Eşin Tasarruf Yetkisinin Sınırlanması (TMK 199): Mal Kaçırmaya Karşı Kalkan

Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine, belirli malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir; taşınmazlarda bu sınırlama tapu kütüğüne şerh edilir.

Sessiz Mal Kaçırmanın Panzehiri

Evlilik sarsılmaya başladığında en yıkıcı hamleler çoğu kez sessizce yapılır: ortak birikimle alınan ev “kardeşe satılır”, araç devredilir, hesaplar boşaltılır. Boşanma davası açıldıktan sonra ihtiyati tedbir istenebilir; peki dava henüz yokken, evlilik sürerken ne yapılabilir? Medeni Kanun’un az bilinen ama güçlü aracı tam burada devreye girer: TMK m.199 — tasarruf yetkisinin sınırlanması. Bu kurum, evlilik birliği devam ederken eşin malvarlığı hamlelerine hâkim eliyle fren koyar.

Kanun Ne Diyor, Şartlar Neler?

TMK 199’a göre; ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine, belirli malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir. İki tipik senaryo: (1) Eş, aile ekonomisinin dayandığı malları (ev, işyeri, araç, hesaplar) elden çıkarma hazırlığındadır; (2) Eş, tedbir nafakası gibi yükümlülüklerini ödememek için malvarlığını eritmektedir. Talep somut olmalıdır: “her şeyine sınır konsun” değil, belirli malların (ada-parsel, plaka, hesap) gösterilmesi gerekir; hâkim sınırlamayı bu değerler üzerinde, gerektirdiği ölçüde kurar.

Kararın Gücü: Rızasız Tasarruf Geçersiz

Sınırlama kararının sonucu serttir: kapsama alınan mal üzerinde diğer eşin rızası olmadan yapılan satış, devir, ipotek gibi tasarruflar hüküm doğurmaz. Hâkim, kararın uygulanmasını sağlayıcı önlemleri de alır: taşınmazlara ilişkin sınırlama, tapu kütüğüne şerh edilir (m.199/3) — böylece iyi niyetli üçüncü kişi savunması da kapanır, çünkü şerhi gören herkes sınırlamayı bilir. Araç ve hesaplar yönünden kararın ilgili sicil-bankalara bildirilmesi, korumayı fiilen tamamlar. Bu yönüyle 199, aile konutu şerhinden daha geniştir: aile konutu şerhi yalnızca oturulan konutu korur; 199 ise hâkimin belirlediği her türlü malvarlığını kapsayabilir.

İhtiyati Tedbirden ve Aile Konutu Şerhinden Farkı

Üç kurum sık karıştırılır. Aile konutu şerhi (TMK 194): Dava gerektirmez, tek eşin tapu başvurusuyla konur; ama yalnızca aile konutunu korur. TMK 199 sınırlaması: Hâkim kararı gerektirir; evlilik sürerken, boşanma davası şart olmaksızın istenir ve konut dışındaki malları da kapsar. İhtiyati tedbir: Kural olarak açılmış/açılacak davaya bağlıdır (boşanma-mal rejimi davasında mallara tedbir). Pratik strateji çoğu dosyada katmanlıdır: konuta 194 şerhi + riskli mallara 199 sınırlaması + boşanma açıldığında tedbir. Hangi aracın seçileceği; evliliğin sürüp sürmeyeceğine ve riskin aciliyetine göre belirlenir.

Başvuru Nasıl Yapılır?

Talep, aile mahkemesine dilekçeyle yapılır; eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Dilekçede; korunmak istenen malların dökümü, riskin somut emareleri (satış ilanları, emlakçı yazışmaları, devir hazırlıkları, hesap hareketleri, tanık bilgileri) ve sınırlamanın ailenin ekonomik varlığı için neden gerekli olduğu anlatılır. Aciliyet varsa karar verilinceye kadar geçici hukuki koruma da talep edilmelidir. Karşı eş yönünden savunma; malların aile ekonomisiyle ilgisizliği, tasarrufun olağan işletme faaliyeti olduğu ve talebin ölçüsüzlüğü eksenlerinde kurulur.

