Eşin Boşanmadan Önce Mal Kaçırması: Eklenecek Değerler (TMK 229)

İki bent, iki ayrı ispat rejimi

TMK 229’un iki bendi arasındaki fark, dosyanızın nasıl kurulacağını doğrudan belirler ve uygulamada en çok karıştırılan noktadır.

Birinci bent — kasıt aranmaz

Eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde, diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar edinilmiş mallara değer olarak eklenir.

Burada mal kaçırma kastını ispatlamak gerekmez. Üç unsurun varlığı yeterlidir: son bir yıl içinde yapılmış olması, diğer eşin rızasının bulunmaması ve olağan hediye niteliğini aşması. Bu, ispat yükü bakımından belirgin bir kolaylıktır.

İkinci bent — süre yok, kasıt var

Bir eşin mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler de eklenecek değerdir. Burada zaman sınırı yoktur; devir ne zaman yapılmış olursa olsun hesaba katılır. Buna karşılık kastın ispatı zorunludur.

Kastı gösteren tipik göstergeler

• Devrin, boşanma davasının açılmasına veya evlilikteki krize çok yakın bir tarihte yapılması.
• Devralanın yakın akraba ya da eşin yakın çevresinden biri olması.
• Bedelin piyasa değerinin çok altında gösterilmesi veya hiç ödenmemiş olması.
• Malın devirden sonra da fiilen eş tarafından kullanılmaya devam edilmesi.
• Devrin, eşin olağan malvarlığı yönetimiyle bağdaşmaması.

Ortak şart: karşılıksız olma

Her iki bent de karşılıksız kazandırma ya da devri hedefler. Gerçek bir bedel ödenerek yapılan satışlar bu kapsamda değildir; böyle bir durumda izlenecek yol farklıdır.

Üçüncü kişiye ulaşmak: TMK 229/2 ve TMK 241

Eklenecek değer kuralı, malı devralan üçüncü kişiyi kendiliğinden borçlu yapmaz. İki ayrı hüküm birlikte işler.

İlk adım: ihbar (TMK 229/2)

Bu tür kazandırma veya devirlere ilişkin uyuşmazlıklarda mahkeme kararı, davanın kendisine ihbar edilmiş olması koşuluyla, kazandırma veya devirden yararlanan üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir. Yani tasfiye davası açılırken üçüncü kişiye ihbarda bulunulmazsa, sonradan ona karşı ileri sürme imkânı zayıflar. Bu, dava dilekçesi hazırlanırken atlanmaması gereken bir usul adımıdır.

İkinci adım: üçüncü kişiye karşı dava (TMK 241)

Madde şöyledir: “Tasfiye sırasında, borçlu eşin malvarlığı veya terekesi, katılma alacağını karşılamadığı takdirde, alacaklı eş veya mirasçıları, edinilmiş mallarda hesaba katılması gereken karşılıksız kazandırmaları bunlardan yararlanan üçüncü kişilerden eksik kalan miktarla sınırlı olarak isteyebilir.”

Sıralama zorunludur

TMK 241 ikincil bir yoldur. Alacaklı eş önce borçlu eşe başvurmalıdır; ancak onun malvarlığı katılma alacağını karşılamıyorsa üçüncü kişiye gidilebilir ve talep, eksik kalan miktar ile üçüncü kişinin elde ettiği menfaat ile sınırlıdır.

Usul: ayırma ve bekletici sorun

Yargıtay uygulamasında; eşle birlikte üçüncü kişiye de dava açılmışsa mahkemece üçüncü kişiye karşı açılan dava hakkında ayırma kararı verilerek ayrı esasa kaydedilmesi, bu davada eşe karşı açılan tasfiye davasının sonucunun ve alacağın eşten tahsil edilebilme durumunun bekletici sorun yapılması gerektiği kabul edilmektedir. Borçlu eşin malvarlığının yetip yetmediği ancak tasfiyenin ilerleyen aşamalarında belli olacağından, üçüncü kişinin tasfiyenin başlangıcında sorumlu tutulması hatalı bulunmaktadır.

