Nafaka Döviz veya Altın Olarak Belirlenebilir mi? TBK m.99 Kur Seçimi ve TBK m.138 Uyarlaması

Çekişmeli davada kural: nafaka Türk lirası olarak takdir edilir — TBK m.99/1

TBK m.99/1 uyarınca konusu para olan borç ülke parasıyla ödenir. Nafaka kanundan doğan ve koşullar değiştikçe artırım veya azaltıma açık bir alacaktır; hâkim tedbir nafakasını TMK m.169, yoksulluk nafakasını TMK m.175 ve iştirak nafakasını TMK m.182 uyarınca takdir ederken yerleşik uygulamada Türk lirası esas alınır. Hâkimin denetleyemeyeceği bir kur riskini aylık yükümlülüğe bağlamaktan kaçınması bu tercihin temel nedenidir. Bu nedenle çekişmeli dosyada “aylık 200 dolar nafaka” talebi olağan bir beklenti değildir; talep Türk lirası üzerinden kurulmalı, miktar güçlü sosyal ve ekonomik durum delilleriyle desteklenmeli ve artış klozu istenmelidir.

Uygulamada istisnai dosyalar da vardır. Nafaka yükümlüsünün yurt dışında yaşadığı ve gelirini dövizle elde ettiği bazı davalarda döviz üzerinden nafaka talebinin değerlendirildiği ve kabul edildiği kararlar bulunmaktadır. Ancak bu bir hak değil, somut olaya göre verilen bir takdirdir; alacaklının yalnızca yabancı ülkede yaşaması tek başına yeterli görülmez. Orada yaşayan tarafın yaşam maliyeti, Türk lirası üzerinden belirlenecek tutarın takdirinde veri olarak kullanılır. Nafaka hesabının genel ölçütleri için nafaka nasıl hesaplanır yazımıza bakabilirsiniz.

Anlaşmalı protokolde döviz ve altın: TMK m.166/3, 184/5 ve TBK m.99/2

Anlaşmalı boşanmada tablo farklıdır. TMK m.166/3 uyarınca hâkim, tarafların boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkındaki düzenlemeyi uygun bulmalıdır; TMK m.184/5 uyarınca tarafların boşanmanın fer’i sonuçlarına ilişkin anlaşmaları hâkimin onayı ile geçerli olur. Protokol bir sözleşme olduğundan taraflar nafakanın miktarını, para birimini ve ödeme biçimini kararlaştırabilir. Uygulamada geçerli kabul edilen modeller şunlardır: aylık nafakanın belirli bir döviz tutarının ödeme günündeki Türk lirası karşılığı olarak ödenmesi; belirli gram veya çeyrek altının Türk lirası karşılığı olarak ödenmesi; yıllık artışın belirli bir endekse bağlanması. Öğretide ve uygulamada, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar’da 2018’de getirilen döviz cinsinden sözleşme bedeli sınırlamasının aile hukukundan doğan nafaka yükümlülüklerini kapsamadığı kabul edilmektedir; yine de protokol hazırlanırken güncel mevzuat teyit edilmelidir. Döviz ve altın cinsinden sözleşme sınırlamasının kapsamı için altın ve döviz cinsinden sözleşmeler ve 32 Sayılı Karar yazımıza bakabilirsiniz.

Protokolde döviz yazmak tek başına yeterli değildir; asıl sonucu TBK m.99/2 belirler. Ülke parası dışında başka bir para birimiyle ödeme yapılması kararlaştırılmışsa, sözleşmede aynen ödeme veya bu anlama gelen bir ifade bulunmadıkça borç ödeme günündeki rayiç üzerinden ülke parasıyla da ödenebilir. Protokolde “aynen ödenecektir” kaydı varsa gerçek yabancı para borcu doğar ve borçlu yalnızca o para birimiyle öder; kayıt yoksa borçlu dövizi veya ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk lirasını ödeyebilir ve alacaklı bunu reddedemez.

