Yurt Dışındaki Çocuk İçin Nafaka Nasıl Alınır? (Uluslararası İştirak Nafakası)

Üç ayrı soru: yetki, uygulanacak hukuk ve tahsil — MÖHUK m.1, 19 ve 40

Sınır aşan nafaka dosyalarında en sık yapılan hata, yetkili mahkeme ile uygulanacak hukukun aynı şey sanılmasıdır. MÖHUK m.40 uyarınca Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi iç hukuktaki yer itibarıyla yetki kurallarıyla belirlenir. Nafaka davasında HMK m.6 uyarınca davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir; TMK m.177 uyarınca boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir. Yükümlü Türkiye’de yaşıyorsa dava onun yerleşim yerindeki aile mahkemesinde açılabilir. Türk vatandaşları için MÖHUK m.41 ayrıca kişi hâllerine ilişkin davalarda Türkiye’de yetkili bir mahkeme bulunmasını güvence altına alır.

Türk mahkemesinin davaya bakması, kararında mutlaka Türk hukukunu uygulayacağı anlamına gelmez. MÖHUK m.1/2 uyarınca Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümleri saklıdır; sözleşme uygulanabiliyorsa önce o uygulanır. Sözleşme yoksa MÖHUK m.19 uyarınca nafaka talepleri nafaka alacaklısının mutad meskeni hukukuna tabidir; çocuk yurt dışında yaşıyorsa yükümlü Türkiye’de olsa dahi kural olarak çocuğun yaşadığı ülkenin hukuku uygulanır. MÖHUK m.2 uyarınca Türk hâkimi yetkili yabancı hukuku re’sen uygular ve içeriğinin tespitinde taraflardan yardım isteyebilir. Boşanmış eşler arasındaki nafaka ise MÖHUK m.14/2 uyarınca boşanmaya uygulanan hukuka, velayet MÖHUK m.16 uyarınca çocuğun mutad meskeni hukukuna tabidir; bu nedenle aynı dosyadaki talepler farklı hukuklara bağlanabilir. Uygulamada yabancı hukukun içeriği o ülkenin kanun metinleri, resmî tercümeleri ve gerektiğinde uzman görüşüyle dosyaya sunulur; yabancı hukukun içeriği tüm çabaya rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır. Nafaka miktarının belirlenmesinde çocuğun yaşadığı ülkenin hukukundaki nafaka tabloları veya hesaplama yöntemleri de bu yolla mahkemeye sunulabilir. Yurt dışındaki eşle boşanma için eşim yurt dışında yaşıyor yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi sözleşme uygulanır? Lahey ve New York Sözleşmeleri

Türkiye nafaka alanında birden fazla çok taraflı sözleşmeye taraftır. Çocuklara karşı nafaka yükümlülüğüne uygulanacak kanuna ilişkin 1956 tarihli Lahey Sözleşmesi, kural olarak çocuğun mutad meskeni hukukunu esas alır ve sözleşmeyle belirlenen kanun, akit olmayan bir devletin kanunu olsa dahi mütekabiliyet aranmaksızın uygulanır. Çocuklara karşı nafaka yükümlülüğüne ilişkin kararların tanınması ve tenfizine dair 1958 tarihli Lahey Sözleşmesi, kararların taraf devletlerde uygulanmasını kolaylaştırır. 1973 tarihli Lahey Sözleşmeleri ise nafaka yükümlülüğüne uygulanacak kanun ile kararların tanınması ve tenfizini her yaştaki kişinin aile hukukundan doğan nafaka talepleri bakımından düzenler ve her iki sözleşmeye de taraf devletler arasında önceki sözleşmelere göre öncelikli uygulanır; bu metinlerde de temel bağlama noktası nafaka alacaklısının mutad meskenidir.

Tahsil bakımından en işlevsel metin, Nafaka Alacaklarının Yabancı Memleketlerde Tahsili Hakkında 1956 tarihli New York Sözleşmesidir. Bu sistemde alacaklı, yükümlünün bulunduğu ülkede kendisi dava açmak zorunda kalmadan kendi ülkesindeki gönderici makam aracılığıyla talebini iletir; talep o ülkedeki aracı makam tarafından yürütülür. Türkiye’de işlemler Adalet Bakanlığı üzerinden yürütülür ve Cumhuriyet başsavcılıkları başvuru sahiplerine yardımcı olur. Sözleşmede öngörülen yollar ulusal veya uluslararası diğer hukuk yollarının yerini almaz, bunlara ek niteliktedir. Uygulanacak sözleşme, hedef ülkenin hangi metinlere taraf olduğuna göre belirlendiğinden ilk adım bu tespitin yapılmasıdır; ülke bazında güncel taraf listesi Adalet Bakanlığı ve Lahey Konferansı kayıtlarından kontrol edilmelidir.

