Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Nedir? (TMK 166/1-4, Kusur ve Yargıtay HGK Kararları)

“Evlilik birliğinin temelinden sarsılması” Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen en yaygın boşanma sebebidir. Şiddetli geçimsizlik olarak da bilinen bu sebep, TMK m.166 kapsamında ele alınır. Bu yazıda evlilik birliğinin temelinden sarsılmasının hukuki dayanağı, ispat yöntemleri, kusur analizi, çekişmeli boşanma davasında sürecin nasıl işlediği ve Yargıtay içtihatlarında oluşan yerleşik uygulama ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.

1) Kanuni Dayanak — TMK m.166

Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesi, “evlilik birliğinin sarsılması” kenar başlığı altında dört fıkradan oluşur: birinci fıkra genel boşanma sebebini, ikinci fıkra davacının kusuru daha ağırsa davalının itiraz hakkını, üçüncü fıkra anlaşmalı boşanmayı, dördüncü fıkra reddedilen davadan sonra ortak hayatın yeniden kurulamamasını düzenler. TMK m.166/1’e göre evlilik birliği, eşlerden ortak hayatı sürdürmeleri beklenemeyecek ölçüde temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir. Bu düzenleme genel boşanma sebebini oluşturur ve uygulamada boşanma davalarının büyük çoğunluğu bu maddeye dayanır.

Kanun koyucu, evliliğin sona ermesi için tek tek belirli olayları saymamış; onun yerine “ortak hayatın çekilmez hâle gelmesi” gibi geniş bir ölçüt getirmiştir. Bu ölçüt uygulamada Yargıtay içtihatları ve Aile Mahkemelerinin yerleşik uygulamasıyla somutlaştırılmıştır. Şiddet, hakaret, sadakatsizlik, güven sarsıcı davranışlar, aşırı borç yükü, geçimsizlik, cinsel uyumsuzluk, aile içi tehdit ve psikolojik baskı gibi durumlar somut olayda değerlendirilerek “temelinden sarsılma” niteliği taşıyıp taşımadığı belirlenir.

Kanun Ne Diyor? Temelinden Sarsılma ve Bağlantılı Hükümler

Genel boşanma sebebi tek bir maddede düzenlenmiş olsa da sonuçları Türk Medeni Kanununun birçok hükmüne bağlanır. Aşağıdaki tablo, temelinden sarsılmaya dayalı bir davada en sık başvurulan hükümleri gösterir.

Şiddetli geçimsizliğin nasıl ispatlanacağı için TMK 166/1 ispat rehberimize, mutlak ve nispi boşanma sebeplerinin ayrımı için boşanma sebepleri rehberimize bakabilirsiniz.

TMK m.166’nın Dört Fıkrası Bir Bakışta

2) Ortak Hayatın Çekilmez Hâle Gelmesi Ölçütü

TMK m.166/1’in temel unsuru “ortak hayatın çekilmez hâle gelmesi”dir. Kanun, ortak hayatın sürdürülmesinin eşlerden beklenip beklenemeyeceğini sorar; bu nedenle hâkim hem olayların nesnel ağırlığını hem de somut eşlerin durumunu birlikte değerlendirir. Bu değerlendirmede tarafların yaşam koşulları, eğitim durumları, sosyal çevreleri ve toplumsal beklentiler dikkate alınır.

Ortak hayatın çekilmezliği hem maddi hem manevi olarak değerlendirilir. Fiziksel şiddet, aç bırakma, ekonomik baskı gibi maddi çekilmezlik unsurlarıyla; hakaret, tehdit, aşağılama, sadakat yükümlülüğüne aykırılık, güven ilişkisinin yok olması gibi manevi çekilmezlik unsurları birlikte veya ayrı ayrı somut olayı oluşturabilir. Bir kere yaşanan olay dahi ağırlığına göre evlilik birliğini çekilmez hâle getirebilir; birden fazla küçük olayın birikimi de aynı sonucu doğurabilir.

3) Kusur Analizi ve Kusur Derecesi

Çekişmeli boşanma davasında kusur analizi kritik önem taşır. TMK m.166/2 hükmüne göre boşanma davasında davacının daha fazla kusurlu olduğu durumlarda davalının davaya itiraz etme hakkı vardır. Yani kusuru daha ağır olan eş, kusuru daha hafif olan eşin itirazı karşısında kural olarak boşanma kararı alamaz; ancak itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir. Tamamen kusurlu eş ise kusursuz eşe karşı bu sebeple boşanma kararı alamaz; boşanma için davalının az da olsa kusuru gerekir (YHGK, 17.06.2015, E.2014/32, K.2015/1655).