Kaleme alma tekniği bu nedenle kritiktir. “Aylık 300 dolar” gibi çıplak bir ifade yerine, ödeme günü, kur türü ve kaynağı, ödeme yeri ve hesap yöntemi yazılmalıdır: örneğin “her ayın 5’ine kadar, 300 ABD dolarının ödeme günündeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası efektif satış kuru karşılığı Türk lirası olarak”. Altında da altının türü (gram, çeyrek), ayarı ve fiyatın hangi kaynaktan hangi gün alınacağı belirtilmelidir. İcra dairesinin tereddütsüz hesaplayabildiği hüküm, tahsili hızlandıran hükümdür.

İcra aşaması: kur hangi günden hesaplanır? TBK m.99/3 ve İİK m.58

Nafaka zamanında ödenmediğinde seçim hakkı alacaklıya geçer. TBK m.99/3 uyarınca yabancı para ile belirlenmiş borcun ödeme gününde ödenmemesi üzerine alacaklı, alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden ülke parasıyla ödenmesini isteyebilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 12.02.2024 tarihli, E.2023/1440, K.2024/574 sayılı kararında, borcun aslı yabancı para alacağı ise alacaklının fiilî ödeme günündeki Türk lirası karşılığı, döviz veya doğrudan Türk lirası olarak talepte bulunma konusunda seçimlik hakkı bulunduğu belirtilmiştir. Aynı ilke, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi daireleri arasındaki görüş ayrılığını gideren Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 24.02.2025 tarihli, E.2025/297, K.2025/1081 sayılı kararında da benimsenmiş; hakkı kullanan alacaklının artık bu tercihinden dönemeyeceği vurgulanmıştır.

Bu seçimlik hak yenilik doğurucu niteliktedir: kullanılmakla edim belirlenir ve hak sona erer; bu nedenle sonradan ıslah yoluyla değiştirilemez. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 30.04.2024 tarihli, E.2023/3214, K.2024/1487 sayılı kararında, dava dilekçesinde açıkça Türk lirası üzerinden talepte bulunan davacının bu tercihinden dönerek ıslahla yabancı para üzerinden tahsil isteyemeyeceği kabul edilmiştir. İİK m.58/3 uyarınca takip talebinde alacağın Türk parasıyla tutarı gösterilir; alacak yabancı para ise alacağın hangi tarihteki kur üzerinden talep edildiği de yazılır. Kur artışının sürdüğü dönemlerde alacaklı bakımından en yüksek karşılığı genellikle fiilî ödeme günü rayici verir. Altın karşılığı kurgulanan nafakada da mantık aynıdır; hükümdeki hesap formülü takibin matematiğini belirler. Hesaplanabilir tutar ödenmezse İİK m.344 kapsamında tazyik hapsi mekanizması döviz veya altına endeksli nafakada da işler; şikâyet için İİK m.344 nafaka ödememe şikâyet dilekçesi örneği kullanılabilir. Yurt dışındaki borçludan tahsil için yurt dışından nafaka tahsili yazımıza bakabilirsiniz.

Döviz de kalıcı kalkan değil: uyarlama, TMK m.176/4 ve m.331

Döviz veya altına bağlanan nafaka da kendiliğinden ve süresiz bir koruma sağlamaz. TMK m.176/4 uyarınca tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde irat biçimindeki nafakanın artırılmasına veya azaltılmasına karar verilebilir; iştirak nafakası için TMK m.331 uyarınca durumun değişmesi hâlinde hâkim istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır. Protokolle kararlaştırılan nafakada bu yollara ek olarak genel sözleşme hükümleri de devreye girer: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, hâkimin onayıyla geçerlilik kazanan protokolün yoksulluk nafakasına ilişkin hükümlerinin özel hukuk sözleşmesi niteliğinde olduğunu ve aşırı ifa güçlüğüne ilişkin TBK m.138’in de uygulanabileceğini kabul etmiştir (YHGK 12.02.2025, E.2023/2-582, K.2025/24).

