın aynına, yani mülkiyetinin kime geçeceğine ilişkin tasfiye işlemleridir. Türk mahkemesi yabancı ülkedeki tapu kaydını doğrudan değiştiremez ve orada tescil işlemi yaptıramaz.

Türk hukukundaki yasal rejim olan edinilmiş mallara katılmada tasfiyenin sonucu ise bir para alacağıdır. TMK m.231 ve m.236 uyarınca katılma alacağı, her eşin artık değerinin yarısı olarak hesaplanır. Uygulamada bu nedenle, tarafların yabancı bir ülkede taşınmazları varsa mahkemece bu taşınmazların güncel sürüm değerinin tespit edildiği ve belirlenen değerin tasfiyenin aktifine eklendiği kabul edilmektedir; nakdî tasfiyede taşınmaz tapuda yerinde kalır, değeri hesaba girer. TMK m.228 uyarınca malın edinilmiş mal olup olmadığı mal rejiminin sona erdiği ana, TMK m.235/1 uyarınca değeri ise tasfiye anına göre belirlenir; yabancı para cinsinden değerler hesaplama için Türk lirasına çevrilir.

Bu ayrım dilekçenin kurgusunu da belirler: yurt dışındaki taşınmaz için tapu iptali ve tescil yerine katılma alacağı talebi kurulmalı, taşınmazın konumu, edinme tarihi, bedelin hangi kaynaktan ödendiği ve varsa üzerindeki kredi borcu gösterilmelidir. Değer tespiti için o ülkenin resmî değer kayıtları, emlak değerleme raporları ve gerektiğinde HMK m.266 uyarınca bilirkişi incelemesi kullanılır. Tasfiyenin genel işleyişi için mal rejimi tasfiyesi davası yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi mahkemede dava açılır? TMK m.168, 214 ve MÖHUK m.40-41

MÖHUK m.40 uyarınca Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarıyla belirlenir. Boşanma davasında TMK m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa en az altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir. Mal rejiminin tasfiyesinde TMK m.214 uyarınca boşanma, evliliğin iptali veya mal ayrılığı kararlarında bu davalarda yetkili olan mahkeme; ölümle sona ermede ölenin son yerleşim yeri mahkemesi; diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Görevli mahkeme 4787 sayılı Kanun m.4 uyarınca aile mahkemesidir.

Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları için MÖHUK m.41 ayrıca bir güvence öngörür: Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları yabancı ülkede açamamaları veya açılan davanın o ülke hukukuna göre görülememesi hâlinde, Türkiye’de yerleşim yeri mahkemesi, yerleşim yeri yoksa mutad meskeni, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri yetkilidir. Böylece Almanya veya Hollanda’da yaşayan iki Türk vatandaşı Türkiye’de boşanma ve tasfiye davası açabilir. Yurt dışında yaşayan eşin davayı nasıl takip edeceği için yurt dışında yaşayan eşin boşanma davası yazımıza bakabilirsiniz.

Yurt dışında boşanıldıysa: tanıma, tenfiz ve Türkiye’deki mallar — MÖHUK m.50-58

Madalyonun öbür yüzü, yurt dışında boşanan çiftin Türkiye’deki mallarıdır. Yabancı mahkeme kararı Türkiye’de kendiliğinden sonuç doğurmaz. MÖHUK m.50 uyarınca yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilamların Türkiye’de icrası yetkili Türk mahkemesince tenfiz kararı verilmesine bağlıdır. MÖHUK m.54 uyarınca tenfiz için Türkiye ile ilam devleti arasında karşılıklılık bulunması, ilamın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmeyen bir konuda verilmiş olması, kamu düzenine açıkça aykırı olmaması ve davalının usulüne göre davet edilip savunma hakkının kısıtlanmamış olması gerekir.