Uygulamada kusur derecesi genellikle üç kategoride değerlendirilir: (i) tam kusurlu eş, (ii) daha ağır kusurlu eş, (iii) daha az kusurlu eş / kusursuz eş. Kusurun belirlenmesi tazminat, nafaka ve maddi haklar bakımından da önemlidir. TMK m.174/1 uyarınca mevcut veya beklenen menfaati zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu eş maddi tazminat, TMK m.174/2 uyarınca kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş kusurlu eşten manevi tazminat isteyebilir; eşit kusurda iki tazminat da reddedilir (YHGK, 09.05.2018, E.2017/1583, K.2018/1051). TMK m.175 uyarınca yoksulluk nafakası talep eden eşin kusurunun, diğer eşten daha ağır olmaması gerekir. Bu nedenle boşanma davasında kusur analizi, boşanmanın gerçekleşmesinin ötesinde mali sonuçları da doğrudan belirler.

Davalının İtiraz Hakkı ve Sınırı (TMK m.166/2)

Kusuru daha hafif olan davalı, kusuru daha ağır olan davacının açtığı davaya itiraz edebilir. Bu itiraz kendiliğinden işlemez; davalının itirazını açıkça ileri sürmesi ve davacının kusurunun daha ağır olduğunun anlaşılması gerekir. İtirazın da bir sınırı vardır: itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evlilik birliğinin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa, hâkim itiraza rağmen boşanmaya karar verebilir (TMK m.166/2). Bu iki koşul birlikte aranır; yalnızca evliliğin sürdürülmesinin zorlaşmış olması itirazı etkisiz kılmaz.

Kusur Karşılaştırmasında Hukuk Genel Kurulu Kararları

Bu kararlar, kusur karşılaştırmasının yalnızca “kim daha çok hata yaptı” sorusundan ibaret olmadığını gösterir: fiziksel şiddet gibi ağır eylemler sözlü kusurlardan daha ağır sayılır; eşit kusur ise tazminat yolunu kapatır. Bu nedenle dilekçede karşı tarafın kusurlu davranışları tarih ve olay olarak somutlaştırılmalı, kendi aleyhe olaylar da açıklanarak karşılaştırma yapılmalıdır. Ayrıntı için eşit kusurda tazminat ve nafaka yazımıza bakabilirsiniz.

4) İspat Yükü ve Deliller

TMK m.166/1’e dayalı boşanma davasında ispat yükü davacıdadır. Davacı, evlilik birliğini temelinden sarsan olayların gerçekleştiğini ve ortak hayatın kendisi için çekilmez hâle geldiğini ispatlamak zorundadır. TMK m.6 ve HMK m.190 gereğince genel ispat yükü kuralı uygulanır; boşanmaya özgü olarak ikrar hâkimi bağlamaz ve deliller serbestçe takdir edilir (TMK m.184); davacı iddiasının dayandığı olayları ispatlar, davalı ise savunmasının dayandığı olayları ispatlar.

Uygulamada kullanılan başlıca deliller şunlardır: (i) tanık beyanı (aile bireyleri, komşular, arkadaşlar), (ii) yazışmalar (mesaj, e-posta, sosyal medya), (iii) fotoğraf ve video (hukuka uygun elde edilmiş olması şart), (iv) sağlık raporları (şiddet vakalarında), (v) polis tutanakları (aile içi olaylara müdahale kayıtları), (vi) 6284 sayılı Kanun uyarınca alınan koruyucu tedbir kararları, (vii) mali kayıtlar (harcama şablonu, borç durumu), (viii) bilirkişi raporları. Hukuka aykırı elde edilen deliller (izinsiz gizli ses kaydı, telefon dinlemesi gibi) HMK m.189/2 hükmü uyarınca değerlendirmeye alınmaz.

İspatta Boşanmaya Özgü Kurallar (TMK m.184)

Temelinden sarsılmayı ileri süren eş, buna yol açan olayları ispatlamalıdır (TMK m.6; HMK m.190). Boşanma davasında ayrıca hâkim, olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; bu olgular hakkında yemin önerilemez; tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz ve kanıtlar serbestçe takdir edilir (TMK m.184/1-4). Davalının “evet, hakaret ettim” demesi bu nedenle tek başına yeterli sayılmayabilir. Anlaşmalı boşanmada ise ikrarın hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz (TMK m.166/3). Tanık beyanının değeri ve ispat yükünün dağılımı için ispat yükü ve tanık rehberimize bakabilirsiniz.

