Eski Eşim Yurt Dışında Çalışıyor, Nafakayı Nasıl Tahsil Ederim?

Ne yaşandı?

Boşanma sonrası nafaka borçlusu eş yurt dışına yerleşmiş ya da orada çalışıyor. Türkiye’de verilen nafaka kararı elde; ancak borçlunun yurt dışında olması, alacaklı tarafı “bu parayı nasıl tahsil ederim?” sorusuyla baş başa bırakıyor. Bu, gurbetçi ailelerde ve uluslararası evliliklerde sık karşılaşılan bir sorundur.

Hukuki durum

Türkiye, nafaka alacaklarının sınır ötesi tahsiline ilişkin dört sözleşmeye taraftır: 1956 tarihli New York Sözleşmesi, 1958 ve 1973 tarihli Lahey Sözleşmeleri ile Türkiye bakımından 1 Şubat 2017’de yürürlüğe giren 2007 tarihli Lahey Çocuk Nafakası Sözleşmesi. Karşı ülke de 2007 Sözleşmesi’ne tarafsa, kapsamı ölçüsünde bu Sözleşme 1956 New York Sözleşmesi’nin ve 1958/1973 Lahey tanıma-tenfiz sözleşmelerinin yerine uygulanır (2007 Sözleşmesi m.48 ve 49). Merkezî makam görevini Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü yürütür; Genel Müdürlük bu görevi Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirir. 1958 ve 1973 Lahey sözleşmeleri doğrudan tanıma ve tenfize ilişkin olup kural olarak kararın menşe ülkede olağan kanun yollarına tabi olmamasını arar (geçici olarak icra edilebilen kararlar ve geçici önlemler için, benzer kararın tanınacağı ülkede de verilebilmesi şartıyla istisna vardır; 1973 Lahey Tanıma Sözleşmesi m.4); buna karşılık New York Sözleşmesi bir tanıma-tenfiz sözleşmesi olmayıp aracı makamlar yoluyla tahsili düzenler ve bu yolda ayrıca tenfiz davası açılması her zaman gerekmeyebilir.

Bu nedenle borçlunun bulunduğu ülke ve o ülkeyle Türkiye arasındaki hukuki iş birliği çerçevesi belirleyicidir. Süreç, ülkeden ülkeye değişen usul ve sürelere tabi olduğundan, çoğu zaman uzmanlık ve sabır gerektirir.

Ne yapmalısınız?

• Türkiye’deki nafaka kararının kesinleşmiş ve usulüne uygun çevrilmiş suretlerini hazır edin.
• Borçlunun bulunduğu ülkeyle Türkiye arasındaki anlaşma/karşılıklılık durumunu ve uygulanabilecek uluslararası mekanizmaları araştırın.
• Bulunduğunuz yer Cumhuriyet başsavcılığına başvurarak talep formunu alın; dosya buradan Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğüne (merkezî makam) iletilir.
• Borçlunun yurt dışı adresi, işyeri ve gelir bilgilerini mümkün olduğunca belgeleyin.

Dikkat

Yurt dışındaki bir borçludan tahsil, yurt içine göre daha uzun ve usul açısından daha karmaşıktır; bu nedenle gerçekçi bir zaman beklentisiyle ve uzman desteğiyle ilerlemek önemlidir. Kararın doğru biçimde hazırlanması ve yetkili kanallardan başvurulması, sürecin önünü açar.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

2007 Lahey Nafaka Sözleşmesi: 1956 New York Sözleşmesi’nin Yerini Alan Rejim

Yurt dışından nafaka tahsili denince akla ilk gelen metin 1956 tarihli Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’dir; ancak 2017’den bu yana tablo değişmiştir ve doğru sözleşmeyi seçmek başvurunun kaderini belirler.