Sınırlamanın Kaldırılması ve Sona Ermesi

TMK 199 cezalandırma değil koruma aracıdır; koşullar değiştiğinde, ilgili eşin istemi üzerine hâkim kararı değiştirir veya kaldırır. Riskin ortadan kalkması, yükümlülüklerin güvenceye bağlanması ya da tarafların anlaşması tipik kaldırma sebepleridir. Boşanmanın kesinleşmesi hâlinde evlilik birliği temelli bu koruma işlevini yitirir; mal rejimi tasfiyesindeki alacaklar için artık dava içi tedbirler devreye girer. Şerhin terkinini de kaldırma kararıyla birlikte takip etmek, tapu kaydını temiz tutar.

Kanun Metni ve İki Şart

TMK m. 199 şu hükmü taşır: “Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde, eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir. Hâkim bu durumda gerekli önlemleri alır. Hâkim, eşlerden birinin taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisini kaldırırsa, re’sen durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine karar verir.”

Kural olarak eşler malvarlıkları üzerinde serbestçe tasarruf eder. TMK m. 199 bu kurala getirilmiş bir istisnadır ve iki durumdan birinin varlığını arar:

• Ailenin ekonomik varlığının korunması gerekliliği
• Evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerekliliği

Somut Tehlike Sayılan Hâller

Uygulamada haklı sebep kabul edilen tipik durumlar:

• Ailenin ekonomik varlığını tehlikeye sokacak biçimde hesapsız ve gereksiz harcamalar yapılması
• Gereksiz krediler çekilerek bu paraların kumarda kaybedilmesi
• İleride açılacak boşanma davasında çıkacak tazminatlardan kaçınmak için malların elden çıkarılmaya çalışılması
• Tedbir nafakasının düzenli ödenmemesi ile birlikte muvazaalı devir hareketleri sergilenmesi
• Gayrimenkullerin gizlice satılması ve elde edilen gelirin aile bütçesi dışında tüketilmesi
• Aileden gizli olarak yüksek meblağlı krediler çekilmesi
• Aile birikimlerinin kazanç elde edilmesi mümkün olmayan araçlara yatırılması

Ortak nokta şudur: talebin dayanağı henüz gerçekleşmemiş ama gerçekleşmesi beklenen bir tasarruf tehlikesidir. Satış tamamlanmışsa bu madde değil, başka yollar gündeme gelir.

Sınırlama Noktasaldır, Genel Değil

Bu, maddenin en yanlış bilinen yönüdür. Karar tüm malvarlığını kapsamaz; hâkimin somut olarak belirleyeceği değerlerle sınırlıdır.

Kapsama girebilecek değerler: taşınmaz, araç, banka hesabı, işletme payı gibi somut olarak gösterilebilen her türlü malvarlığı değeri. Aile konutuyla sınırlı değildir.

Bu nedenle dilekçede korunmak istenen değer tek tek ve tanımlanabilir biçimde gösterilmelidir: taşınmazın ada, parsel ve tapu bilgisi; aracın plakası; banka hesabının bulunduğu şube ve hesap bilgisi.

Hâkim Hangi Önlemleri Alır?

• Taşınmaz: Tasarruf yetkisi kaldırılırsa hâkim re’sen tapu kütüğüne şerh verilmesine karar verir. Bu, kanunun açık emridir; ayrıca talep gerekmez.
• Araç: İlgili trafik tescil birimine yazı yazılır.
• Banka hesabı: Paranın diğer eşin rızası dışında kullanılmaması için ilgili banka birimine yazı yazılır.

Ne Zaman Uygulanabilir?

TMK m. 199 genel nitelikte bir tedbir hükmüdür ve geniş bir zaman aralığında işler:

• Eşler birlikte yaşarken
• Eşler ayrı yaşarken
• Boşanma davası devam ederken geçici önlem olarak

Buna karşılık boşanmalarına karar verilmiş eşler hakkında uygulama alanı bulmaz. Boşanma kesinleştikten sonra korunma ihtiyacı varsa mal rejiminin tasfiyesine ilişkin yollar ve ihtiyati tedbir devreye girer.

Uygulamada mal ayrılığına geçiş davası (TMK m. 206) açılırken, dava sonuçlanana kadar malların kaçırılmasını önlemek amacıyla TMK m. 199’a dayanılarak geçici koruma da talep edilebilmektedir.