5) Yerleşik Boşanma Sebepleri — Kategoriler

Yargıtay içtihatları ve Aile Mahkemesi uygulamasında TMK m.166/1 kapsamına giren olaylar aşağıdaki kategorilerde yoğunlaşır. Fiziksel şiddet: eşine yönelik dayak, itip kakma, dövme; bu tür olaylar aynı zamanda TCK m.86 vd. kapsamında suç oluşturabilir ve boşanma sebebi olarak da değerlendirilir. Psikolojik şiddet ve hakaret: aşağılama, sürekli eleştirme, tehdit, sözlü şiddet; TCK m.106 (tehdit) ve TCK m.125 (hakaret) suçlarını oluşturabilir.

Sadakatsizlik ve güven sarsıcı davranışlar: zina (TMK m.161 özel sebep) düzeyine ulaşmayan flörtleşme, karşı cinsle mesajlaşma, sosyal medyada uygunsuz ilişkiler; bunlar TMK m.166/1 kapsamında “güven sarsıcı davranış” olarak değerlendirilir. Ekonomik şiddet: eşin ekonomik özgürlüğünü kısıtlama, aile ihtiyaçlarını karşılamama, aşırı borç yükleme. Aile bireylerine yönelik saygısızlık ve müdahale: eş ailesine hakaret, akrabalarla ilişkileri koparmaya zorlama. Cinsel yaşama ilişkin sorunlar: cinsel uyumsuzluk, karşılıklı isteklerin karşılanmaması. Aile içi ihmal: çocukların bakımını üstlenmeme, ev işlerine katılmama.

Hangi Olay Hangi Hükümle Bağlantılı?

Temelinden sarsılmaya yol açan olayların bir kısmı aynı zamanda özel boşanma sebebi veya suç niteliği taşır. Dava stratejisi bu bağlantılara göre kurulmalıdır:

Özel sebebin hak düşürücü süresi geçmişse aynı olaylar genel sebep olarak TMK m.166/1 kapsamında ileri sürülebilir; bu nedenle dava dilekçesinde özel ve genel sebebin birlikte, terditli olarak gösterilmesi uygulamada sık başvurulan bir yoldur. Zinadaki süreler için zina davasında hak düşürücü süreler yazımıza bakabilirsiniz.

6) Anlaşmalı Boşanma Alternatifi — TMK m.166/3

TMK m.166/3 hükmü, “anlaşmalı boşanma” adı verilen kolay boşanma yolunu düzenler. Bu düzenleme uyarınca evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, tarafların birlikte başvurması veya birinin davasını diğerinin kabul etmesi ve hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerini serbestçe açıkladığına kanaat getirmesi hâlinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Ayrıca boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu tarafların anlaştığı biçimde hâkim tarafından uygun bulunmalıdır.

Anlaşmalı boşanma, çekişmeli boşanmaya göre çok daha hızlı sonuçlanır (genellikle tek celsede) ve tarafları uzun ispat sürecinden korur. Ancak protokolde velayet, nafaka, mal paylaşımı ve tazminat gibi konuların açık ve tereddüde yer bırakmayacak şekilde düzenlenmesi gerekir. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz (TMK m.166/3). Anlaşmalı boşanmayla ilgili ayrıntılı bilgi için ana rehber niteliğindeki yazımızı incelemek yerinde olur.

TMK m.166/4: Reddedilen Davadan Sonra Bir Yıl Kuralı

Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılan dava reddedilmiş ve bu karar kesinleşmişse, kesinleşmeden itibaren bir yıl geçmesine rağmen ortak hayat her ne sebeple olursa olsun yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4).

Bu yol, ilk davada kusur ispatlanamadığı için boşanamayan eşler bakımından önemlidir: ikinci davada temelinden sarsılma kanunen kabul edildiğinden olayların yeniden ispatı gerekmez; aranan, önceki ret kararının kesinleşmesi, bir yıllık sürenin geçmesi ve ortak hayatın bu süre içinde kurulamamasıdır. Ayrıntı için reddedilen boşanma davası sonrası fiili ayrılık rehberimize bakabilirsiniz.