Mutad mesken, miktar ve kamu düzeni: MÖHUK m.5, TMK m.182 ve 330

MÖHUK m.19’daki mutad mesken kavramı salt adres kaydından ibaret değildir. Kişinin söz konusu yerde fiilen oturması, yaşam merkezinin orada bulunması, orada sürekli kalma iradesi ve sosyal olarak o yere uyum sağlaması aranır; değerlendirmede kural olarak dava tarihindeki durum esas alınır. Bu unsurlar çocuğun okul kaydı, sağlık kayıtları, ikamet belgesi, kira sözleşmesi ve sosyal güvenlik kaydı gibi tarihli belgelerle gösterilmelidir. Çocuk yeni taşınmışsa mutad meskenin henüz oluşup oluşmadığı tartışılabileceğinden taşınma tarihi ve kalıcılığı ayrıca belgelenmelidir.

Türk hukuku uygulandığında iştirak nafakasının miktarı TMK m.182/2 ve m.330 uyarınca belirlenir: nafaka çocuğun ihtiyaçlarına, ana ve babanın hayat koşullarına ve ödeme güçlerine uygun olmalı, çocuğun gelirleri de gözetilmelidir. TMK m.328 uyarınca bakım borcu kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar sürer; ergin olduğu hâlde eğitimi devam eden çocuk için koşulları varsa eğitimin sonuna kadar devam eder. Çocuğun yaşadığı ülkedeki okul, sağlık ve barınma giderleri somut belgelerle sunulmalıdır; yükümlünün geliri de yaşadığı ülkenin ücret düzeyiyle birlikte değerlendirilir. Uygulanacak yabancı hukuk nafaka hakkını hiç tanımıyor veya çocuğun temel ihtiyaçlarını karşılamayı imkânsız kılıyorsa MÖHUK m.5 uyarınca yetkili yabancı hukukun Türk kamu düzenine açıkça aykırı hükmü uygulanmaz ve gerekli görülen hâllerde Türk hukuku uygulanır. Nafakanın döviz üzerinden belirlenmesi ve artış klozu için döviz ve altın cinsinden nafaka yazımıza bakabilirsiniz.

Tahsil: Türkiye’de icra, tenfiz ve merkezi makam — MÖHUK m.50-55 ve İİK m.344

Yükümlü Türkiye’de yaşıyor ve karar Türk mahkemesinden alınmışsa takip ilamlı icra yoluyla yapılır. HMK m.350/1 uyarınca nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez; bağımsız nafaka davasında verilen karar kesinleşme beklenmeden takibe konulabilir. Ödenmeyen nafaka için alacaklının şikâyeti üzerine İİK m.344 uyarınca üç aya kadar tazyik hapsi istenebilir; yurt dışında yaşayan çocuk adına velayet sahibi ebeveyn vekil aracılığıyla bu yolları kullanabilir. Yükümlü yurt dışında olsa bile Türkiye’de maaşı, banka hesabı, taşınmazı veya kira geliri varsa bunlar üzerine haciz konulabilir.

Karar yabancı bir mahkemeden alınmışsa Türkiye’de kendiliğinden icra edilemez. MÖHUK m.50 uyarınca yabancı ilamın Türkiye’de icrası yetkili Türk mahkemesince tenfiz kararı verilmesine bağlıdır; aile hukukuna ilişkin kararlarda görevli mahkeme aile mahkemesidir. MÖHUK m.51 uyarınca yetkili mahkeme kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sâkin olduğu yer, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biridir. MÖHUK m.53 uyarınca dilekçeye ilamın onanmış aslı veya örneği ile kesinleştiğini gösteren belge ve onanmış tercümeleri eklenir; MÖHUK m.54 tenfiz şartlarını sayar ve MÖHUK m.55 uyarınca itiraz sebepleri sınırlıdır, kararın esası yeniden tartışılmaz. Nafaka miktarının Türkiye’deki emsallerden farklı olması tek başına kamu düzenine aykırılık sayılmaz.

