Nafaka Azaltma / Kaldırma Dilekçesi Örneği (2026) — TMK 176 ve 331, Yargıtay Kararları

Nafaka, tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde azaltılabilir (TMK m.176/4). Yoksulluk nafakası ise; yeniden evlenme, fiilen evli gibi yaşama, haysiyetsiz hayat sürme veya yoksulluğun ortadan kalkması hâllerinde kaldırılır (TMK m.176/3). Çocuk için ödenen iştirak nafakası ise durum değiştiğinde TMK m.331 uyarınca yeniden belirlenebilir veya kaldırılabilir.

Nafaka Azaltma ve Kaldırmanın Mevzuat Haritası

Azaltma ve kaldırma talepleri, nafakanın türüne göre farklı hükümlere dayanır. Yoksulluk nafakası TMK m.176’ya, çocuk için ödenen iştirak nafakası TMK m.330-331’e tabidir. Aşağıdaki tablo dilekçede dayanılacak hükümleri bir arada gösterir.

Azaltma mı, Kaldırma mı? İki Farklı Dava

⚠️ İştirak nafakası TMK m.176/3’teki sebeplerle kaldırılamaz. Çocuk için nafaka çocuğun hakkıdır; alacaklı ebeveynin yeniden evlenmesi veya fiilen evli gibi yaşaması bu nafakayı etkilemez. Ancak TMK m.331 uyarınca durum değişirse hâkim, istem üzerine nafakayı yeniden belirler veya kaldırır; örneğin velayet nafaka borçlusuna geçtiğinde. İştirak nafakası çocuk ergin olduğunda kendiliğinden sona erer; eğitimi devam eden ergin çocuk için TMK m.328/2’ye dayalı ayrı bir talep gerekir.

Yoksulluk nafakasının kaldırılma sebepleri (TMK m.176/3):

• Yeniden evlenme → nafaka kendiliğinden sona erer
• Taraflardan birinin ölümü → kendiliğinden sona erer
• Evlenme olmaksızın fiilen evli gibi yaşama → mahkeme kararıyla kaldırılır
• Haysiyetsiz hayat sürme → mahkeme kararıyla kaldırılır
• Yoksulluğun ortadan kalkması → mahkeme kararıyla kaldırılır

İştirak Nafakası: Azaltma, Kaldırma ve 18 Yaş

Çocuk için ödenen iştirak nafakası, yoksulluk nafakasından farklı hükümlere tabidir. TMK m.176/3’teki kaldırma sebepleri (yeniden evlenme, fiilen evli gibi yaşama gibi) yoksulluk nafakasına özgüdür; nafaka alacaklısı annenin veya babanın yeniden evlenmesi çocuğun nafakasını kendiliğinden kaldırmaz. İştirak nafakası bakımından ölçü TMK m.330-331’dir: miktar çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçlerine göre belirlenir ve durum değişirse hâkim, istem üzerine nafakayı yeniden belirler veya kaldırır.

Bu nedenle iştirak nafakasının kaldırılması da mümkündür; ancak kaldırmayı haklı kılan değişiklik çocuğun durumuna ilişkin olmalıdır. Tipik örnekler şunlardır: velayetin nafaka borçlusuna geçmesi ve çocuğun onun yanında yaşamaya başlaması, çocuğun kendi geliriyle geçimini sağlar hâle gelmesi (TMK m.330/1 çocuğun gelirlerinin de gözetileceğini söyler) veya çocuğun ergin olması. Velayet değiştiğinde, velayeti kaybeden taraf için yeni bir iştirak nafakası da gündeme gelir. Ayrıntı için velayet değişikliği davası yazımıza bakabilirsiniz.

18 yaş kuralı. Ana ve babanın bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder (TMK m.328/1); iştirak nafakası da çocuk ergin olunca kendiliğinden sona erer ve ayrıca kaldırma davası açılmasına gerek kalmaz. Ergin çocuğun eğitimi devam ediyorsa ana ve baba, kendilerinden beklenebilecek ölçüde eğitim sona erinceye kadar ona bakmakla yükümlüdür (TMK m.328/2); ancak bu talep artık iştirak nafakasının devamı olarak değil, ergin çocuğun kendisinin ileri sürdüğü ayrı bir nafaka talebi olarak değerlendirilir. Ayrıntı: iştirak nafakası çocuk 18 yaşına gelince biter mi ve reşit çocuk için eğitim nafakası.