Boşanma Yerine Ayrılık Kararı Verilebilir mi? (TMK m.170)

Boşanma sebebi ispatlanırsa hâkim boşanmaya veya ayrılığa karar verir (TMK m.170/1). Dava yalnız ayrılığa ilişkinse boşanmaya karar verilemez (m.170/2); dava boşanmaya ilişkinse ancak ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı bulunduğu takdirde ayrılığa karar verilebilir (m.170/3). Uygulamada temelinden sarsılmanın ispatlandığı dosyalarda ayrılık kararı istisnaidir; ancak dilekçede talebin açıkça “boşanma” olarak yazılması bu riski ortadan kaldırmaz, ortak hayatın yeniden kurulamayacağını gösteren olayların da anlatılması gerekir.

Dava Dilekçesinde Olayları Somutlaştırmak

Temelinden sarsılma, “geçimsizlik var” gibi genel ifadelerle ispatlanamaz. Dava dilekçesinde davacının iddiasının dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetleri ve her vakıanın hangi delille ispat edileceği gösterilmelidir (HMK m.119/1-e, f); taraflar dayandıkları vakıaları ispata elverişli şekilde somutlaştırmalıdır (HMK m.194/1). İddia ve savunma cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle serbestçe genişletilebilir; dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ise ancak ıslah veya karşı tarafın açık muvafakatiyle genişletilebilir (HMK m.141). Dava dilekçesinde hiç yer almayan bir talep, örneğin unutulan tazminat talebi, sonradan kısmen ıslah yoluyla davaya eklenemez (Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 08.05.2026, E.2021/8, K.2026/1). Bu nedenle her olay tarih, yer ve tanığıyla; tazminat, nafaka ve velayet talepleri de baştan dilekçeye yazılmalıdır. Hazır bir şablon için boşanma dava dilekçesi örneğimize bakabilirsiniz.

Dava Sürerken: Geçici Önlemler (TMK m.169)

Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169). Tedbir nafakası ve geçici velayet bu kapsamdadır; temelinden sarsılmaya yol açan olaylar arasında şiddet varsa ayrıca 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma kararı istenebilir. Ayrıntı için tedbir nafakası rehberimize bakabilirsiniz.

7) Çekişmeli Boşanma Süreci

TMK m.166/1’e dayalı çekişmeli boşanma davası, dava dilekçesinin Aile Mahkemesine sunulmasıyla başlar. Davalı, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevap dilekçesi verebilir (HMK m.127). Ön inceleme aşamasında tarafların ıspatlayacakları vakıalar tespit edilir ve tanık listeleri sunulur. Tahkikat aşamasında tanıklar dinlenir, deliller incelenir; gerektiğinde sosyal inceleme raporu ve bilirkişi raporu alınır. Sözlü yargılama aşamasında taraflar iddia ve savunmalarını son kez sunar, hâkim karar verir.

Yargılama süresi somut olayın karmaşıklığına, tanık ve bilirkişi incelemesine ve kanun yolu aşamalarına göre önemli ölçüde değişir. Yargılama sırasında hâkim, TMK m.169 uyarınca tedbir nafakası ve geçici velayet gibi ara kararlar verir; bu kararlar boşanma kararı kesinleşene kadar geçerlidir. Karara karşı istinaf ve temyiz yolları açıktır; kararın kesinleşmesi ile taraflar boşanmış olur ve nüfus siciline işlenir.

Örnek Olay: Karşılıklı Kusur ve Reddedilen Dava

Sıkça Sorulan Sorular

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması ne anlama gelir?

TMK m.166/1 uyarınca evlilik birliğinin, ortak hayatı sürdürmelerinin taraflar açısından çekilmez hâle geldiği duruma “temelinden sarsılma” denir. Bu genel boşanma sebebidir ve şiddet, hakaret, sadakatsizlik, güven sarsıcı davranışlar, aşırı borç yükü, geçimsizlik gibi olaylar bu kapsamda değerlendirilir.

Genel boşanma sebebi için ispat yükü kimdedir?

İspat yükü davacıdadır. HMK m.190 gereğince davacı, evlilik birliğini temelinden sarsan olayların gerçekleştiğini ve ortak hayatın kendisi için çekilmez hâle geldiğini tanık, yazışma, fotoğraf, sağlık raporu, polis tutanağı gibi delillerle ispatlamak zorundadır.

Daha az kusurlu eş boşanma davasına itiraz edebilir mi?

Evet. TMK m.166/2 uyarınca kusuru daha hafif olan davalı, kusuru daha ağır olan davacının açtığı boşanma davasına itiraz edebilir. Ancak itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa hâkim yine boşanmaya karar verebilir.

Kusur derecesi tazminat ve nafakayı nasıl etkiler?