Lahey Uluslararası Özel Hukuk Konferansı çatısı altında 2007 yılında iki ayrı belge kabul edilmiştir: Çocuk Nafakası ve Diğer Aile Nafaka Türlerinin Uluslararası Tahsiline İlişkin Sözleşme ile Nafaka Yükümlülüklerine Uygulanacak Hukuka İlişkin Protokol. Türkiye bunlardan yalnızca birincisine taraftır: Lahey Konferansı kayıtlarına göre Sözleşmeyi 07.10.2016’da imzalayıp aynı gün onaylamış ve Sözleşme Türkiye bakımından 1 Şubat 2017’de yürürlüğe girmiştir.

Belirleyici hüküm şudur: Sözleşme, âkit devletler arasındaki ilişkilerde, uygulama kapsamları çakıştığı ölçüde 1956 tarihli Nafaka Alacaklarının Yabancı Ülkelerde Tahsili Hakkında Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’ni devre dışı bırakır. Yani karşı taraf ülke her iki sözleşmeye de tarafsa, başvuru 1956 metnine değil 2007 Sözleşmesi’ne göre yürür. Buna karşılık Sözleşme, 15 Kasım 1965 tarihli Lahey Tebligat Sözleşmesi’ni ve delil sağlanmasına ilişkin 1970 tarihli Sözleşme’yi etkilemez; bu metinler kendi alanlarında uygulanmaya devam eder (m.50). Örneğin Almanya ile Türkiye arasında, kapsam içindeki talepler için bugün New York Sözleşmesi yerine 2007 Sözleşmesi uygulanır.

Bu nedenle başvuru dosyası hazırlanırken ilk adım, karşı ülkenin hangi sözleşmelere taraf olduğunun tespit edilmesidir; yanlış sözleşmeye dayanan başvuru merkezî makam aşamasında iade edilebilir.

Sözleşmenin Kapsamı: Kimin Nafakası, Kaç Yaşına Kadar?

2007 Sözleşmesi’nin kapsamı, adının çağrıştırdığından daha geniştir ama eş nafakası bakımından kademelidir. Sözleşme üç başlıkta uygulanır: yirmi bir yaşından küçüklere yönelik ebeveyn-çocuk ilişkisinden kaynaklanan nafaka yükümlülüklerine; çocuk nafakasıyla birlikte başvuru yapıldığında eş nafakasına ilişkin kararın tanınması ve tenfizine; ve merkezî makam işbirliğine ilişkin bölümler hariç olmak üzere eş nafakasına.

Buradaki kademe pratikte çok önemlidir. Yalnız kendisi için yoksulluk nafakası tahsil etmek isteyen kişi, Sözleşme’nin merkezî makam üzerinden ücretsiz idarî yardım sağlayan mekanizmasından tam olarak yararlanamayabilir; buna karşılık çocuk nafakası talebiyle birlikte sunulan eş nafakası talebi bu kapsama girer. Ayrıca âkit devletlerin, Sözleşme’nin uygulanmasını on sekiz yaşını doldurmamış kişilerle sınırlama yönünde çekince koyma hakkı bulunmaktadır; bu nedenle karşı ülkenin çekince koyup koymadığı ayrıca kontrol edilmelidir. Türkiye ise tersine, m.2/3 uyarınca yaptığı beyanla Sözleşmeyi eğitimi devam eden 25 yaşından küçük çocuklara ve bütünüyle eş nafakasına genişletmiştir; bu genişletme, karşı devlet de aynı yükümlülükleri kapsayan bir beyanda bulunmuşsa o devletle ilişkide sonuç doğurur.

Çocuk için açılacak talepte bu ayrım gözetilirse, eş nafakası da aynı dosyada tahsil kapsamına alınabilir. Çocuk nafakasının sınır ötesi boyutu için yurt dışındaki çocuk için nafaka yazımıza bakabilirsiniz.