Boşanma kararının yalnızca kesin hüküm etkisinin, yani tarafların boşanmış sayılmasının istendiği hâllerde tanıma yeterlidir. MÖHUK m.58 uyarınca tanımada tenfiz şartları aranır; ancak karşılıklılık şartı aranmaz. Ayrıca 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A, yabancı adli veya idari makamlarca verilen boşanma kararlarının belirli koşullarda idari başvuruyla nüfus kayıtlarına işlenmesine imkân tanır; ancak bu yol kişisel durum kaydına ilişkindir ve kararın malvarlığına ilişkin hükümlerini Türkiye’de icra edilebilir hâle getirmez.

Türkiye’de bulunan taşınmazlar bakımından aynî haklara ilişkin davalarda Türk mahkemelerinin kesin yetkisi bulunduğundan, yabancı mahkemenin Türkiye’deki bir taşınmazın mülkiyetini değiştiren hükmü tenfiz edilemeyebilir. Yabancı karar yalnızca boşanmayı hükme bağlamış ve mal rejimi hakkında hüküm kurmamışsa, Türkiye’deki mallar için mal rejimi tasfiyesi davası burada ayrıca açılır. Zamanaşımı bakımından mal rejimi tasfiyesinden doğan alacaklar uygulamada boşanmanın kesinleşmesinden itibaren on yıllık süreye tabi tutulduğundan, yabancı kararın kesinleşme ve tanınma tarihlerinin takvim hesabı ayrıca yapılmalıdır. Tenfiz süreci için tanıma ve tenfiz davası yazımıza bakabilirsiniz.

En zor kısım: yurt dışı malvarlığını bulmak, ispatlamak ve korumak

Bu davaların gerçek cephesi ispattır. TMK m.222 uyarınca bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır; ancak malın varlığının ortaya konması davacıya düşer. Kullanılabilecek araçlar şunlardır: pek çok ülkede aleni olan tapu ve sicil kayıtlarının örneği; mahkeme aracılığıyla uluslararası istinabe yoluyla yabancı makamlardan bilgi ve belge istenmesi (Türkiye’nin taraf olduğu Lahey Delil Sözleşmesi ve ikili adli yardım anlaşmaları çerçevesinde); Türkiye’deki banka hesaplarından yurt dışına yapılan transferlerin, kira gelirlerinin ve kredi ödemelerinin izlenmesi; yurt dışı gelir ve vergi beyanları; tanık beyanları ile ilan ve sosyal medya kayıtları. İstinabe süreçleri uzun sürdüğünden talepler dava dilekçesinde baştan ve ülke, kurum ve belge adı belirtilerek yazılmalıdır.

Yurt dışı varlıklar tespiti zor olduğu için elden çıkarılmaya daha elverişlidir. TMK m.229 uyarınca mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmaksızın yapılan karşılıksız kazandırmalar ile katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler edinilmiş mallara eklenir; TMK m.235/2 devir tarihini esas alır, Yargıtay uygulamasında ise mal devir tarihindeki niteliğiyle ve karara en yakın sürüm değeriyle hesaba katılır (Yargıtay 8. HD E.2019/5799, K.2019/11378); yurt dışına yapılan devirler de bu kapsamdadır. Türkiye’deki malvarlığı bakımından TMK m.199 uyarınca tasarruf yetkisinin sınırlanması, aile konutu için TMK m.194 uyarınca şerh ve HMK m.389-390 uyarınca ihtiyati tedbir istenebilir. Yurt dışındaki varlıklar için alınabilecek tedbirler ise o ülke hukukuna tabidir ve paralel olarak orada değerlendirilmelidir. Mal kaçırmaya karşı araçlar için eklenecek değerler ve tasarruf yetkisinin sınırlanması yazılarımıza bakabilirsiniz.