Aile Konutu Şerhiyle Kısa Karşılaştırma

İki koruma birbirini dışlamaz. Aile konutu için şerh alınmışken, başka bir taşınmaz veya araç için TMK m. 199 talep edilebilir.

Başvuru ve Usul

• Görevli mahkeme: Aile mahkemesi.
• Talep hakkı: Kişiye sıkı sıkıya bağlıdır; bizzat zarar gören eş tarafından kullanılır ve devredilemez.
• Harç: Talep maktu harca tabidir. Boşanma davasıyla birlikte ileri sürülüyorsa bu talep yönünden maktu peşin harcın ayrıca yatırılması gerekir; eksiklik varsa tamamlattırılır.
• Dilekçe içeriği: Korunmak istenen malvarlığı değerleri tanımlanabilir biçimde; tehlikeyi gösteren somut olgular ve belgeler.

Delil Olarak Kullanılabilecekler

• Tapu kayıtları ve satış ilanları, emlak ofisi yazışmaları
• Banka hesap hareketleri, kredi sözleşmeleri
• Muvazaalı devir emaresi taşıyan tapu işlemleri — özellikle yakınlara düşük bedelle devir
• Mesajlaşmalar ve satış niyetini gösteren beyanlar
• Nafakanın ödenmediğine ilişkin icra dosyası

Koşullar Değişirse Kaldırılır

Karar kalıcı değildir. TMK m. 200 uyarınca koşulların değişmesi hâlinde hâkim, alınan önlemi kaldırır veya değiştirir.

Hakkında karar verilen eş, ekonomik tehlikenin ortadan kalktığını — örneğin nafaka borcunu düzenli ödediğini ve malvarlığını koruduğunu — belgelerle ortaya koyarak önlemin kaldırılmasını isteyebilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Aldatmayı gerekçe göstermek: Sadakatsizlik veya ayrı yaşama tek başına yeterli değildir; somut ekonomik tehlike aranır.
• “Tüm malvarlığına tedbir” istemek: Sınırlama noktasaldır; korunacak değerler tek tek gösterilmelidir.
• Değeri tanımlamamak: Tapu bilgisi, plaka veya hesap bilgisi olmadan yapılan talepler uygulanamaz.
• Satış tamamlandıktan sonra başvurmak: Bu madde tasarruf tehlikesine karşı güvencedir; gerçekleşmiş devirlerde başka yollar gündeme gelir.
• Harcı atlamak: Talep maktu harca tabidir; boşanma davasıyla birlikte ileri sürülse dahi ayrıca yatırılmalıdır.
• Boşanma kesinleştikten sonra istemek: Madde, boşanmalarına karar verilmiş eşler hakkında uygulanmaz.

TMK 199’un Sistemdeki Yeri: Evlilik Birliğinin Korunması (TMK m.195-201)

Tasarruf yetkisinin sınırlanması tek başına duran bir hüküm değildir; Medeni Kanunun evlilik birliğinin korunmasına ilişkin önlemler zincirinin bir halkasıdır. Genel çerçeveyi TMK m.195 çizer: evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya birliğe ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler, ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir. Hâkim eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir (m.195/2); gerektiğinde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır (m.195/3). TMK m.199 bu önlemlerden biridir.

Bu zincir pratikte şu soruyu cevaplar: ödenmeyen katkı için m.198, malvarlığının korunması için m.199. Her ikisi de eşlerden birinin istemine bağlı ve aynı mahkemenin (m.201) yetkisindeki önlemler olduğundan birlikte talep edilebilir. Ayrı yaşama hâlinde ise m.197’deki önlemler, özellikle eşlerin mallarının yönetimine ilişkin olanlar, m.199 ile birlikte değerlendirilir. Genel çerçeve için evlilik birliğinin korunması (TMK 195 vd.) yazımıza bakabilirsiniz.

Maddenin Üç Fıkrası ve Ayrıldığı Kural

Hükmün ne kadar istisnaî olduğunu anlamak için önce genel kuralı görmek gerekir.

Genel kural — TMK m.193: kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, eşlerden her biri diğeri ve üçüncü kişilerle her türlü hukukî işlemi yapabilir. Yani her eş, kendi adına kayıtlı malvarlığı üzerinde diğerinin rızasına ihtiyaç duymadan satış, devir ve ipotek gibi işlemler yapabilir.