Uygulanacak Hukuk Boşluğu: Türkiye Protokole Taraf Değil

2007 paketinin ikinci ayağı olan Nafaka Yükümlülüklerine Uygulanacak Hukuka İlişkin Lahey Protokolü, nafaka ilişkisine hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını tek tip kurallara bağlar. Türkiye bu Protokole taraf değildir ve bunun somut sonuçları vardır.

Sonuç şudur: Türkiye bakımından nafaka yükümlülüğüne uygulanacak hukuk, Protokol’ün yeknesak kuralları yerine Türkiye’nin taraf olduğu 1973 tarihli Nafaka Yükümlülüklerine Uygulanacak Kanun Hakkında Lahey Sözleşmesi ile belirlenir; bu Sözleşmenin gösterdiği hukuk karşılıklılık aranmaksızın uygulanır (m.3). Türkiye bu Sözleşmeye m.15 çekincesiyle taraftır: alacaklı ve borçlu Türk vatandaşı ve borçlunun mutad meskeni Türkiye’de ise Türk makamları Türk hukukunu uygular. Sözleşmenin kapsamı dışında kalan hâllerde 5718 sayılı MÖHUK’un 19. maddesi devreye girer. Aynı şekilde yabancı bir mahkemeden alınmış nafaka kararının Türkiye’de icra edilmesi gerekiyorsa, 2007 Sözleşmesi kapsamına girmeyen hâllerde MÖHUK’un tanıma-tenfiz rejimi devreye girer. MÖHUK’un 1. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca milletlerarası anlaşma hükümleri saklı olduğundan, önce sözleşme rejimi, o kapsamda değilse MÖHUK uygulanır.

Bu üç katmanlı yapı nedeniyle dilekçede yalnız “yurt dışından tahsil istiyorum” demek yetmez; hangi rejime dayanıldığı ve karşı ülkenin o rejime taraf olup olmadığı açıkça gösterilmelidir. Ters yöndeki süreç, yani yabancı bir nafaka kararının Türkiye’de icrası için yabancı mahkeme nafaka kararının tanınması ve tenfizi yazımızı, kararın döviz cinsinden belirlenmesi ihtimali için nafakanın döviz veya altın olarak belirlenmesi yazımızı inceleyebilirsiniz.

Türkiye’nin 2007 Sözleşmesindeki Beyan ve Çekinceleri

2007 Lahey Sözleşmesi, taraf devletlere bazı hükümlerde beyan ve çekince imkânı tanır. Lahey Konferansının kayıtlarına göre Türkiye, Sözleşmeyi onaylarken (07.10.2016) aşağıdaki beyan ve çekincelerde bulunmuştur. Bunlar hem Türkiye’den yapılan başvuruların kapsamını hem de yabancı kararların Türkiye’de nasıl tanınacağını doğrudan etkiler.

Kapsamın genişletilmesi (m.2/3). Sözleşme kural olarak 21 yaşından küçüklere karşı ana-baba-çocuk ilişkisinden doğan nafakaya uygulanır (m.2/1-a). Türkiye beyanıyla bu yükümlülükleri eğitimi devam eden 25 yaşından küçük çocuklara genişletmiş; ayrıca Sözleşmenin tamamını eş nafakasına, kendini geçindiremeyen engelli çocuklara ve bakıma muhtaç ana-babaya karşı nafakaya da uygulayacağını bildirmiştir. Ancak m.2/3 uyarınca böyle bir beyan, iki devlet arasında yalnızca beyanlarının aynı nafaka yükümlülüklerini ve Sözleşmenin aynı bölümlerini kapsadığı ölçüde yükümlülük doğurur. Yani eğitimine devam eden 23 yaşındaki çocuk veya tek başına yoksulluk nafakası için tam kapsamlı işbirliği, karşı devletin de benzer bir beyanda bulunmasına bağlıdır.