Kur ile gerçek ihtiyaç arasındaki ilişki zamanla bozulabilir: Türk lirasının hızlı değer kaybettiği dönemlerde dövizli nafaka borçlunun gelirini aşabilir. Anılan Hukuk Genel Kurulu kararında, 2002 yılında anlaşmalı boşanma protokolüyle aylık 1.500 ABD doları olarak belirlenen yoksulluk nafakasının yaklaşık on sekiz yıl sonra açılan davada dava tarihinden itibaren aylık 2.500 Türk lirasına uyarlanmasına ilişkin bölge adliye mahkemesinin direnme kararı oy çokluğuyla onanmıştır. Buna karşılık protokolün tasdik edildiği tarih ile dava tarihi arasında tarafların durumunda önemli bir değişiklik kanıtlanamadığında uyarlama talebi reddedilmektedir; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi aylık 10.000 ABD doları yoksulluk nafakasının Türk lirasına uyarlanmasına ilişkin kararı bu gerekçeyle bozmuştur (Y. 2. HD 20.06.2023, E.2023/113, K.2023/3376). Ayrıntılar ve iki kararın karşılaştırması aşağıdaki bölümdedir. Sonuç olarak dövize bağlamak alacaklıya güçlü bir koruma sağlar, ancak borçluyu değişen koşullarda uyarlama talebinden yoksun bırakmaz. Borçlu tarafta iseniz dövizli taahhüdün gelirinizle uyumunu imzadan önce test etmelisiniz.

Dövizli nafakanın Türk lirasına uyarlanması: TBK m.138 ve Yargıtay kararları

Protokolle döviz veya altın üzerinden kararlaştırılan nafakada borçlunun dayanabileceği iki ayrı kanuni yol vardır. Birincisi aile hukukuna özgü uyarlama hükümleridir: yoksulluk nafakası için TMK m.176/4, iştirak nafakası için TMK m.331. İkincisi genel sözleşme hukukudur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 12.02.2025 tarihli, E.2023/2-582, K.2025/24 sayılı kararında, hâkimin onayıyla geçerlilik kazanan protokolün yoksulluk nafakasına ilişkin hükümlerinin tarafların serbestçe tasarruf edebildiği özel hukuk sözleşmesi niteliğinde olduğunu; bu nedenle genel sözleşme hükümlerine ve bu arada aşırı ifa güçlüğüne ilişkin TBK m.138’e tabi olduğunu kabul etmiştir. Dövizli nafaka bakımından belirleyici cümle TBK m.138/2’dedir: “Bu madde hükmü yabancı para borçlarında da uygulanır.” Protokoldeki döviz kaydı bu nedenle uyarlamaya engel değildir.

TBK m.138/1 uyarlamayı birlikte aranan şartlara bağlar. Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkmalı; bu durum, sözleşme anındaki olguları kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirmeli; borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş ya da ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır. Bu şartlar varsa borçlu hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir; sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak dönme yerine fesih hakkı kullanılır. Aylık nafaka sürekli edimli bir borç olduğundan uyarlama, geleceğe yönelik aylık edimler için istenir.

İki karar, aynı soruya neden farklı cevap verildiğini gösterir. Hukuk Genel Kurulunun kararında protokol 12.12.2002 tarihlidir; aylık 1.500 ABD doları yoksulluk nafakası (ayrıca aylık 1.000 ABD doları iştirak nafakası) kararlaştırılmış, borçlu yaklaşık on sekiz yıl sonra, 05.01.2021’de gelirinin azaldığını, yeniden evlendiğini ve çocuğu olduğunu ileri sürerek uyarlama davası açmıştır. İlk derece mahkemesi nafakayı 1.000 ABD dolarına indirmiş; bölge adliye mahkemesi nafakayı Türk lirasına çevirerek dava tarihinden itibaren aylık 2.500 TL olarak belirlemiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin bozma kararına karşı verilen direnme kararı Hukuk Genel Kurulunca oy çokluğuyla onanmıştır. Kurul, protokolden bu yana geçen uzun sürenin öngörülemezliği artırdığını, borçlunun ekonomik durumunun zayıfladığını, alacaklınınkinin ise iyileştiğini ve edimler arasında dövizle ifaya devamı beklenemez kılan bir oransızlık oluştuğunu kabul etmiştir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 20.06.2023 tarihli, E.2023/113, K.2023/3376 sayılı kararında ise boşanma 2014’te kesinleşmiş; protokolde aylık 10.000 ABD doları yoksulluk nafakası ile aylık 4.000 ABD doları kira yardımı kararlaştırılmış ve ÜFE artışı öngörülmüştür. Borçlunun 2018’de açtığı davada ilk derece mahkemesi nafakayı 40.060 TL’ye uyarlamış, bölge adliye mahkemesi bu kararı onamıştır; Daire ise protokolün tasdik edildiği tarih ile dava tarihi arasında tarafların durumunda önemli bir değişiklik kanıtlanamadığı gerekçesiyle asıl dava yönünden bozma kararı vermiştir. Bu iki karar birlikte okunduğunda kur artışı tek başına yeterli sayılmamaktadır; protokolün onaylandığı tarihteki durum ile dava tarihindeki durum somut gelir, gider ve malvarlığı belgeleriyle karşılaştırılmalıdır. Uyarlama da nafaka davalarındaki genel kurala uygun olarak dava tarihinden itibaren hüküm ifade eder; Hukuk Genel Kurulunun onadığı kararda yeni tutar dava tarihinden başlatılmıştır.

