Yoksulluk Nafakası: Eski Eşin Birlikte Yaşaması Nafakayı Bitirir mi? (TMK 176)

Yoksulluk nafakası, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe bağlanan bir nafaka türüdür. Anayasa Mahkemesi 4 Haziran 2026’da TMK 175/1’deki “süresiz olarak” ibaresini iptal etmiş, iptal hükmünün yürürlüğünü gerekçeli kararın Resmî Gazete’de yayımından itibaren 9 ay ertelemiştir; bu yazının hazırlandığı tarihte mevcut düzenleme uygulanmaya devam etmektedir. Bu nafakanın hangi durumlarda sona ereceği, hem ödeyen hem de alan taraf için büyük önem taşır. Özellikle nafaka alan eşin başka biriyle ilişki kurması, sık sık uyuşmazlık konusu olur.

Kanun ne diyor?

Türk Medeni Kanunu m. 176 uyarınca, yoksulluk nafakası alan eş yeniden evlenirse nafaka kendiliğinden sona erer. Ayrıca nafaka alan tarafın, evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz bir hayat sürmesi hâllerinde de mahkeme kararıyla nafaka kaldırılabilir. Nafaka alan ya da ödeyen tarafın mali durumunun değişmesi hâlinde ise nafakanın artırılması veya azaltılması istenebilir.

Uygulamada durum

İki durumu birbirinden ayırmak kritik önemdedir. Nafaka alan eşin yeniden “resmen evlenmesi” hâlinde nafaka, herhangi bir dava ya da karara gerek olmaksızın kendiliğinden sona erer. Buna karşılık resmî nikâh olmadan bir başkasıyla “evliymiş gibi” yaşaması hâlinde nafaka ancak mahkeme kararıyla kaldırılır ve bu durumun ispatı gerekir.

Burada aranan, gelip geçici bir ilişki değil; aynı evde yaşama, ortak sosyal çevrede çift olarak görünme gibi unsurlarla desteklenen, süreklilik taşıyan bir birlikteliktir. Salt “biriyle görülüyor” iddiası, somut ve düzenli birlikteliği göstermedikçe nafakanın kaldırılması için yeterli olmaz. İspat yükü, nafakanın kaldırılmasını isteyen taraftadır.

Pratik sonuç

Yoksulluk nafakası ödüyorsanız ve eski eşinizin durumunda bir değişiklik (yeniden evlenme, fiili birliktelik, mali durumun düzelmesi) olduğunu düşünüyorsanız, bunu somut delillerle ortaya koymanız gerekir. Aksi hâlde nafaka devam eder. Hem nafakanın kaldırılması hem de uyarlanması için doğru delil ve usulle ilerlemek üzere bir avukata danışmak önemlidir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Kaldırma Davası Nerede ve Nasıl Açılır? TMK m.177 ve 4787 sayılı Kanun

Sebep haklı olsa bile dava yanlış mahkemede açılırsa aylar kaybedilir. Nafaka davalarında yetki, genel kuralın dışında özel bir hükümle düzenlenmiştir. TMK m.177’ye göre boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında, nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.

Bu hükmün kaldırma davasındaki karşılığı özellikle dikkat çekicidir. Kaldırma davasını nafaka borçlusu açar; davalı ise alacaklıdır. Dolayısıyla TMK m.177’deki “alacaklının yerleşim yeri” ölçütü, HMK m.6’daki “davalının yerleşim yeri” genel kuralıyla bu davada aynı sonuca varır. Öğretide ve uygulamada m.177’nin kesin yetki mi yoksa genel kurala eklenen seçimlik bir yetki mi olduğu tartışılmakla birlikte, alacaklının yerleşim yeri mahkemesinde açılan dava her iki görüşe göre de yetkilidir; güvenli tercih budur.

Görev bakımından ise 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usulü Hakkında Kanun belirleyicidir: aile mahkemesi görevlidir, aile mahkemesi kurulmayan yerlerde bu görevi asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla yerine getirir ve kararında bu sıfatı belirtmek zorundadır. Nafaka davaları basit yargılama usulüne tâbidir (HMK m.316/1-ç).

Alacaklı boşanmadan sonra taşınmışsa yetkili mahkeme de değişir; dava açmadan önce güncel adres kaydının teyit edilmesi gerekir.