Alternatif tanıma usulü (m.24). Türkiye, kendisinden tanıma ve tenfiz istenen kararlar için Sözleşmenin 24. maddesindeki alternatif usulü tercih ettiğini beyan etmiştir. Bu usulde yetkili makam, karşı taraf usulüne uygun olarak bildirim almış ve her iki tarafa da dinlenme imkânı tanınmış olarak karar verir; kararın kanun yoluna götürülmesi, istisnai durumlar dışında icrayı durdurmaz (m.24/6). Genel usuldeki 30 ve 60 günlük itiraz süreleri (m.23/6) ise bu usulü seçmeyen devletlerde uygulanır.

Kararın tam onaylı sureti (m.25/3-a). Türkiye, başvuruya menşe devletin yetkili makamınca onaylanmış karar suretinin eklenmesini şart koşmuştur. Türkiye’nin beyanında, gerekebilecek belgeler arasında kararın ve varsa değiştiren kararın onaylı sureti, borçluya tebliğe ilişkin belge, kimlik ve temsil bilgileri, çocuğun doğum belgesi veya soybağını gösteren belge, 18 yaşını doldurmuş çocuk için eğitimin devam ettiğini gösteren belge, endeksleme ve faiz bilgileri, Türk merkezî makamına verilen yetki belgesi ile birikmiş alacak ve yapılan ödemelerin dökümü sayılmıştır.

Nafaka anlaşmaları çekincesi (m.30/8). Sözleşme, menşe devlette karar gibi icra edilebilen yazılı nafaka anlaşmalarının (m.3-e) da karar gibi tanınmasını öngörür (m.30/1). Türkiye bu konuda çekince koymuş ve nafaka anlaşmalarını tanımama ve tenfiz etmeme hakkını saklı tutmuştur. Bu nedenle yurt dışında yalnız resmî senet veya kayıtlı anlaşma biçiminde yapılmış bir nafaka anlaşması, Türkiye’de 2007 Sözleşmesi yoluyla icra ettirilemez; mahkeme kararına dönüştürülmesi gerekir.

2007 Sözleşmesinde Başvuru Türleri, Ücretsiz Hukuki Yardım ve İcra Araçları

Hangi ülkelerle? Avrupa Birliği Sözleşmeyi Birlik adına onaylamış ve Sözleşme AB bakımından 01.08.2014’te yürürlüğe girmiştir; Almanya, Hollanda, Fransa ve Avusturya gibi üye devletler bu onay sonucunda bağlıdır. Lahey Konferansı kayıtlarına göre Sözleşme ayrıca Amerika Birleşik Devletleri (01.01.2017) ve Norveç (01.01.2013) bakımından yürürlüktedir; Birleşik Krallık da taraftır. Bu nedenle gurbetçi yoğunluğunun bulunduğu Almanya, Hollanda, Fransa veya Avusturya’da yaşayan borçlu bakımından, Türkiye’de yürürlüğe girdiği 01.02.2017’den bu yana kapsama giren talepler kural olarak 2007 Sözleşmesine göre yürür.

Başvuru türleri (m.10/1). Alacaklı merkezî makam aracılığıyla şu taleplerde bulunabilir: kararın tanınması veya tanınması ve tenfizi; talep edilen devlette verilmiş veya tanınmış kararın icrası; mevcut bir karar yoksa, gerektiğinde soybağının belirlenmesi dâhil olmak üzere talep edilen devlette karar alınması; tanıma ve tenfiz mümkün değilse orada yeni karar alınması; talep edilen devlette veya başka bir devlette verilmiş kararın değiştirilmesi. Borçlu da kararın değiştirilmesini veya tanınmasını isteyebilir (m.10/2).

Ücretsiz hukuki yardım (m.14-15). Talep edilen devlet, başvuru sahiplerine icra ve kanun yolları dâhil usullere etkili erişim sağlamak zorundadır (m.14/1). Özellikle 21 yaşından küçük kişiye karşı ana-baba-çocuk ilişkisinden doğan nafakaya ilişkin alacaklı başvurularının tamamında ücretsiz hukuki yardım sağlanır (m.15/1). Bu, yurt dışındaki borçludan çocuk nafakası tahsilinde alacaklının o ülkede avukat masrafı üstlenmeden ilerleyebilmesi anlamına gelir.