İstisna — TMK m.199/1: ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde, eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir.

İkinci fıkra — genel yetki: hâkim bu durumda gerekli önlemleri alır. Bu kısa cümle, hâkime somut olaya uygun ek tedbirler alma yetkisi tanır.

Üçüncü fıkra — tapuya şerh: hâkim, eşlerden birinin taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisini kaldırırsa, re’sen durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine karar verir.

“Re’sen” kaydı belirleyicidir. Şerh için ayrıca talepte bulunulması gerekmez; hâkim bunu kendiliğinden yapar. Bu şerh, tapu sicilinde kanunlarda açıkça öngörülen şerhlerden biridir.

Talep şarttır. Buna karşılık kararın kendisi re’sen verilmez; madde “eşlerden birinin istemi üzerine” demektedir. Yani mahkeme kendiliğinden sınırlama koyamaz.

İki Sebep ve Ölçülülük Denetimi

Madde, sınırlandırmaya iki hâlde gidilebileceğini öngörmüştür ve her ikisinde de ölçülülük arar.

Birinci sebep — ailenin ekonomik varlığının korunması. Sınırlandırmayı, ailenin ekonomik varlığının korunması gerekli kılmalıdır. Ailenin ekonomik varlığı; aile bireylerinin ortak biçimde yararlandığı taşınır ve taşınmaz değerlerin bütünüdür.

İkinci sebep — malî yükümlülüğün yerine getirilmesi. Evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün — örneğin TMK m.196 uyarınca hâkimin belirlediği parasal katkının ya da TMK m.197 uyarınca ayrı yaşamada hükmedilen geçim katkısının — yerine getirilmesinin bunu gerektirmesidir. Bu yükümlülüğün kaynağı TMK m.186/3‘tür: eşler, birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıkları ile katılırlar.

Ölçülülük ilkesi. Her iki hâlde de kanun, sınırlandırmanın ölçülü olmasını aramıştır. Ölçülülük, sınırlandırma ile ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlandırmanın gerekli ve orantılı olmasını gerektirir.

Somut bir örnek. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E.2011/2293, K.2012/9437 sayılı kararına konu dosyada eşler uzun süredir ayrı yaşıyordu ve erkek eş aile malvarlığının bir kısmını elden çıkarma girişiminde bulunmuştu. İlk derece mahkemesi dört parsel taşınmaz ve bir araç üzerinde tasarruf yetkisini sınırladı; Daire, sınırlandırmanın amaca göre ölçüsüz kaldığı gerekçesiyle kararı bozdu: «Ne var ki sınırlandırma ölçülü olmalıdır.» Yani sebebin varlığı, bütün malların kapsama alınmasını haklı kılmaz; sınırlama, korunacak ekonomik değerle orantılı tutulmalıdır.

Banka hesaplarında ek araştırma. Yargı uygulamasında, hesapların ortak hesap olup olmadığı ve tarafların tek başına işlem yapıp yapamadıkları araştırılmaktadır. Taraflar zaten tek başlarına işlem yapamıyorlarsa, banka hesaplarında sınırlamanın gerekli olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.

Talep nasıl kurulmalı? Bu ölçütler, talebin noktasal olmasını gerektirir: hangi taşınmaz (ada, parsel), hangi banka hesabı, hangi araç ya da hangi şirket payı bakımından sınırlama istendiği tek tek gösterilmelidir. “Tüm malvarlığına tedbir” talebi bu ölçüte aykırıdır.

Yargıtay Uygulamasından Künyeli Örnekler

Ölçülülük ilkesinin uygulamadaki karşılığı, Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin kararlarında iki yönlü bir çizgi olarak görülür: somut tehlike varken talebin reddi bozma sebebidir; tehlike varken ölçüyü aşan sınırlama da bozma sebebidir.

Bu kararlardan çıkan ders, dilekçede iki unsurun birlikte kurulmasıdır: tehlikeyi gösteren olgular (devir tarihleri, satış girişimleri, hesap hareketleri) ve korunması istenen değerin ailenin ihtiyacıyla orantısı. Künyeler yayımlanmış ikincil kaynaklardan derlenmiştir; dilekçede kullanılmadan önce karar metninin Yargıtay karar arama sisteminden teyit edilmesi gerekir.