Usul bakımından nafakaya ilişkin uyarlama, artırım ve azaltım davaları HMK m.316/1-ç uyarınca basit yargılama usulüne tabidir; görevli mahkeme 4787 sayılı Kanun m.4 uyarınca aile mahkemesidir. Dürüstlük kuralı (TMK m.2) da dosyada tartışılır: boşanmayı sağlamak için ödeme gücünü aşan dövizli bir taahhüt verip kısa süre sonra indirim isteyen borçlunun talebi bu açıdan sorgulanabilir. Alacaklı tarafta iseniz yoksulluğun sürdüğünü ve kendi gelirinizde kalıcı bir iyileşme olmadığını gösteren belgeleri hazır tutmalısınız. Uyarlama yerine nafakanın tamamen kaldırılması isteniyorsa ölçütler farklıdır; bunun için nafakanın kaldırılması veya azaltılması rehberimize bakabilirsiniz.

Dövizsiz koruma: artış klozu, artırım davası ve toptan ödeme — TMK m.176

Çekişmeli davada enflasyona karşı asıl koruma otomatik artış klozudur ve bunun kanuni dayanağı vardır. TMK m.176’nın son fıkrasına göre hâkim, istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen maddi tazminat veya nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir. Hükmün üç unsuru dilekçeyi biçimlendirir: talep edilmezse kloz konulmaz; kapsam nafakanın yanında irat biçimindeki maddi tazminatı da içerir; artış tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre belirlenir. Klozda endeks, uygulanacak ay ve hesap yöntemi açıkça yazılmalıdır. İştirak nafakası için aynı imkân TMK m.182/4 ve m.330/3’te ayrıca düzenlenmiştir. İstem şartı usulde de sonuç doğurur, çünkü hâkim taleple bağlıdır (HMK m.26): basına yansıyan ve Adalet Bakanlığının istemi üzerine verilen bir kanun yararına bozma kararında Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, talep edilmediği hâlde yoksulluk ve iştirak nafakalarına ileriki yıllarda yıllık artış uygulanmasını talebi aşan bir hüküm olarak değerlendirmiştir.

Endeks konusunda uygulama ağırlığı ÜFE yönündedir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 28.06.2021 tarihli, E.2021/4645, K.2021/5308 sayılı kararında, yoksulluk nafakasının artırılması talebini reddeden karar bozulmuş; tarafların durumunda olağanüstü bir değişiklik olmadığı takdirde nafakanın TÜİK’in yayımladığı ÜFE oranında artırılması gerektiği belirtilmiştir; TÜFE destekleyici gösterge olarak sunulabilir ve nihai oran hâkimin hakkaniyet takdirindedir. Kararda kloz yoksa artırım davası açılır; nafakanın artırılması 28.11.1956 tarihli, 15 E., 15 K. sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca dava tarihinden itibaren hüküm ifade eder. Enflasyon verisi asgari korumayı sağlar; endeksin üzerinde artış için kira, okul, sağlık giderleri ve yükümlünün gelir artışı belgelenmelidir. Klozun yazımı için otomatik artış klozu, artırım davası için TMK m.176 artırım ve azaltım davası yazılarımıza bakabilirsiniz.