TMK m.174/1 uyarınca mevcut veya beklenen menfaati zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu eş maddi tazminat, TMK m.174/2 uyarınca kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş kusurlu eşten manevi tazminat isteyebilir; eşit kusurda iki tazminat da reddedilir (YHGK, 09.05.2018, E.2017/1583, K.2018/1051). TMK m.175 uyarınca yoksulluk nafakası talep eden eşin kusurunun, diğer eşten daha ağır olmaması gerekir. Bu nedenle kusur analizi boşanma davasının mali sonuçlarını doğrudan belirler.

Tek olay boşanma sebebi olarak yeterli midir?

Somut olayın ağırlığına göre tek bir olay dahi evlilik birliğini temelinden sarsabilir. Örneğin ağır fiziksel şiddet, hayati tehdit, ağır hakaret veya sadakatsizlik gibi olaylar tek başına da boşanma sebebi olabilir. Birden fazla küçük olayın birikimi de aynı sonucu doğurabilir; hâkim somut olayı bütüncül değerlendirir.

Hukuka aykırı deliller mahkemede kullanılabilir mi?

HMK m.189/2 uyarınca hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller mahkemede değerlendirmeye alınamaz. Örneğin izinsiz gizli ses kaydı, telefon dinlemesi, e-posta hesabına izinsiz girme gibi yollarla elde edilen deliller reddedilir. Buna karşın kişinin kendi rızasıyla ya da hukuka uygun bir şekilde elde ettiği delillere değer verilir.

Anlaşmalı boşanma bir alternatif midir?

Evet. TMK m.166/3 uyarınca evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, tarafların birlikte başvurması veya birinin davasını diğerinin kabul etmesi ve hâkimin tarafları bizzat dinlemesi hâlinde anlaşmalı boşanma mümkündür. Bu yol çekişmeli boşanmaya göre çok daha hızlıdır ve uzun ispat sürecinden korur.

Boşanma davam reddedildi, ne kadar sonra yeniden dava açabilirim?

Ret kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmesine rağmen ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4). Eski üç yıllık süre Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş (AYM, 22.02.2024, E.2023/116, K.2024/56), 7532 sayılı Kanunla bir yıl olarak yeniden düzenlenmiştir.

Tamamen kusurlu eş boşanma davası açabilir mi?

Dava açabilir, ancak TMK m.166/1’e dayanarak boşanma kararı alamaz. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kimsenin kendi tam kusuruna dayanarak hak elde edemeyeceğini ve boşanma için davalının az da olsa kusurunun bulunması gerektiğini kabul etmiştir (YHGK, 17.06.2015, E.2014/32, K.2015/1655).

Eşit kusurda tazminat alınabilir mi?

Hayır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, eşit kusurlu eş lehine manevi tazminata hükmedilemeyeceğini (YHGK, 27.03.2013, E.2012/1084, K.2013/401) ve eşit kusurda maddi ve manevi tazminatın reddedileceğini kabul etmiştir (YHGK, 09.05.2018, E.2017/1583, K.2018/1051). Kusur tespitine istinafta açıkça itiraz edilmelidir (YHGK, 04.03.2021, E.2020/2-29, K.2021/200).

Fiziksel şiddet ile hakaret aynı ağırlıkta mı değerlendirilir?

Hayır. Hukuk Genel Kurulu, karşılıklı hakaretin bulunduğu bir dosyada fiziksel şiddet uygulayan eşi ağır, yalnızca hakaret eden eşi az kusurlu kabul etmiş ve eşit kusur değerlendirmesini doğru bulmamıştır (YHGK, 27.02.2013, E.2012/825, K.2013/296).

Hâkim boşanma yerine ayrılık kararı verebilir mi?

Boşanma sebebi ispatlanırsa hâkim boşanmaya veya ayrılığa karar verir; dava boşanmaya ilişkinse ancak ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı bulunduğu takdirde ayrılığa karar verilebilir (TMK m.170/1, 3). Dava yalnız ayrılığa ilişkinse boşanmaya karar verilemez (m.170/2).

Zina için süre geçtiyse aynı olaya dayanarak boşanabilir miyim?

Zinada dava hakkı öğrenmeden itibaren altı ay, her hâlde beş yıl içinde kullanılmalıdır (TMK m.161). Bu süre geçmişse aynı olaylar, evlilik birliğini temelinden sarsan güven sarsıcı davranış olarak TMK m.166/1 kapsamında ileri sürülebilir; bu nedenle dilekçede özel ve genel sebep birlikte gösterilmelidir.