Kendiliğinden Sona Erme ile Mahkeme Kararıyla Kaldırma Farkı

TMK m.176/3, kaldırma sebeplerini iki gruba ayırır ve bu ayrım dilekçenin içeriğini doğrudan belirler:

• Kendiliğinden sona erme: Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü. Bu hâllerde nafaka, olayın gerçekleştiği tarihte kanun gereği kalkar; mahkeme kararı kurucu değildir. Uyuşmazlık çıkarsa (örneğin evlenmeden sonraki aylar için icra takibi yapılırsa) evlenme veya ölüm tarihi resmî nüfus kaydıyla ispatlanır ve nafakanın bu tarih itibarıyla sona erdiğinin tespiti istenebilir.
• Mahkeme kararıyla kaldırma: Evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi yaşama, yoksulluğun ortadan kalkması ve haysiyetsiz hayat sürme. Bu hâllerde nafaka, dava açılıp kaldırma kararı verilinceye kadar kendiliğinden kalkmaz; karar uygulamada kural olarak dava tarihinden itibaren hüküm ifade eder. Bu nedenle sebebin ortaya çıktığı anda dava açmak, kaybedilecek ödemeleri azaltır.

Kaldırma talebinin içinde azaltma talebi de vardır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kaldırma şartları oluşmasa bile koşullar değişmişse mahkemenin hakkaniyete uygun bir indirim yapabileceğini, bunun için boşanma tarihindeki ekonomik ve sosyal durum ile dava tarihindeki durumun karşılaştırılması gerektiğini kabul etmiştir (YHGK 29.11.2017, E.2017/3-1532, K.2017/1465). Yani kaldırma davası, şartlar tam oluşmamışsa en azından azaltma sonucunu doğurabilir; dilekçede bu ihtimale yer verilmesi yararlıdır.

“Fiilen Evli Gibi Yaşama” — En Çok Kullanılan Sebep

Uygulamada nafaka kaldırma davalarının çoğu bu iddiaya dayanır.

TMK m.176/3 ve Yargıtay kararlarına göre; nafaka alacaklısı, resmî evlilik olmaksızın başka bir kişiyle sürekli ve ortak hayat sürüyorsa, yoksulluk nafakası mahkeme kararıyla kaldırılır (Yargıtay 3. HD 26.10.2015, E.2015/9969, K.2015/16668; Yargıtay 3. HD 29.02.2016, E.2015/17419, K.2016/2787). Gerekçe: bu kişi artık başka bir kişiden destek görmektedir ve “yoksulluk” hâli sona ermiştir.

⚠️ İspat zordur ve ciddiye alınmalıdır. Mahkeme, geçici bir ilişkiyi değil; süreklilik arz eden, evlilik benzeri ortak yaşamı arar.

Kabul edilen deliller:

• Tanık beyanları (komşular, apartman görevlisi) — en güçlü delil
• Adres kayıt sistemi sorgusu (aynı adreste kayıtlı olma)
• Sosyal medya paylaşımları
• Kolluk eliyle sosyal ve ekonomik durum araştırması / tespit tutanağı (Yargıtay 3. HD 29.02.2016, E.2015/17419, K.2016/2787)
• Fatura ve abonelik kayıtları

Sınır: Delil toplarken özel hayatın gizliliğini ihlal etmeyin. Hukuka aykırı yolla elde edilen deliller (izinsiz kayıt, takip cihazı, konuta gizlice girme) hem hükme esas alınmaz hem de hakkınızda suç duyurusuna konu olabilir. Delilleri hukuka uygun yollarla ve avukatınız aracılığıyla toplayın.

⚠️ Protokolde Kabul Ettiğiniz Nafakayı Azaltmak Zordur

Anlaşmalı boşanma protokolünde kendi iradenizle yüksek bir nafaka kabul ettiyseniz, sonradan azaltmak çok daha zordur.

Yargıtay uygulamasına göre; sırf boşanmayı sağlayabilmek için, bilerek ve isteyerek mali gücünün üzerinde bir yükümlülüğü protokolle üstlenen kişinin, sonradan bu yükümlülüğün kaldırılması ya da azaltılması yönünde talepte bulunması, dürüstlük kuralı (TMK m.2) ve sözleşmeye bağlılık ilkeleriyle bağdaşmaz (Yargıtay 2. HD 04.07.2019, E.2019/2282, K.2019/8150; Yargıtay 3. HD 19.09.2016, E.2016/7535, K.2016/10920).

Pratik sonuç: “Yeter ki boşanayım” diyerek ödeyemeyeceğiniz bir nafakayı kabul etmeyin. Protokolü imzalamadan önce mutlaka avukatınıza danışın.