TMK 229 neyi yapar, neyi yapmaz?

Yapar: hesaba ekler

Eklenecek değer, borçlu eşin edinilmiş mallarının aktif hanesine sanki devir hiç yapılmamış gibi yazılır. Artık değer bu şekilde hesaplanır ve katılma alacağı buna göre belirlenir. Malın karşılığı tasfiye anında fiilen mevcut olmasa dahi değeri hesaba katılır.

Yapmaz: tasarrufu iptal etmez

Bu, sıkça yanlış anlaşılır. Karşılıksız kazandırma veya devrin yapıldığı tespit edilse dahi, TMK 229 kapsamındaki bu davada işlemin (tasarrufun) iptaline karar verilemez. Tapu üçüncü kişide kalır; değişen tek şey hesaptır.

Diğer yollar ve birlikte kullanılabilirliği

Koşulları varsa hak sahibi eş, farklı hukuki yollara da başvurabilir:

• Muvazaa iddiasına dayalı tapu iptal ve tescil davası. Devir görünürde yapılmış, gerçekte kastedilmemişse gündeme gelir ve mülkiyetin geri dönmesini sağlar.
• Tasarrufun iptali davası. İcra ve İflas Kanunu’nun 277 ve devamı maddelerine dayanır; kendi koşulları ve süreleri vardır.
• TMK 241’e dayalı dava. Yukarıda açıklanmıştır.

Eş bunlardan yalnızca birine başvurabileceği gibi, aynı anda birden fazla yola da başvurabilir. Hangisinin uygun olduğu, devrin gerçek mi görünürde mi olduğuna ve elde edilmek istenen sonuca göre belirlenir: mülkiyetin geri dönmesi isteniyorsa muvazaa, yalnızca hesabın düzeltilmesi yeterliyse TMK 229 yolu tercih edilir.

Pratik: ne yapmalı, neyi belgelemeli?

Dava açılır açılmaz

• İhtiyati tedbir talep edin. Taşınmaz ve araç sicillerine tedbir şerhi konulması, malların daha ileri ellere geçmesini önler. Talebi somut kaçırma riskiyle gerekçelendirin.
• Üçüncü kişilere ihbarda bulunun. TMK 229/2’nin aradığı koşul budur; dilekçede açıkça talep edilmelidir.
• Kayıt celbi isteyin. Tapu ve trafik tescil kayıtlarının geriye dönük olarak, devir tarihleri ve bedelleriyle birlikte celbi; banka hesap hareketleri.

Toplanacak deliller

• Devir tarihleri ile evlilik krizinin ve dava tarihinin karşılaştırmalı takvimi.
• Devralanla eş arasındaki ilişkiyi gösteren nüfus kayıtları.
• Devir bedelinin ödenip ödenmediğine ilişkin banka kayıtları; ödenmediyse bu, karşılıksızlığın en güçlü göstergesidir.
• Devir tarihindeki emsal değer araştırması; bedelin düşük gösterildiğini ortaya koyar.
• Malın devirden sonra kim tarafından kullanıldığına ilişkin deliller: abonelik kayıtları, sigorta poliçeleri, trafik cezaları.

Süreleri takip edin

TMK 241’deki bir yıllık ve beş yıllık süreler hak düşürücüdür. Tasfiye davası uzun sürebileceğinden, üçüncü kişiye yönelik talebin zamanaşımı takvimi ayrıca izlenmelidir; beş yıllık süre mal rejiminin sona erdiği tarihten, yani kural olarak boşanma davasının açıldığı tarihten işlemeye başlar.

Karşı taraf iseniz

Her devir mal kaçırma değildir. Gerçek bir bedel ödendiğini, devrin makul bir ihtiyaçtan doğduğunu ve zamanlamanın tesadüfi olduğunu gösteren belgeler savunmanın çekirdeğini oluşturur. Ayrıca birinci bent bakımından, kazandırmanın olağan hediye niteliğinde olduğu ya da diğer eşin rızasının bulunduğu ileri sürülebilir.