Evli Kadın Kendi Soyadını Tek Başına Kullanabilir mi? (AYM Kararı)

Evlenen kadının soyadı konusu, Türkiye’de uzun süre tartışılmış ve Anayasa Mahkemesi’nin önemli bir kararıyla yeni bir döneme girilmiştir. Bu yazıda evli kadının kendi soyadını kullanma hakkını ve güncel hukuki durumu açıklıyoruz.

Eski Durum: Koca Soyadı Zorunluluğu

Daha önce, Türk Medeni Kanunu’nun 187. maddesi, kadının evlenmekle kocasının soyadını almasını zorunlu kılıyordu. Kadın ancak dilekçeyle başvurarak kendi soyadını kocasının soyadının önünde kullanabiliyor, yani kendi soyadını tek başına taşıyamıyordu. Bu düzenleme, kadın-erkek eşitliği açısından uzun süre eleştirilmiştir.

Anayasa Mahkemesi’nin İptal Kararı

Anayasa Mahkemesi, 22 Şubat 2023 tarihli kararıyla TMK 187’nin ilgili hükmünü, eşitlik ilkesine aykırı bularak iptal etti. İptal kararı 28 Nisan 2023’te Resmî Gazete’de yayımlandı ve 9 ay sonra, 28 Ocak 2024’te yürürlüğe girdi. Bu tarihten sonra söz konusu hüküm uygulanamaz hâle geldi.

Güncel Durum: Kendi Soyadını Kullanma

İptal kararıyla birlikte, evli kadın artık kendi soyadını tek başına kullanabilmektedir. Anayasa Mahkemesi ve AİHM içtihatları, kadının kendi soyadını tek başına kullanma hakkını güvence altına almıştır. Kadın; kendi soyadını tek başına, kocasının soyadını veya her ikisini birlikte kullanma tercihlerinden birini seçebilir.

Başvuru Yolu

Karar yürürlüğe girdikten sonra evlenen kadınlar için, kendi soyadını kullanma genellikle nüfus müdürlüğüne yapılacak idari başvuruyla mümkündür; mahkeme kararı gerekmeyebilir. Karardan önce evlenmiş ve koca soyadını taşıyan kadınların ise, duruma göre mahkeme yoluna başvurması gerekebilir. Güncel uygulama için nüfus müdürlüğünden bilgi alınması önerilir.

Kısa Cevap: Evet, Artık Kullanabilir

Anayasa Mahkemesi’nin 22.02.2023 tarihli, E. 2022/155, K. 2023/38 sayılı kararıyla Türk Medeni Kanunu’nun 187. maddesinin birinci cümlesi iptal edilmiştir. Karar 28.04.2023 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanmış ve dokuz ay sonra, 28.01.2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

İptal edilen hüküm şuydu: “Kadın, evlenmekle kocasının soyadını alır.” Bu cümlenin yürürlükten kalkmasıyla kadının evlenmekle kocasının soyadını alma zorunluluğu ortadan kalkmıştır.

Eski Durum ile Yeni Durum

Önemli bir noktayı vurgulamak gerekir: iptal kararı, kadının kocasının soyadını almasına engel oluşturmaz. Kaldırılan şey zorunluluktur, imkân değil. Dileyen kadın eşinin soyadını alabilir, dileyen kendi soyadını tek başına kullanmayı sürdürebilir.

Kararın Gerekçesi

Başvuru İstanbul 8. Aile Mahkemesi tarafından yapılmıştır. Mahkemenin gerekçesi özetle şuydu: erkeğin doğumla kazandığı soyadını ömrü boyunca kullanması mümkünken, aynı hakkın kadına tanınmaması eşitlik ilkesiyle bağdaşmamaktadır.

Anayasa Mahkemesi bu değerlendirmeyi benimsemiştir. Kararda, erkeklerin evlenmeden önceki soyadını evlendikten sonra tek başına kullanabilmesine karşın kadınların bunu ancak kocasının soyadının önünde yapabilmesinin cinsiyet temelinde farklı muamele oluşturduğu belirtilmiştir.