Değişiklik, Kaldırma ve Yetki

Karar kalıcı değildir; koşullar değiştiğinde yeniden değerlendirilir.

TMK m.200. Koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse alınan önlemi kaldırır.

İki ayrı sonuç. Hüküm iki imkân tanır: koşullar kısmen değişmişse değişiklik, sebep tamamen ortadan kalkmışsa kaldırma. Örneğin sınırlamaya konu borç ödenmişse veya tehlike sona ermişse kaldırma istenebilir.

Talep şarttır. Bu madde de “eşlerden birinin istemi üzerine” demektedir; kaldırma kendiliğinden gerçekleşmez. Bu nedenle sınırlamanın muhatabı olan eşin ayrıca başvurması gerekir.

Kendiliğinden sona erme hâlleri. Evlilik birliğinin korunmasına ilişkin bir önlem olduğundan, birliğin sona ermesiyle önlem de işlevini yitirir. Boşanma hükmünün kesinleşmesiyle bu tedbir sona erer; bundan sonraki koruma mal rejimi tasfiyesi hükümlerine göre sağlanır.

Yetki — TMK m.201. Evlilik birliğinin korunmasına ilişkin önlemler bakımından yetkili mahkeme, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir. Eşlerin yerleşim yerleri farklı ve her ikisi de önlem alınması isteminde bulunmuş ise, yetkili mahkeme ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesidir.

Değiştirme ve kaldırmada yetki. Aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre önlemlerin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılması konusunda yetkili mahkeme, önlem kararını veren mahkemedir; ancak her iki eşin de yerleşim yeri değişmişse, eşlerden herhangi birinin yeni yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.201/3).

Görev. Bu talepler aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar ve kararında bu sıfatı belirtir.

Aile Konutu Şerhinden Farkı: TMK m.194

İki kurum sık karıştırılır; ancak dayanakları, kapsamları ve usulleri farklıdır.

Aile konutu koruması — TMK m.194/1: eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça, aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz.

Birinci fark — kaynağı. m.194 koruması doğrudan kanundan doğar; mahkeme kararı gerekmez. m.199 koruması ise ancak mahkeme kararıyla kurulur.

İkinci fark — kapsamı. m.194 yalnız aile konutunu korur. m.199 ise belirlenecek her türlü malvarlığı değerini kapsayabilir: taşınmazlar, banka hesapları, araçlar, şirket payları.

Üçüncü fark — şerh. m.194/3 uyarınca aile konutu olarak özgülenen taşınmaz malın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne konutla ilgili gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Yani m.194 şerhi doğrudan tapu müdürlüğünden istenir. m.199 şerhi ise hâkim tarafından re’sen konulur.

Dördüncü fark — şerhin işlevi. m.194’te şerh korumanın şartı değildir; koruma şerh olmasa da işler. m.199’da ise koruma karara bağlıdır.

Önemli bir not. Aile konutu, m.199 kapsamında değil m.194 dâhilinde korunur. Bu nedenle konut bakımından doğrudan m.194’e dayanılması daha isabetlidir.

Birlikte kullanılabilir. Konut için m.194, diğer malvarlığı değerleri için m.199 aynı anda işletilebilir; iki yol birbirini dışlamaz.

Daha Kalıcı Yol: Mal Ayrılığına Geçiş (TMK m.206)

TMK m.199 mal rejimine dokunmaz; yalnızca belirli değerlerde tasarrufu rızaya bağlar. Tehlike süreklilik kazanmışsa kanun daha köklü bir yol da tanır: haklı bir sebebin varlığı hâlinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine mal ayrılığına karar verir (TMK m.206/1). Kanun, haklı sebep sayılan hâlleri ikinci fıkrada sayar:

İki yol arasındaki temel fark sonuçtadır. Mahkemece mal ayrılığına karar verilmesi hâlinde mevcut mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m.225/2) ve tasfiye gündeme gelir; m.199 kararı ise rejimi sürdürür, yalnızca belirli malları korur. Bu nedenle uygulamada m.206 davası açılırken dava sürecinde malların korunması için m.199 önlemi de istenmektedir. Tasfiyenin ayrıntısı için boşanmada mal rejimi tasfiyesi yazımıza bakabilirsiniz.