İcra araçları (m.32 ve 34). İcra, talep edilen devletin iç hukukuna göre ve süratle yapılır (m.32). Taraf devletler etkili icra tedbirlerini iç hukuklarında sağlamak zorundadır; Sözleşme bunlara örnek olarak şunları sayar (m.34/2): ücretten kesinti, banka hesapları ve diğer kaynaklar üzerinde haciz, sosyal güvenlik ödemelerinden kesinti, mal üzerinde rehin/ipotek veya cebri satış, vergi iadesine el konulması, emekli aylığına kesinti veya haciz, kredi kayıt kuruluşlarına bildirim, ehliyet gibi çeşitli izinlerin verilmemesi, askıya alınması veya iptali ve gönüllü ödemeyi sağlamak için arabuluculuk veya uzlaştırma.

Sıkça Sorulan Sorular

Türkiye yurt dışından nafaka tahsili için hangi sözleşmelere taraf?

1956 tarihli Nafaka Alacaklarının Yabancı Memleketlerde Tahsiline İlişkin Birleşmiş Milletler (New York) Sözleşmesi, 1958 tarihli Çocuklara Karşı Nafaka Yükümlülüğü Konusundaki Kararların Tanınması ve Tenfizine İlişkin Lahey Sözleşmesi, 1973 tarihli Nafaka Yükümlülüğü Konusundaki Kararların Tanınması ve Tenfizine İlişkin Lahey Sözleşmesi ve Türkiye bakımından 01.02.2017’de yürürlüğe giren 2007 tarihli Çocuk Nafakası ve Diğer Aile Nafaka Türlerinin Uluslararası Tahsiline İlişkin Lahey Sözleşmesi. Karşı devlet de 2007 Sözleşmesine tarafsa, kapsamı ölçüsünde bu Sözleşme diğerlerinin yerine uygulanır.

Başvuruyu nereye yaparım?

Bulunduğunuz yer Cumhuriyet başsavcılığına. Dosya oradan Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğüne ulaşır; Genel Müdürlük merkezî makam sıfatıyla talebi karşı devletin merkezî makamına iletir.

Mutlaka tenfiz davası açmam gerekir mi?

Her zaman gerekmeyebilir. New York Sözleşmesi bir tanıma-tenfiz sözleşmesi değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 20.06.1996 tarihli kararında, aracı makamlar vasıtasıyla tahsil mümkün olduğundan ayrıca tenfiz davası açılmasına gerek bulunmadığı belirtilmiştir.

Kararım henüz kesinleşmedi, başvurabilir miyim?

Lahey sözleşmeleri yolu tanıma-tenfize ilişkin olduğundan kural olarak kararın menşe ülkede olağan kanun yollarına tabi olmamasını arar; geçici olarak icra edilebilen kararlar ve geçici önlemler ise, benzer kararlar tanımanın istendiği ülkede de verilebiliyorsa tanınabilir (1973 Lahey Tanıma Sözleşmesi m.4). Karar kesinleşmemişse istem New York Sözleşmesi’ne göre işleme alınır; bu Sözleşme gerektiğinde borçlunun bulunduğu ülkede yeni bir nafaka davası açılmasını da kapsar.

Hangi belgeleri hazırlamalıyım?

Nafaka kararının onaylı sureti ve kesinleşme şerhi, yeminli tercüman tercümesi, apostil veya konsolosluk tasdiki, borçlunun yurt dışı adresi ve işyeri bilgileri, alacaklının kimlik ve banka bilgileri ile birikmiş alacağın taksit dökümü.

Her ülkeden tahsil mümkün mü?