Ancak: Protokolden sonra gerçekten öngörülemeyen ve esaslı bir değişiklik olmuşsa (ağır hastalık, iş kazası, iflas), azaltma talep edilebilir. Buradaki eşik, normal azaltma davalarından daha yüksektir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, sözleşmeye dayanan nafakanın da koşullar değiştiğinde indirilebileceğini veya kaldırılabileceğini kabul etmiştir (YHGK 29.11.2017, E.2017/3-1532, K.2017/1465).

Azaltma Davasını Kazandıran ve Kaybettiren Deliller

✅ Güçlü deliller:

• SGK işten ayrılış bildirgesi — işsizliği objektif olarak kanıtlar
• Sağlık kurulu raporu — çalışma gücü kaybını gösterir
• Vergi ve ticari kayıtlar — gelir düşüşünü belgeler
• Yeni doğan çocuğun nüfus kaydı — artan bakım yükümlülüğü
• Davalının yeni gelir kaynakları (SGK, tapu, araç sorgusu — mahkemeden celbini isteyin)

❌ Zayıf / işe yaramayan iddialar:

• “Kendi isteğimle işten ayrıldım.” Gelir kaybına kendi iradenizle sebep olduysanız, bu azaltma gerekçesi sayılmaz. Mahkeme, nafakadan kurtulma amacı görebilir.
• “Zaten çok ödüyorum.” Soyut şikâyet; koşullarda değişiklik gerekir.
• “Yeni sevgilim var, masrafım arttı.” Resmî olmayan ilişkiler bakım yükümlülüğü doğurmaz.

Hüküm zamanı: Azaltma veya kaldırma kararı uygulamada kural olarak dava tarihinden itibaren hüküm ifade eder; dava tarihinden önceki döneme etkisi yoktur. Karar kesinleşinceye kadar ise mevcut nafaka ilamı icra edilebilir (HMK m.350); bu süreçte ödemeyi kesmek tazyik hapsi riskini doğurur (İİK m.344).

Yargıtay Kararlarında Azaltma ve Kaldırma

Aşağıdaki kararlar, dilekçede hangi olguların sonuç doğurduğunu ve hangilerinin yetmediğini gösterir.

Tablodan iki pratik sonuç çıkar. Birincisi, fiilî birliktelik iddiası soyut kalmamalı; tanık, adres kaydı ve özellikle kolluk eliyle yapılacak sosyal ve ekonomik durum araştırmasıyla somutlaştırılmalıdır. İkincisi, alacaklının çalışmaya başlaması tek başına yetmez; gelirin sürekli ve düzenli olup olmadığı, yoksulluğu ortadan kaldıracak düzeyde bulunup bulunmadığı gösterilmelidir. Haysiyetsiz hayat sürme iddiasında da Yargıtay, tek seferlik bir davranışı değil, süreklilik gösteren ve toplumsal değerlere aykırı bir yaşam biçimini aramaktadır (boşanma sebebi bağlamında Yargıtay 2. HD 26.06.2012, E.2011/22536, K.2012/17686). Kararların tam metnine Yargıtay Karar Arama sisteminden ulaşılabilir.

Usul: Mahkeme, Yetki, Süreç ve Ödemeler

Görevli ve yetkili mahkeme. Nafakanın azaltılması ve kaldırılması aile hukukundan doğan bir dava olduğundan aile mahkemesinde, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde görülür (4787 s.K. m.4). Genel yetki kuralına göre davalının, yani nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (HMK m.6).

Basit yargılama. Nafaka davaları basit yargılama usulüne tabidir (HMK m.316/1-ç). Bu usulde dilekçeler teatisi kısadır ve deliller dilekçelerle birlikte gösterilmelidir; bu nedenle SGK, tapu, araç ve banka kayıtlarının celbi ile kolluk aracılığıyla sosyal ve ekonomik durum araştırması yapılması talebi dava dilekçesinde açıkça yazılmalıdır. Araştırmanın nasıl yapıldığı için sosyal ve ekonomik durum araştırması yazımıza bakabilirsiniz.

Karşılaştırma tarihi. Mahkeme, nafakanın hükmedildiği (veya en son değiştirildiği) tarihteki ekonomik ve sosyal durum ile dava tarihindeki durumu karşılaştırır (YHGK 29.11.2017, E.2017/3-1532, K.2017/1465). Değişiklik, son karardan sonra ortaya çıkmış olmalıdır; nafaka belirlenirken zaten bilinen bir durum yeniden ileri sürülerek azaltma istenemez.