Üçüncü araç toptan ödemedir. TMK m.176/1 uyarınca maddi tazminat ve yoksulluk nafakası toptan veya irat biçiminde ödenebilir. Toptan ödeme kur ve enflasyon tartışmasını kökten bitirir; ancak borçlunun ödeme gücünü gerektirir ve bir kez ödendikten sonra artırım talebi gündeme gelmez. Ayrıntılar için toptan nafaka ödemesi yazımıza bakabilirsiniz. Artırım davasında görevli mahkeme 4787 sayılı Kanun m.4 uyarınca aile mahkemesidir; harç uygulamada talep edilen bir yıllık artış farkı üzerinden alınır ve mahkeme tarafların güncel sosyal ve ekonomik durumunu araştırarak karar verir. Dilekçede hem endeks verisi hem de somut gider artışları HMK m.119 uyarınca hangi vakıanın hangi delille ispatlanacağı gösterilerek yazılmalıdır.

İştirak ve tedbir nafakasında döviz: TMK m.169, 182, 197 ve 327-331

Çocuk için hükmedilen iştirak nafakası bakımından da kural aynıdır. TMK m.182/3 uyarınca hâkim, velayet kendisine verilmeyen ananın veya babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılma miktarını belirler; TMK m.327 uyarınca bakım ve eğitim giderleri ana ve baba tarafından karşılanır. Çekişmeli davada bu tutar Türk lirası olarak takdir edilir. Çocuğun yurt dışında eğitim görmesi, sağlık giderlerinin döviz üzerinden faturalanması veya yükümlünün yabancı para cinsinden gelir elde etmesi gibi durumlar ise miktarın takdirinde ve artış klozunun belirlenmesinde somut veri olarak ileri sürülmelidir. TMK m.328/2 uyarınca çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa ana ve baba, durum ve koşullara göre makul görülebilecekse eğitimin sona ermesine kadar bakım yükümlülüğünü sürdürür; yurt dışı eğitim giderleri de bu çerçevede tartışılır.

Tedbir nafakası dava süresince geçici bir önlemdir. Boşanma davasında TMK m.169, evlilik devam ederken ayrı yaşamada TMK m.197 uyarınca hükmedilir ve genellikle kısa süreli olduğundan döviz talebi pratik bir sonuç doğurmaz; bu dönemde asıl önemli olan, tutarın gerçekçi gider belgeleriyle belirlenmesi ve boşanma kararında yoksulluk ve iştirak nafakası istenirken yıllık artışın da ayrıca talep edilmesidir (TMK m.176/5, m.182/4, m.330/3). Protokol hazırlanıyorsa iştirak nafakasının döviz veya altın karşılığı yazılması mümkündür; ancak çocuğun üstün yararı gözetildiğinden hâkim, borçlunun ödeme gücüyle orantısız bir taahhüdü uygun bulmayabilir.

Yurt dışında verilmiş döviz nafaka kararı ve yurt dışından tahsil: 5718 s.K. ve New York Sözleşmesi

Taraflardan birinin yabancı bir ülkede yaşadığı dosyalarda iki ayrı soru ortaya çıkar. Birincisi, yabancı mahkemenin döviz üzerinden verdiği nafaka kararının Türkiye’de icra edilip edilemeyeceğidir. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.50 uyarınca yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilamların Türkiye’de icra olunabilmesi yetkili Türk mahkemesince tenfiz kararı verilmesine bağlıdır. Tenfiz edilen karar, belirlediği para birimiyle Türkiye’de icra takibine konu olabilir ve bu durumda TBK m.99/3’teki kur seçimi yine gündeme gelir. Tanıma ve tenfiz şartları için yurt dışında verilen boşanma kararının tanınması ve tenfizi yazımıza bakabilirsiniz.

İkincisi, Türkiye’de hükmedilen nafakanın yurt dışında yaşayan borçludan tahsilidir. Türkiye’nin taraf olduğu Nafaka Alacaklarının Yabancı Memleketlerde Tahsili Hakkında Sözleşme (New York, 1956) kapsamında alacaklı, merkezi makam aracılığıyla borçlunun bulunduğu ülkede tahsil işlemlerini başlatabilir. Bu yolda nafaka kararının hangi para birimiyle ve hangi hesap yöntemiyle belirlendiği, yabancı ülkedeki icra makamının hesabını doğrudan etkiler; bu nedenle yurt dışı bağlantılı dosyalarda protokolde veya dilekçede para birimi ve ödeme yeri baştan açık belirlenmelidir.