Delil Toplarken Suç İşlememek: HMK m.189 ve Anayasal Sınırlar

“Fiilen evliymiş gibi yaşama” iddiasında en büyük risk, delilin kendisinden çok nasıl elde edildiğidir. HMK m.189’un ikinci fıkrası açıktır: hukuka aykırı olarak elde edilmiş olan deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Aynı maddenin dördüncü fıkrası uyarınca bir delilin caiz olup olmadığına mahkeme karar verir; yani karşı taraf itiraz etmese bile hâkim bu değerlendirmeyi yapabilir.

Bu yasağın anayasal temeli güçlüdür: Anayasa’nın 20. maddesi özel hayatın gizliliğini, 22. maddesi haberleşme hürriyetini güvence altına alır. Uygulamada eve veya araca gizlice yerleştirilen kayıt cihazıyla alınan ses ve görüntüler, izinsiz ele geçirilen telefon içerikleri ve özel dedektif marifetiyle yapılan takip görüntüleri bu kapsamda değerlendirilerek dosya dışı bırakılabilmektedir.

İkinci risk daha ağırdır: hukuka aykırı delil yalnızca reddedilmez, onu elde eden taraf ceza soruşturmasının muhatabı hâline gelebilir. Özel hayatın gizliliğini ihlal ve haberleşmenin gizliliğini ihlal fiilleri Türk Ceza Kanunu’nda ayrıca suç olarak düzenlenmiştir (TCK m.132-134). Yani nafakayı kaldırmak isterken hem davayı kaybetmek hem de sanık konumuna düşmek mümkündür.

Doğru yol, delili kendi başına toplamak yerine mahkemeden müzekkere ve araştırma talep etmektir. Dilekçede hangi kurumdan hangi kaydın istendiği tek tek gösterilmelidir.

Kaldırma Reddedilirse Azaltma Alınabilir mi? Taleple Bağlılık

Uygulamada sık yaşanan bir kayıp, talebin tek başlıkla sınırlanmasıdır. Taleple bağlılık ilkesi gereği hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez, ancak duruma göre talep sonucundan daha azına karar verebilir (HMK m.26/1). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da nafakanın kaldırılması talebinin azaltılması talebini de içerdiğini kabul etmiş; kaldırma koşulları oluşmasa bile TMK m.176/4 kapsamında hakkaniyete uygun indirim yapılabileceğini belirtmiştir (YHGK 29.11.2017, E.2017/3-1532, K.2017/1465). Bu nedenle yalnızca kaldırma istenmiş olması, mahkemenin azaltmaya hükmetmesine engel değildir.

Oysa TMK m.176’nın dördüncü fıkrası ayrı bir imkân tanır: tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde iradın artırılmasına veya azaltılmasına karar verilebilir. Kaldırma sebepleri (m.176/3) ile azaltma sebebi (m.176/4) farklı fıkralarda, farklı eşiklerle düzenlenmiştir.

Bu nedenle dilekçenin sonuç kısmı kademeli kurulmalıdır: öncelikle nafakanın kaldırılması, kabul edilmediği takdirde TMK m.176/4 uyarınca uygun oranda azaltılması talep edilmelidir (HMK m.111). Mahkeme azaltmaya kendiliğinden de hükmedebilecek olsa da, açık fer’î talep bu konudaki tartışmayı baştan ortadan kaldırır ve azaltma için gereken mali durum delillerinin aynı dava içinde toplanmasını sağlar. Azaltma yolunun şartları için TMK m.176 artırım ve azaltım davası rehberimize, dilekçe metni için nafaka azaltma dilekçesi örneğimize, güncel çerçeve için AYM süresiz nafaka kararı yazımıza bakabilirsiniz.

Kaldırma Davası Sürerken Ödeme ve Tazyik Hapsi: İİK m.344

Kaldırma davasının açılması nafaka borcunu kendiliğinden durdurmaz. Fiilen evliymiş gibi yaşama yalnızca mahkeme kararıyla sonuç doğurduğundan (TMK m.176/3), ilam yürürlükte kaldıkça alacaklı ödenmeyen aylıklar için ilamlı icra takibi yapabilir (İİK m.32 vd.). Nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine çarptırılır; hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir (İİK m.344/1).