Hesap nasıl yapılır? Örnek ve yurt dışında yapılmış mal rejimi sözleşmesi

Aşağıdaki örnek, Türk hukukunun uygulandığı bir dosyada yurt dışı malların hesaba nasıl girdiğini gösterir. Eşin Türkiye’de ve Almanya’da evlilik içinde maaşıyla aldığı iki daire ile yurt dışındaki banka hesabı edinilmiş maldır. Almanya’daki dairenin değeri tasfiye anındaki kur üzerinden Türk lirasına çevrilir; daireye ilişkin kredi bakiyesi TMK m.231 uyarınca edinilmiş mallara ilişkin borç olarak düşülür. Bulunan artık değerin yarısı TMK m.236 uyarınca diğer eşin katılma alacağıdır; diğer eşin de artık değeri varsa alacaklar takas edilir. Almanya’daki dairenin tapusu değişmez, ancak değeri hesaba tam olarak yansır.

Eşler yurt dışında bir mal rejimi sözleşmesi yapmışsa ayrıca şekil ve içerik değerlendirmesi gerekir. MÖHUK m.7 uyarınca hukuki işlemler yapıldıkları ülke hukukunda veya işin esasına uygulanacak hukukta öngörülen şekle tabi olabilir; bu nedenle örneğin Almanya’da noter önünde yapılmış bir evlilik sözleşmesi şekil bakımından geçerli sayılabilir. İçerik bakımından ise sözleşmenin MÖHUK m.15/1’deki sınırlı hukuk seçimi imkânı içinde kalıp kalmadığı ve Türk hukuku uygulanıyorsa TMK m.203 vd. uyarınca geçerli bir rejim seçimi içerip içermediği incelenir. Mal ayrılığı seçilmişse katılma alacağı doğmaz; ancak TMK m.227 benzeri katkı talepleri seçilen rejime göre ayrıca değerlendirilir.

Tescil edilmemiş yabancı evlilik, tahsil ve yol haritası

Yurt dışında yapılan ancak Türk nüfus siciline tescil edilmemiş evlilikler bakımından endişe sıkça dile getirilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun E.2023/2-470, K.2024/295 sayılı kararında, yabancı ülkede usulüne uygun yapılan evliliğin Türk nüfus siciline tescil edilmemiş olsa bile hukuken geçerli olduğu ve mal paylaşımı bakımından evliliğin varlığının kabul edileceği belirtilmiştir. Yine de tescil, ispat ve işlem kolaylığı bakımından geciktirilmemelidir. Yabancı ülkede yapılan evliliğin şekli bakımından MÖHUK m.13/2 uyarınca evlenmenin yapıldığı ülke hukuku uygulanır.

Tahsil aşaması baştan planlanmalıdır. Türk mahkemesinin hükmettiği katılma alacağı Türkiye’deki mallardan icra yoluyla tahsil edilebilir; borçlunun Türkiye’de malı yoksa kararın malların bulunduğu ülkede o ülke hukukuna göre tanınması ve tenfiz edilmesi gerekir. Bu nedenle yurt dışı malvarlığı olan boşanmalarda sıra şöyle kurulmalıdır: uygulanacak hukukun ve varsa hukuk seçiminin netleştirilmesi; bilinen ve şüphelenilen yurt dışı malların ülke ülke listelenmesi; dilekçede istinabe ve müzekkere taleplerinin somut yazılması; Türkiye’deki mallar için tedbir istenmesi; değer tespiti stratejisinin kurulması ve hükmedilecek alacağın yurt dışında tenfizinin planlanması.

Uygulamada en sık yapılan hatalar şunlardır: yurt dışındaki malın paylaşım dışı olduğunu sanmak; MÖHUK m.15/2’yi nakdî tasfiyede de engel saymak; tapu iptali talebi kurmak; yabancı boşanma kararını tanıtmadan ona dayalı protokolü uygulamaya çalışmak; istinabe taleplerini genel yazmak ve yurt dışına yapılan devirleri sorgulamamak. Uluslararası mal rejimi tasfiyesi ve yurt dışı malvarlığı araştırması için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.