Kararın dayandığı iki temel daha vardır:

• Soyadı bir haktır: Kişiliğin bir parçası olan soyadını taşımak yalnızca bir yükümlülük değil, aynı zamanda Anayasa’nın 20. maddesi kapsamında bir haktır.
• Uluslararası sözleşmelerin üstünlüğü: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, kadının evlenmeden önceki soyadını tek başına kullanmasına izin verilmemesinin Sözleşme’nin 8. maddesi bağlamında 14. maddesini ihlal ettiğine karar vermiştir. Anayasa’nın 90. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca bu durumda uluslararası sözleşme hükümleri esas alınır.

Sıkça Sorulan Sorular

Evli kadın kendi soyadını tek başına kullanabilir mi?

Evet. Anayasa Mahkemesi’nin 22.02.2023 tarihli, E. 2022/155, K. 2023/38 sayılı kararıyla TMK m. 187’nin birinci cümlesi iptal edilmiş, karar 28.04.2023’te Resmî Gazete’de yayımlanarak 28.01.2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Böylece kadının evlenmekle kocasının soyadını alma zorunluluğu ortadan kalkmıştır.

İptal kararı ne zaman yürürlüğe girdi?

Karar 28.04.2023 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanmış ve dokuz ay sonra, 28.01.2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Dokuz aylık sürenin amacı kanun koyucuya yeni düzenleme yapması için süre tanımaktı; ancak bu süre içinde yeni bir hüküm çıkarılmamıştır.

Artık kocamın soyadını alamaz mıyım?

Alabilirsiniz. İptal kararı kadının kocasının soyadını almasına engel oluşturmaz; kaldırılan şey zorunluluktur, imkân değildir. Dileyen kadın eşinin soyadını alabilir, dileyen kendi soyadını tek başına kullanmayı sürdürebilir.

Kararın gerekçesi nedir?

Erkeklerin evlenmeden önceki soyadını evlendikten sonra tek başına kullanabilmesine karşın kadınların bunu ancak kocasının soyadının önünde yapabilmesi cinsiyet temelinde farklı muamele olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca soyadını taşımanın Anayasa’nın 20. maddesi kapsamında bir hak olduğu ve Anayasa’nın 90. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca uluslararası sözleşme hükümlerinin esas alınması gerektiği belirtilmiştir.

Nüfus müdürlüğü talebimi reddederse ne yapmalıyım?

Ret işlemini yazılı olarak isteyin. Nüfus Hizmetleri Uygulama Yönetmeliği’nin 22. maddesinde TMK m. 187 ile aynı içerikte bir düzenleme bulunduğundan uygulamada farklılık görülebilmektedir. İdari başvurunun sonuçsuz kalması hâlinde yargı yoluna gidilebilir; Anayasa’nın 153. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesi kararları tüm organları ve kişileri bağlar.

Nasıl başvuru yapmalıyım?

Evlenme sırasında evlendirme memuruna tercihinizi açık ve yazılı olarak bildirin; beyanın dosyaya geçirilmesini isteyin. Evlendikten sonra ise nüfus müdürlüğüne yazılı başvuruyla kaydın düzeltilmesini talep edin ve dilekçenizde Anayasa Mahkemesi’nin anılan kararına dayanın.

Çocuğun soyadı ne olur?

Bu konu henüz çözülmemiştir. Evlilik içinde eşler ayrı soyadları kullanabildiğinde ortak çocuğun hangi soyadını alacağı bakımından belirsizlik doğmuştur ve bu konuda yeni bir kanun düzenlemesi bulunmamaktadır. Öğretide çocuğun soyadının nüfusa kayıt sırasında anne ve babanın beyanıyla belirlenmesi önerilmektedir.

Boşandıktan sonra soyadım ne olur?

Boşanan kadın kural olarak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Ancak kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispatlaması hâlinde hâkim, istemi üzerine kocasının soyadını taşımasına izin verebilir; koca da koşulların değişmesi hâlinde bu iznin kaldırılmasını isteyebilir.

Uygulamada Ne Yapılmalı?

Belirsizliği yönetmenin pratik yolu, sürece hazırlıklı girmektir.