Kaldırma davasıyla doğrudan bağlantılı özel bir hüküm de vardır: borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması için dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir (İİK m.344/2). Hüküm takdirîdir ve borcu ortadan kaldırmaz; yalnızca hapsin uygulanmasını erteler. Bu nedenle dava sürerken ödemeye devam edilmesi, şikâyet yapılmışsa kaldırma davasının açıldığını gösteren belgenin şikâyeti inceleyen mahkemeye sunulması gerekir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, somut olayda nafakanın kesinleşme tarihinden değil dava tarihinden itibaren kaldırılmasını kabul etmiştir (YHGK 14.11.2019, E.2017/3-1013, K.2019/1180); bu da davanın gecikmeden açılmasının önemini gösterir. Şikâyet süreleri için nafaka şikâyetinde süre ve tazyik hapsinin düşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Nafaka Alacaklısı Açısından: “Evliymiş Gibi Yaşama” Ne Zaman Oluşmaz?

Kaldırma davasında davalı nafaka alacaklısıdır ve ispat yükü davacı borçluda olduğundan (TMK m.6), alacaklının savunması iddianın unsurlarını tek tek çürütmeye yöneltilmelidir. Kanun “birlikte yaşama” değil “evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşama” ölçütünü kullanır; aynı adreste bulunmak, ev arkadaşlığı veya bir akrabanın yanında kalmak bu ölçütü kendiliğinden karşılamaz. Dini nikâhla kurulan birliktelik ise resmî evlenme olmadığından nafakayı kendiliğinden sona erdirmez; fiilen evliymiş gibi yaşama kapsamında mahkeme kararıyla kaldırma sebebi olabilir (TMK m.176/3). Konunun ayrıntısı için dini nikâhla birlikte yaşama yazımıza bakabilirsiniz.

Alacaklı bakımından en önemli usul noktası, kaldırma ile azaltma arasındaki farktır. Kaldırma kararıyla nafaka ilişkisi tümüyle sona erer; sonradan yeniden yoksulluğa düşülmesi hâlinde yeni bir yoksulluk nafakası talebi, boşanmadan doğan bir dava hakkı olarak boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıllık zamanaşımı (TMK m.178) itirazıyla karşılaşabilir. Azaltma kararında ise nafaka ilişkisi sürdüğünden, koşullar değiştiğinde artırım istenebilir (TMK m.176/4). Bu nedenle kaldırma şartlarının tartışmalı olduğu dosyalarda alacaklının, en azından kaldırma yerine indirimle yetinilmesi gerektiğini savunması ileriye dönük hakkını korur.

Nafakanın Kaldırılması Davasında Talep Sonucu

Kaldırma talebi asıl, azaltma talebi fer’î talep olarak kademeli kurulabilir; davacı, aralarında hukuki veya ekonomik bağlantı bulunan asıl ve fer’î taleplerini aynı dilekçede ileri sürebilir ve mahkeme asıl talebi esastan reddetmedikçe fer’î talebi inceleyemez (HMK m.111). Delillerin hangi kurumdan ve hangi vakıanın ispatı için istendiği dilekçede açıkça gösterilmelidir. Aşağıdaki örnek, fiilen evliymiş gibi yaşama iddiasına dayanan bir kaldırma davası için hazırlanmıştır.

Nafakanın kaldırılması veya azaltılması davası açmak ya da açılan davaya karşı savunmanızı hazırlamak için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Eski eşimin biriyle yaşaması nafakayı kendiliğinden bitirir mi?

Hayır. TMK 176/3’e göre kendiliğinden kalkan hâller yalnızca alacaklının yeniden evlenmesi ve taraflardan birinin ölümüdür. Evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşama hâlinde nafaka ancak mahkeme kararıyla kaldırılır; dava açılıp olgunun ispatlanması gerekir.

Öğrendiğim anda ödemeyi kesebilir miyim?

Kesmeyin. Kaldırma kararı alınmadan durdurulan her ödeme birikmiş nafaka alacağına dönüşür; icra takibi ve İİK 344 uyarınca tazyik hapsi riski doğar. Doğru yol, nafakanın kaldırılması davasını açmaktır.

Fiilen evliymiş gibi yaşama nasıl ispatlanır?