İhtiyatî Tedbirden Farkı, Başvuru ve Deliller

Üçüncü bir karşılaştırma da usul hukukundaki ihtiyatî tedbir ile yapılmalıdır.

İhtiyatî tedbir — HMK m.389. Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddî bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâlinde, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyatî tedbir kararı verilebilir.

Birinci fark — bağımsızlık. İhtiyatî tedbir, açılmış ya da açılacak bir esas davaya bağlıdır ve o davanın konusuyla sınırlıdır: dava açılmadan önce de istenebilir (HMK m.390/1), ancak bu hâlde esas davanın iki hafta içinde açılması gerekir (HMK m.397/1). m.199 tedbiri ise bağımsız bir taleptir; boşanma davası açılmış olması şart değildir.

İkinci fark — ne zaman istenebilir? m.199, evlilik birliğinin korunması önlemlerinden olduğundan evlilik devam ederken uygulanır. Boşanma davası açılmadan, evlilik sürerken de talep edilebilir.

Üçüncü fark — sonucu. m.199 kararı, tasarrufu rızaya bağlar; rıza alınmadan yapılan işlem hüküm doğurmaz. İhtiyatî tedbir ise genellikle devir yasağı biçiminde uygulanır.

Hangi deliller sunulmalı? Talebin somut tehlikeye dayandırılması gerekir. Kullanılabilecek belgeler: tapu kayıtları ve takyidat belgesi, son dönemdeki devir işlemlerini gösteren tapu hareketleri, banka hesap hareketleri, araç ve şirket kayıtları, emlak ilanları ve yazışma kayıtları.

Bilgi vermekten kaçınma — TMK m.206/2-4. Diğer eşin, istemde bulunan eşe malvarlığı, gelirleri, borçları veya ortaklık malları hakkında bilgi vermekten kaçınması, mal ayrılığına geçilmesi için kanunda açıkça sayılan haklı sebeplerdendir. Yargılamada ise eşin elindeki belgeler HMK m.220, bankalar gibi üçüncü kişilerdeki belgeler HMK m.221 uyarınca dosyaya getirtilir. Eşlerden birinin, diğerinden mallarının envanterinin resmî senetle yapılmasını istemesi ise ayrı bir imkândır (TMK m.216).

Belgeler nasıl istenir? HMK m.121 uyarınca elde bulunan belgeler dilekçeye ekli verilir; başka kurumlardaki kayıtlar için bulunabilmesini sağlayıcı açıklama yapılarak celbi istenmelidir.

Mevzuat Haritası: TMK 199 Dosyasında Hangi Madde Ne İşe Yarar?

Tasarruf yetkisinin sınırlanması talebi, Medeni Kanunun evlilik birliğine ilişkin hükümleri ile usul hukukunun tedbir ve delil kuralları birlikte okunarak hazırlanır:

Madde metinlerinin güncel hâline mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

TMK 199 tasarruf yetkisinin sınırlanması nedir?

Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde, eşlerden birinin istemi üzerine hâkimin, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar vermesidir.

Eşim beni aldattı, tedbir alınır mı?

Tek başına alınmaz. TMK m.199 yalnızca iki sebep sayar ve sadakatsizlik veya ayrı yaşama bunlardan biri değildir; somut bir ekonomik tehlike gösterilmesi gerekir. Talep, malvarlığının elden çıkarılmaya çalışıldığını gösteren somut olgulara dayandırılmalıdır.

Hangi durumlar somut tehlike sayılır?

Ailenin ekonomik varlığını tehlikeye sokacak hesapsız harcamalar, gereksiz kredilerin kumarda kaybedilmesi, tazminattan kaçınmak için malların elden çıkarılmaya çalışılması, muvazaalı devir hareketleri, gayrimenkullerin gizlice satılması ve aileden gizli yüksek meblağlı krediler bu kapsamda değerlendirilir.

Tüm malvarlığına tedbir konulabilir mi?

Konulamaz. Sınırlama hâkimin somut olarak belirleyeceği değerlerle sınırlıdır ve noktasal niteliktedir. Bu nedenle dilekçede korunmak istenen değerler tanımlanabilir biçimde gösterilmelidir: taşınmazın tapu bilgisi, aracın plakası, hesabın bulunduğu şube gibi.

Hangi mallar kapsama girer?

