Yurt Dışındaki Eşten Nafaka Nasıl Tahsil Edilir?

Merkezî makam ve yürürlükteki sözleşmeler

Bu süreç bireysel olarak yürütülmez; devletler arasında kurulmuş bir merkezî makam mekanizmasıyla işler.

Türkiye’nin merkezî makamı Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğüdür. Genel Müdürlük bünyesinde faaliyet gösteren Nafaka Bürosu, gerek yurt içinden gerekse yurt dışından yapılan nafaka tahsili taleplerinde muhatap konumundadır. Büro, yurt içinden yapılan başvuruları yabancı merkezî makamlara sunar, yurt dışından gelen başvuruları kabul eder ve bağlantılı yazışmaları yürütür.

Not: bu birim daha önce “Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü” adını taşımaktaydı; eski tarihli kaynaklarda ve genelgelerde bu ad geçmektedir.

Yürürlükteki başlıca sözleşmeler, Bakanlığın 64/2 sayılı Genelgesinde sayılmıştır:

• 1956 tarihli New York Sözleşmesi — Nafaka Alacaklarının Yabancı Ülkelerde Tahsiline İlişkin,
• 1958 tarihli Lahey Sözleşmesi — Çocuklara Karşı Nafaka Yükümlülüğü Konusundaki Kararların Tanınması ve Tenfizine İlişkin,
• 1973 tarihli Lahey Sözleşmesi — Nafaka Yükümlülüğü Konusundaki Kararların Tanınması ve Tenfizine İlişkin.

En önemli uygulama şartı: nafaka alacaklısı ile borçlusunun farklı devletlerde bulunmaları gerekir. Her iki taraf da aynı ülkedeyse bu mekanizma işlemez.

Taraf devlet listesi değişebilir. Sözleşmelere taraf devletler ve merkezî makamları Bakanlık genelgesi eklerinde yer alır ve zaman içinde güncellenir. Bu nedenle başvurudan önce, borçlunun bulunduğu ülkenin hangi sözleşme kapsamında olduğunu merkezî makamdan teyit ettirmek gerekir.

Süreç adım adım: kim ne yapar?

Türkiye’den yurt dışına (borçlu yurt dışındaysa):

1. Başvuru Cumhuriyet savcılığına yapılır. Savcılık burada aracı makam sıfatıyla görev yapar ve talep için bir dosya açar.
2. Savcılık, başvuruyu merkezî makama gönderir — Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü’ne.
3. Merkezî makam, başvuruyu borçlunun bulunduğu ülkedeki merkezî makama iletir.
4. O ülkenin merkezî makamı, dosyayı kendi aracı makamına gönderir.
5. Borçlunun ülkesindeki aracı makam, nafakanın tahsili için gerekli bütün tedbirleri alır; gerekirse sulh olur, dava açar ya da icra takibinde bulunur.

Yurt dışından Türkiye’ye (borçlu Türkiye’deyse): yabancı merkezî makam belgeleri Bakanlığa gönderir; Genel Müdürlük belgelerin sözleşmeye uygunluğunu inceler, varsa eksikleri tamamlattırır ve dosyayı borçlunun bulunduğu yerdeki Cumhuriyet savcılığına iletir. Savcılık tahsil için gerekli tedbirleri alır; borçlu kendi isteğiyle ödemezse dava açılır.

Savcılığın sorumluluğu tebliğle sınırlı değildir. Bakanlık genelgesinde, bazı savcılıkların Bakanlıktan gelen yazıları yalnızca ilgililere tebliğ etmekle yetindiği tespit edilerek; aracı makam olarak görev yapan Cumhuriyet başsavcılıklarının talep sahiplerine gerektiği şekilde yardımcı olmalarının görevlerinin gereği olduğu vurgulanmıştır. Başvurunuz yalnızca “size tebliğ edildi” denilerek geçiştirilirse bu husus hatırlatılmalıdır.

Tenfiz mi, yeni dava mı? Kesinleşme belirleyici

Hangi sözleşmeye dayanılacağı, elinizdeki kararın durumuna göre değişir ve bu ayrım süreci baştan belirler.

1973 tarihli Lahey Sözleşmesine göre tenfiz için karar kesinleşmiş olmalıdır. Kararda kesinleşme şerhi yoksa bu şerh mutlaka alınmalıdır.