Süreklilik, ekonomik birliktelik ve aleniyet birlikte aranır. Kolluk marifetiyle yapılan ekonomik ve sosyal durum araştırması, adres ve muhtarlık kayıtları, tanık beyanları ve nüfus kayıtları kullanılır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2020/1980 E., 2020/3397 K. sayılı kararında olgunun şüpheye mahal vermeyecek biçimde ortaya konulması gerektiği belirtilmiştir.

Geçici bir ilişki nafakanın kaldırılması için yeterli mi?

Yeterli değildir. Kanun evliymiş gibi yaşamayı arar; yani evlilik benzeri, süreklilik taşıyan bir hayat ortaklığını. Aralıklı veya gizli bir ilişki tek başına bu ölçütü karşılamaz.

İspat yükü kimdedir?

Nafakanın kaldırılmasını isteyen tarafta, yani nafaka borçlusundadır. Hukuka aykırı yolla elde edilen deliller (izinsiz kayıt, özel alana müdahale) hükme esas alınmaz ve ayrıca cezai sorumluluk doğurabilir.

Kaldırma kararı geçmişe etki eder mi?

Mahkeme kararıyla kaldırılan hâllerde hüküm kural olarak dava tarihinden itibaren sonuç doğurur; bu nedenle gecikmek doğrudan kayıptır. Kendiliğinden sona erme hâllerinde (yeniden evlenme, ölüm) ise nafaka o olayın gerçekleştiği anda hukuken sona ermiştir.

Eski eşim asgari ücretle işe girdi, nafaka kalkar mı?

Kural olarak tek başına yeterli değildir. Asgari ücret düzeyinde gelir genellikle kaldırma değil azaltma sebebi olarak değerlendirilir. Yoksulluk hâli, günün ekonomik koşulları ile tarafların sosyal ve ekonomik durumları birlikte değerlendirilerek takdir edilir.

Nafaka kaldırıldıktan sonra yeniden istenebilir mi?

Kaldırma kararıyla nafaka ilişkisi sona erer. Yeni bir yoksulluk nafakası talebi boşanmadan doğan bir dava hakkı niteliğinde olduğundan, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıllık zamanaşımı (TMK m.178) karşı tarafça ileri sürülebilir. Nafaka kaldırılmayıp azaltılmışsa ilişki sürdüğünden, koşullar değiştiğinde artırım istenebilir (TMK m.176/4).

Kaldırma davası açtım, tazyik hapsi yine de uygulanır mı?

Uygulanabilir; kaldırma davası nafaka borcunu durdurmaz. Ancak borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması için dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir (İİK m.344/2). Bu takdirî bir imkândır; dava sürerken ödemeye devam edilmelidir.

Eski eşim dini nikâhla biriyle yaşıyorsa nafaka kendiliğinden biter mi?

Hayır. Kendiliğinden sona erme yalnızca resmî evlenme ve ölüm hâllerinde gerçekleşir. Dini nikâhla kurulan birliktelik, evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşama olarak değerlendirilebilir; bu durumda nafaka ancak mahkeme kararıyla kaldırılır (TMK m.176/3).

Yalnızca kaldırma istedim, mahkeme azaltmaya karar verebilir mi?

Evet. Hâkim talep sonucundan fazlasına karar veremez, ancak duruma göre daha azına karar verebilir (HMK m.26/1). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da nafakanın kaldırılması talebinin azaltılması talebini de içerdiğini kabul etmiştir (YHGK 29.11.2017, E.2017/3-1532, K.2017/1465). Yine de talebin kademeli kurulması tartışmayı baştan önler.

Kaldırma davasında hangi kayıtlar mahkemeden istenebilir?

Adres kayıt geçmişi, abonelik kayıtları, SGK hizmet dökümü, banka ve tapu kayıtları mahkemeden müzekkereyle istenebilir; mahkeme kolluk marifetiyle ekonomik ve sosyal durum araştırması da yaptırabilir. Hukuka aykırı yollarla elde edilen deliller ise vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m.189/2).

Kaldırma veya azaltma kararına karşı istinaf süresi ne kadardır?

İstinaf süresi, kararın taraflara usulen tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.345). Nafaka davaları basit yargılama usulüne tabi olduğundan (HMK m.316/1-ç) dilekçeler ve deliller dava başında eksiksiz sunulmalıdır.