Hayır. Mekanizmanın işleyebilmesi için borçlunun bulunduğu ülkenin de aynı sözleşmeye taraf olması gerekir. Bu nedenle ilk yapılacak iş, hedef ülkenin taraf olup olmadığını teyit etmektir.

Bu arada Türkiye’de bir şey yapabilir miyim?

Evet ve yapmalısınız. Borçlunun Türkiye’de malvarlığı bulunabilir; ilamlı icra takibi başlatarak tapu, araç, banka hesabı ve varsa kira gelirleri üzerine haciz konulmasını isteyebilirsiniz. Çoğu dosyada en hızlı sonuç veren yol budur.

Süreç ne kadar sürer?

Yurt içine göre belirgin biçimde uzundur ve karşı ülkenin usulüne tabidir. Süreci belirleyen en önemli etken başvurunun eksiksiz hazırlanmasıdır; eksik belge nedeniyle iade edilen dosya aylar kaybettirir.

Almanya’da yaşayan eski eşten nafaka hangi sözleşmeyle istenir?

Almanya, Avrupa Birliğinin 2007 Lahey Sözleşmesini Birlik adına onaylaması sonucunda bu Sözleşmeye 01.08.2014’ten beri bağlıdır; Sözleşme Türkiye bakımından 01.02.2017’de yürürlüğe girmiştir. Bu nedenle kapsama giren talepler bugün kural olarak 2007 Sözleşmesine göre yürür; Sözleşme, iki devlet arasında kapsamı ölçüsünde 1956 New York Sözleşmesinin (m.49) ve 1958/1973 Lahey tanıma-tenfiz sözleşmelerinin (m.48) yerini alır.

Yurt dışında avukat masrafı ödemem gerekir mi?

2007 Lahey Sözleşmesine göre talep edilen devlet, 21 yaşından küçük kişiye karşı ana-baba-çocuk ilişkisinden doğan nafakaya ilişkin alacaklı başvurularının tamamında ücretsiz hukuki yardım sağlamak zorundadır (m.15/1). Diğer başvurularda da icra ve kanun yolları dâhil usullere etkili erişim sağlanmalıdır (m.14/1).

Karşı ülkede hangi icra yolları uygulanabilir?

İcra, talep edilen devletin iç hukukuna göre yapılır (2007 Lahey m.32). Sözleşme örnek olarak ücretten kesinti, banka hesabı haczi, sosyal güvenlik ödemelerinden kesinti, mal üzerinde rehin veya cebri satış, vergi iadesine el koyma, emekli aylığı haczi, kredi kayıt bildirimi, ehliyet gibi izinlerin askıya alınması ve arabuluculuk tedbirlerini sayar (m.34/2).

Eğitimine devam eden 21 yaşından büyük çocuk için de başvurulabilir mi?

Sözleşme kural olarak 21 yaş altına uygulanır (m.2/1). Türkiye, m.2/3 uyarınca yaptığı beyanla kapsamı eğitimi devam eden 25 yaşından küçük çocuklara genişletmiştir. Ancak bu genişletme, karşı devlet de aynı yükümlülüğü kapsayan bir beyanda bulunmuşsa o devletle ilişkide işler; aksi hâlde 1956 New York Sözleşmesi, ikili anlaşmalar veya karşı ülkenin iç hukuku yoluna bakılır.

Yabancı mahkemenin nafaka kararı Türkiye’de hangi mahkemede tenfiz edilir?

Yabancı ilamın Türkiye’de icrası tenfiz kararına bağlıdır (MÖHUK m.50/1). Aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının tanıma ve tenfizi aile mahkemesinin görevindedir (4787 sayılı Kanun m.4/1-b). 2007 Sözleşmesi kapsamında Türkiye alternatif tanıma usulünü (m.24) seçmiştir; ayrıca nafaka anlaşmalarını tanımama çekincesi koyduğundan (m.30/8) yurt dışında yapılmış bir nafaka anlaşması bu yolla icra ettirilemez.