Dava sürerken ödeme. Azaltma veya kaldırma kararı uygulamada kural olarak dava tarihinden itibaren hüküm ifade eder; ancak aile hukukuna ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemediğinden (HMK m.350/2), karar kesinleşinceye kadar mevcut nafaka ilamı icra edilebilir ve nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez (HMK m.350/1). Dava açıldı diye ödemeyi kesmek, alacaklının şikâyeti üzerine İİK m.344 kapsamında tazyik hapsi riskini doğurur. Ayrıntı: nafaka ödememe ve tazyik hapsi.

Kasıtlı gelir kaybı. Yükümlünün nafakadan kurtulmak için işten ayrılması, gelirini düşük göstermesi veya malvarlığını devretmesi azaltma sebebi sayılmaz; mahkeme, kişinin elde edebileceği geliri esas alabilir. Ayrıntı: nafaka yükümlüsünün kasıtlı işsizliği.

Süresiz nafaka kararı. Anayasa Mahkemesi’nin TMK m.175/1’deki “süresiz olarak” ibaresini iptal eden kararı 30 Haziran 2027’de yürürlüğe girecektir; o tarihe kadar mevcut nafakalar TMK m.176’daki sebeplerle azaltılır veya kaldırılır. İptalin mevcut nafakalara etkisi için AYM süresiz nafaka kararı yazımızı takip edin.

Örnek Durumlar

Aşağıdaki örnekler, yukarıdaki kuralların nasıl işlediğini göstermek için kurgulanmıştır.

Örnek 1 — İşten çıkarılma. Aylık geliri karar tarihinde yüksek olan yükümlü, işyerinin kapanması üzerine işsiz kalmış, işsizlik ödeneği almaktadır. SGK işten ayrılış bildirgesi ve ödeme kayıtlarıyla gelir düşüşü belgelenir; TMK m.176/4 uyarınca azaltma istenir. Kendi isteğiyle ayrılmış olsaydı sonuç farklı olabilirdi.

Örnek 2 — Fiilî birliktelik. Nafaka alacaklısının iki yıldır başka biriyle aynı adreste yaşadığı adres kaydı, komşu tanıkları ve kolluk araştırmasıyla ortaya konur. TMK m.176/3 uyarınca kaldırma istenir; mahkeme şartları tam bulmazsa kaldırma talebi azaltmayı da içerdiğinden indirim yapılabilir (YHGK 29.11.2017, E.2017/3-1532, K.2017/1465).

Örnek 3 — Velayet değişikliği. Çocuk, velayetin değiştirilmesiyle nafaka ödeyen babanın yanına geçmiştir. Babanın ödediği iştirak nafakasının TMK m.331 uyarınca kaldırılması istenir; ayrıca anne aleyhine iştirak nafakası talep edilebilir.

Örnek 4 — Protokol pişmanlığı. Anlaşmalı boşanmada yüksek nafaka kabul eden eş, karar kesinleştikten birkaç ay sonra, gelirinde bir değişiklik olmaksızın azaltma ister. Yargıtay kararlarına göre bu talep iyiniyet ve sözleşmeye bağlılık ilkeleriyle bağdaşmaz (Yargıtay 2. HD 04.07.2019, E.2019/2282, K.2019/8150). Buna karşılık sonradan ortaya çıkan ağır bir hastalık veya iş kazası, protokol nafakasında da azaltma sebebi olabilir.

Dilekçe Öncesi Kontrol Listesi

1. Nafakanın türünü belirleyin: Yoksulluk nafakası için TMK m.176, iştirak nafakası için TMK m.330-331.
2. Karşılaştırma tarihini bulun: Nafakanın hükmedildiği veya en son değiştirildiği karar tarihi ve o tarihteki gelirler.
3. Değişikliği belgeleyin: SGK, bordro, vergi, sağlık kurulu raporu, nüfus kaydı.
4. Karşı tarafın durumunu araştırtın: SGK, tapu, araç, banka kayıtlarının celbi ve kolluk araştırması talebi.
5. Kaldırma ve azaltmayı birlikte isteyin: Kaldırma talebi azaltmayı da içerir; terditli kurmak sonucu güvenceye alır.
6. Protokol nafakasında değişikliğin sonradan ve öngörülemez olduğunu gösterin.
7. Dava sürerken ödemeye devam edin: Tazyik hapsi riski (İİK m.344).