Yükümlü yurt dışındaysa ve o ülke New York Sözleşmesine ya da Lahey sözleşmelerine tarafsa başvuru Adalet Bakanlığı aracılığıyla yapılır. Başvuru dosyasında kesinleşme şerhli nafaka kararı ve onaylı tercümesi, alacaklının kimlik ve adres bilgileri, yükümlünün güncel adresi ve varsa işyeri bilgisi, ödenmeyen dönemlere ilişkin hesap tablosu ve ödeme yapılacak banka bilgileri bulunmalıdır; yükümlünün adresi eksikse süreç fiilen ilerlemez. Tenfiz süreci için yabancı nafaka kararının tanınması ve tenfizi, yurt dışındaki eşten tahsil için yurt dışındaki eşten nafaka tahsili yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yurt dışından dava takibi: tebligat, teminat, adli yardım ve belgeler

Velayet sahibi ebeveyn çocukla birlikte yurt dışında yaşıyorsa Türkiye’deki davayı vekil aracılığıyla takip edebilir; vekâletname bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğunda veya apostil şerhli noter belgesiyle düzenlenebilir. Yükümlü yurt dışındaysa dava dilekçesinin tebliği 7201 sayılı Tebligat Kanunu m.25 uyarınca o ülkenin yetkili makamları veya Türk vatandaşına Türk konsolosluğu aracılığıyla yapılır; bu aşama süreyi uzattığından yükümlünün tam ve güncel adresi baştan verilmelidir. Yurt dışından getirilen okul, sağlık ve gider belgeleri 1961 Lahey Apostil Sözleşmesine taraf ülkelerde apostil şerhiyle, diğer ülkelerde konsolosluk onayıyla ve yeminli tercümeyle sunulmalıdır.

Masraf bakımından da iki kural önemlidir. HMK m.84 uyarınca Türkiye’de mutad meskeni bulunmayan Türk vatandaşının dava açması hâlinde davalının muhtemel yargılama giderleri için teminat istenebilir; teminat dava şartı olduğundan verilen kesin süre kaçırılmamalıdır. Buna karşılık HMK m.334 uyarınca kendisini ve ailesini geçim sıkıntısına düşürmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden kısmen veya tamamen yoksun olan kişiler, taleplerinde haklı oldukları konusunda açıkça dayanaktan yoksun olmamak şartıyla adli yardımdan yararlanabilir; HMK m.335 uyarınca adli yardım yargılama harç ve giderlerinden ve teminat göstermekten geçici muafiyeti de kapsar. Çocuk adına açılan nafaka davalarında adli yardım talebinin değerlendirilmesi, yurt dışında yaşayan velayet sahibinin masraf yükünü azaltır.

Sonradan değişiklikler: TMK m.328, 331 ve 5717 sayılı Kanun

Uluslararası nafaka dosyaları uzun sürelidir ve koşullar değişir. TMK m.331 uyarınca durumun değişmesi hâlinde hâkim istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır; çocuğun yurt dışındaki okul ve sağlık giderlerinin artması veya yükümlünün gelirinin değişmesi bu kapsamda ileri sürülür. Çocuk başka bir ülkeye taşınmışsa MÖHUK m.19 bakımından mutad mesken, dolayısıyla uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme de değişebileceğinden her taşınma tarihli belgelerle kayda geçirilmelidir. Türk lirası üzerinden belirlenen nafakada yıllık artış klozu, döviz üzerinden belirlenen nafakada ise kur değişiminin etkisi ayrıca değerlendirilir. Nafaka artırımı için nafakanın artırılması yazımıza bakabilirsiniz.

Çocuğun diğer ebeveynin rızası olmadan yurt dışına götürülmesi veya orada alıkonulması hâlinde nafaka sorunundan önce 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun gündeme gelir; Kanun hem çocuğun iadesini hem de şahsi ilişki kurulmasını kapsar ve başvuru merkezi makam olan Adalet Bakanlığına yapılır. Kişisel ilişki ile nafaka ayrı yükümlülüklerdir; çocuğun yurt dışında olması nedeniyle görüşme sağlanamaması nafaka yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Uluslararası çocuk kaçırma için uluslararası çocuk kaçırma, görüşme için kişisel ilişki yazılarımıza bakabilirsiniz. Uluslararası nafaka süreciniz için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.