Karar henüz kesinleşmemişse bu Sözleşmeye göre talepte bulunmak mümkün değildir; istem New York Sözleşmesine göre değerlendirilir. Yani kesinleşmemiş karar süreci tümüyle kapatmaz, yalnızca dayanağı değiştirir.

Gıyabî kararlarda ek belge zorunludur. 1973 Lahey Sözleşmesi’nin 4. maddesinin 3. bendi uyarınca tenfiz isteyen taraf, kararın gıyaben verilmiş olması hâlinde dava dilekçesinin usulüne uygun biçimde borçluya tebliğ edildiğini kanıtlayan bir belgeyi ibraz etmekle yükümlüdür. Bu nedenle yurt dışındaki borçluya tebliğ yapıldığına dair yabancı dildeki tebliğ belgesinin onaylı örneği dosyaya eklenmelidir.

Bu, boşanma davası aşamasında önem taşır: tebligat evrakının aslını ve tercümesini dava dosyasından çıkartıp saklamak, yıllar sonra tenfiz aşamasında büyük kolaylık sağlar.

Uygulanacak hukuk ayrıca belirlenir. New York Sözleşmesi’nin 6(3). maddesi uyarınca nafaka davasına bakan Türk mahkemesi, milletlerarası özel hukuk kuralları dâhil Türk hukukunu uygular. Hangi devletin hukukunun uygulanacağı ise Türkiye’nin taraf olduğu, nafaka yükümlülüğüne uygulanacak kanuna ilişkin sözleşmeler uyarınca tespit edilir.

Nafaka davasında görevli ve yetkili mahkeme ile usul, davanın açıldığı devletin hukukuna tabidir.

Hazırlanacak belgeler ve pratik notlar

Bakanlık genelgesi ekinde standart formlar bulunmaktadır; başvuru bunlarla yapıldığında süreç hızlanır.

Hazırlanacaklar:

• Talep formu — 1956 tarihli New York Sözleşmesi’nin 3. maddesi uyarınca düzenlenen form.
• Nafaka kararı ve kesinleşme şerhi — onaylı örnek.
• Tebliğ belgesi — karar gıyabî ise, yabancı dildeki tebliğ belgesinin onaylı örneği.
• Adlî müzaheret (adli yardım) belgesi — genelge ekinde İngilizce, Fransızca ve Almanca örnekleri bulunmaktadır. Bu belge, masraf yükünü hafifletmesi bakımından önemlidir.
• Vekâletname — yine üç dilde örneği bulunmaktadır.
• Bakiye nafaka alacağı listesi — hangi aylara ait ne kadar borç birikmiş olduğunu gösteren döküm; üç dilde örneği vardır.
• Banka hesap formu — tahsil edilen paranın gönderileceği hesap bilgileri; üç dilde örneği vardır.
• Kimlik ve nüfus kayıt örnekleri, çocuk varsa doğum belgeleri.
• Borçlunun yurt dışındaki adresi ve mümkünse işyeri bilgisi — tahsilin en kritik unsurudur.

Pratik notlar:

1. Bakiye listesini düzenli tutun. Ödenmeyen aylar biriktikçe liste güncellenmelidir; eksik veya hatalı döküm süreci geciktirir.
2. Adres değişikliklerini bildirin. Borçlunun adresi değiştiğinde süreç yeniden başlayabilir.
3. Türkiye’deki icra takibini de sürdürün. Borçlunun Türkiye’de malvarlığı, banka hesabı veya alacağı varsa bunlar üzerinden tahsil çok daha hızlıdır; uluslararası süreç buna engel değildir.
4. Sabırlı olun ama takip edin. Süreç ülkeden ülkeye değişmekle birlikte uzundur; dosya numarasıyla merkezî makamdan dönem dönem bilgi istenmelidir.
5. Nafaka kararı yoksa önce onu alın. Uluslararası mekanizma mevcut bir alacağın tahsili içindir; karar bulunmuyorsa öncelikle nafakaya hükmedilmesi gerekir.

Son not: yurt dışında yaşamak nafaka yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Türk mahkemesince hükmedilmiş nafaka, borçlunun yurt dışına yerleşmesiyle sona ermez; yalnızca tahsil yolu değişir.