• Evlenme sırasında: Evlendirme memuruna soyadı tercihinizi açıkça ve yazılı olarak bildirin. Beyanınızın evlenme dosyasına geçirilmesini isteyin.
• Evlendikten sonra: Nüfus müdürlüğüne yazılı başvuruyla soyadı kaydınızın düzeltilmesini talep edin. Dilekçenizde Anayasa Mahkemesi’nin 22.02.2023 tarihli, E. 2022/155, K. 2023/38 sayılı kararına ve kararın 28.01.2024 tarihinde yürürlüğe girdiğine dayanın.
• Talep reddedilirse: Ret işlemi yazılı olarak istenmelidir. İdari başvurunun sonuçsuz kalması hâlinde yargı yoluna gidilebilir; Anayasa’nın 153. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesi kararları yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar.
• Belgelerinizi güncelleyin: Soyadı değişikliği kayda işlendikten sonra kimlik, pasaport, ehliyet, tapu, banka ve SGK kayıtlarının güncellenmesi gerekir.

Çocuğun Soyadı: Açık Kalan Soru

İptal kararının doğurduğu ikinci ve henüz çözülmemiş mesele budur. Evlilik içinde kadın ve erkek ayrı soyadları kullanabildiğinde, ortak çocuğun hangi soyadını alacağı konusunda belirsizlik doğmuştur.

Öğretide, çocuğun soyadının nüfusa kayıt sırasında anne ve babanın beyanıyla belirlenmesi ve yapılan tercihin çiftin bütün çocukları bakımından bağlayıcı olması yönünde öneriler dile getirilmektedir. Ancak bu konuda henüz bir kanun düzenlemesi bulunmamaktadır.

Bu nedenle çocuğun soyadına ilişkin uyuşmazlıklarda dosya bazında değerlendirme yapılmakta; şartların varlığı hâlinde soyadının değiştirilmesi yolu ayrıca gündeme gelebilmektedir.

Boşanma Hâlinde Soyadı

Bu konu iptal kararından ayrıdır ve kendi kuralları geçerliliğini korur.

• Kural: Boşanan kadın, kural olarak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır.
• İstisna: Kadının, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunduğunu ve bunun kocaya zarar vermeyeceğini ispatlaması hâlinde, istemi üzerine hâkim kocasının soyadını taşımasına izin verebilir.
• İzin kaldırılabilir: Koca, koşulların değişmesi hâlinde bu iznin kaldırılmasını isteyebilir.

Uygulamada menfaat, çoğunlukla mesleki tanınırlık ve çocuklarla soyadı birliği üzerinden ortaya konur; talebin dilekçede gerekçelendirilmesi gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

• Kararın yayım tarihini yürürlük tarihi sanmak: Karar 28.04.2023’te yayımlandı, ancak 28.01.2024‘te yürürlüğe girdi.
• İptalin kocanın soyadını almayı yasakladığını düşünmek: Kaldırılan zorunluluktur; dileyen kadın eşinin soyadını alabilir.
• Sözlü beyanla yetinmek: Tercihin yazılı olarak kayda geçirilmesi gerekir.
• Ret işlemini belgelendirmemek: Talep reddedilirse yazılı ret istenmelidir; yargı yoluna başvurunun dayanağı budur.
• Belge güncellemesini atlamak: Nüfus kaydı değişse de kimlik, pasaport, tapu ve banka kayıtları kendiliğinden güncellenmez.

Sıkça Sorulan Sorular

Evli kadın kendi soyadını tek başına kullanabilir mi?

Evet. Anayasa Mahkemesi’nin TMK 187’yi iptal eden kararı 2024’te yürürlüğe girdikten sonra, evli kadın kendi soyadını tek başına kullanabilmektedir.

Bu değişiklik ne zaman yürürlüğe girdi?

AYM’nin 22 Şubat 2023 tarihli iptal kararı, 28 Nisan 2023’te Resmî Gazete’de yayımlandı ve 9 ay sonra 28 Ocak 2024’te yürürlüğe girdi.

Hangi soyadı seçeneklerim var?

Kendi soyadınızı tek başına, kocanızın soyadını veya her ikisini birlikte kullanma tercihlerinden birini seçebilirsiniz.

Nasıl başvururum?

Karardan sonra evlenenler için genellikle nüfus müdürlüğüne idari başvuru yeterlidir. Karardan önce evlenmiş kadınlar için duruma göre mahkeme yolu gerekebilir; nüfus müdürlüğünden güncel bilgi alın.