Taşınmaz, araç, banka hesabı ve işletme payı gibi somut olarak gösterilebilen her türlü malvarlığı değeri kapsama girebilir; aile konutuyla sınırlı değildir. Taşınmazda tasarruf yetkisi kaldırılırsa hâkim re’sen tapu kütüğüne şerh verilmesine karar verir.

Aile konutu şerhinden farkı nedir?

Aile konutu şerhi yalnızca aile konutunu kapsar ve satış ile kira feshini diğer eşin açık rızasına bağlar. TMK m. 199 ise hâkimin belirleyeceği her türlü malvarlığı değerini kapsayabilir ve somut ekonomik tehlike şartına bağlıdır. İki koruma birbirini dışlamaz.

Ne zaman başvurulabilir?

Eşler birlikte yaşarken, ayrı yaşarken ve boşanma davası devam ederken geçici önlem olarak başvurulabilir. Ancak boşanmalarına karar verilmiş eşler hakkında bu madde uygulanmaz.

Karar sonradan kaldırılabilir mi?

Kaldırılabilir. TMK m.200 uyarınca koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse önlemi kaldırır. Hakkında karar verilen eş, ekonomik tehlikenin ortadan kalktığını belgelerle ortaya koyarak önlemin kaldırılmasını isteyebilir; kaldırma kararıyla tapudaki şerhin terkini de takip edilmelidir.

TMK 199 kararı almak için boşanma davası şart mı?

Hayır; sınırlama evlilik birliği devam ederken, boşanma davası olmaksızın aile mahkemesinden istenebilir.

Sınırlama kararına rağmen eş malı satarsa ne olur?

Kapsamdaki mal üzerinde rızasız yapılan tasarruf hüküm doğurmaz; taşınmazda şerh sayesinde üçüncü kişinin iyi niyet savunması da kapanır.

Hangi delillerle başvurmalıyım?

Satış ilanları, devir hazırlıkları, hesap hareketleri ve tanık bilgileri gibi riskin somut emareleri ile korunacak malların dökümü sunulmalıdır.

Sınırlama kararından önce yapılan satışlar ne olur?

TMK m.199 kararı, belirlenen değerler üzerindeki sonraki tasarrufları diğer eşin rızasına bağlar; karardan önce tamamlanmış devirleri kendiliğinden geçersiz kılmaz. Bu devirler mal rejiminin tasfiyesinde TMK m.229 uyarınca değerlendirilir: rejimin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler ve son bir yıl içinde rızasız yapılan karşılıksız kazandırmalar hesaba eklenir.

TMK 199 mu, mal ayrılığı mı daha uygun?

Amaca göre değişir. TMK m.199 mal rejimini sürdürür ve yalnızca belirlenen değerleri korur. TMK m.206 ise haklı sebep varsa mal rejimini mal ayrılığına çevirir; bu durumda rejim dava tarihinden geçerli olarak sona erer (TMK m.225/2) ve tasfiye gündeme gelir. Diğer eşin borca batık olması veya bilgi vermekten kaçınması kanunda açıkça haklı sebep sayılmıştır.

Verilen kararı hangi mahkeme değiştirir?

TMK m.201/3 uyarınca önlemlerin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılması konusunda yetkili mahkeme, önlem kararını veren mahkemedir. Ancak her iki eşin de yerleşim yeri değişmişse eşlerden herhangi birinin yeni yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.

Eşim aile giderlerine katılmıyor; borçlularından doğrudan ödeme istenebilir mi?

İstenebilir. TMK m.198 uyarınca eşlerden biri birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmezse hâkim, onun borçlularına ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebilir. Bu önlem TMK m.199 ile birlikte de talep edilebilir.

Eşimin malvarlığı hakkında bilgi alamıyorum; ne yapabilirim?

Diğer eşin malvarlığı, gelirleri, borçları veya ortaklık malları hakkında bilgi vermekten kaçınması TMK m.206/2-4 uyarınca mal ayrılığı için haklı sebeptir. Eşlerden her biri diğerinden mallarının envanterinin resmî senetle yapılmasını da isteyebilir (TMK m.216). Yargılamada karşı taraftaki belgeler HMK m.220, bankalar gibi üçüncü kişilerdeki belgeler HMK m.221 uyarınca dosyaya getirtilebilir.