Eşimin Kumar/Alkol/Madde Bağımlılığı Nedeniyle Boşanabilir miyim? TMK 163, 166, 348 ve 406

İki ayrı dayanak: TMK m.163 ve TMK m.166

TMK m.163 uyarınca eşlerden biri küçük düşürücü bir suç işler veya haysiyetsiz bir hayat sürer ve bu sebeplerden ötürü onunla birlikte yaşaması diğer eşten beklenemezse, bu eş her zaman boşanma davası açabilir. Sürekli kumar oynama ile alkol veya madde bağımlılığının yaşam biçimi hâline gelmesi, aileyi ekonomik ve ahlaki çöküntüye sürüklemesi uygulamada haysiyetsiz hayat sürme kapsamında değerlendirilebilmektedir. Bu sebep nisbidir: bağımlılığın varlığını göstermek yetmez, bu sebepten ötürü birlikte yaşamanın diğer eşten beklenemez hâle geldiği de somut tahribatla ortaya konmalıdır.

Uygulamada en sık kullanılan dayanak ise TMK m.166/1’deki evlilik birliğinin temelinden sarsılmasıdır: evlilik birliği ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir. Bağımlılığın yarattığı ekonomik tahribat, ihmal, güvensiz ev ortamı ve tekrarlayan tartışmalar bu kapsamda değerlendirilir. TMK m.166/2 uyarınca davalının itirazı hâlinde, davacının daha ağır kusurlu olması boşanma hükmünü etkileyebileceğinden, bağımlı eşin kusurunun belgelenmesi önemlidir. Dava dilekçesinde iki sebebe birlikte, birbirinin alternatifi olarak dayanılabilir. TMK m.163’teki “her zaman” ifadesi koşulsuz değildir: Yargıtay, davranışlar bilindiği hâlde evliliğin yıllarca sürdürüldüğü durumlarda TMK m.2’deki dürüstlük kuralı çerçevesinde zımni af veya hoşgörü tartışması yapmaktadır. Uzun süre katlanılmışsa durumun son dönemde ağırlaştığı, tedavi girişimlerinin sonuçsuz kaldığı ve sabrın çocuklar veya ekonomik zorunluluk gibi haklı bir sebebe dayandığı gösterilmelidir. Boşanma sebepleri için mutlak ve nisbi boşanma sebepleri yazımıza bakabilirsiniz.

İspat: ekonomik tahribat ve hukuka uygun delil — HMK m.189 ve TMK m.184

Bağımlılık dosyalarında en somut ve ikna edici delil mali kayıplardır; bunlar aynı zamanda tazminat ve nafaka taleplerinin dayanağını oluşturur. Banka hesap hareketlerinde bahis ve kumar sitelerine yapılan ödemeler, düzenli ATM çekimleri ve açıklanamayan para çıkışları; kredi, kredi kartı ve icra kayıtlarında biriken borçlar; tapu ve trafik sicilindeki devirler ile ziynetin bozdurulmasına ilişkin kayıtlar mahkemeden müzekkere ile istenmelidir. Alkol veya madde kaynaklı olaylara ilişkin kolluk tutanakları, alkollü araç kullanma kayıtları ve varsa ceza dosyaları da UYAP üzerinden tespit edilir. TMK m.184 uyarınca hâkim boşanma sebeplerinin varlığına kanaat getirmedikçe bunları ispat edilmiş sayamaz ve kanıtları serbestçe takdir eder; bu nedenle tek bir delile değil, birbirini destekleyen delil zincirine dayanılmalıdır.

Delillerin hukuka uygun elde edilmesi şarttır. HMK m.189/2 uyarınca hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller mahkemece dikkate alınamaz. Eşin telefonuna veya hesabına gizlice girilerek elde edilen kayıtlar bu kapsamda değerlendirilebilir ve ayrıca ceza hukuku sorumluluğu doğurabilir. Sağlık kayıtları kişisel sağlık verisi olduğundan doğrudan temin edilmeye çalışılmamalı, mahkemeden yazı yazılması istenmelidir. Tanıklar bakımından evdeki tabloyu, çocukların durumunu ve tedaviye yanaşmamayı doğrudan gören komşu, akraba ve iş arkadaşları gösterilmelidir. Ailenin geçim kaynağının tüketilmesi ayrıca 6284 sayılı Kanun’daki ekonomik şiddet kapsamında değerlendirilebilir; bunun için ekonomik şiddet yazımıza bakabilirsiniz.

Çocuklar, tazminat ve nafaka: TMK m.169, 174, 175, 182 ve 324

Velayette ölçüt TMK m.182 kapsamında çocuğun üstün yararıdır. Bağımlılık çocuğun güvenliğini ve bakımını doğrudan etkiliyorsa bu değerlendirmede belirleyici olur; okul devam ve başarı kayıtları, sağlık takibinin aksadığını gösteren belgeler, çocuğun evde yalnız veya güvensiz ortamda bırakıldığına ilişkin tanık beyanları ve varsa okul rehberlik servisinin görüşü dosyaya konmalıdır. Dava süresince TMK m.169 uyarınca hâkim çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır; geçici velayet, tedbir nafakası ve kişisel ilişki düzenlemesi bu kapsamda talep edilmelidir. TMK m.324 uyarınca kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girerse bu hak reddedilebilir veya kaldırılabilir; somut risk varsa kişisel ilişkinin refakatli, yatısız veya alkol ve madde kullanmama koşuluyla düzenlenmesi istenebilir.

Mali talepler bakımından TMK m.174/1 uyarınca mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir; TMK m.174/2 uyarınca boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat talep edebilir. TMK m.175 uyarınca boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan malî gücü oranında nafaka isteyebilir. Bağımlı eşin malvarlığını eritmesine karşı evlilik devam ederken TMK m.199 uyarınca tasarruf yetkisinin sınırlanması, TMK m.229 uyarınca da mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içindeki rızasız karşılıksız kazandırmaların ve kasıtlı devirlerin hesaba eklenmesi istenebilir. Tazminat için boşanmada tazminat, tedbir nafakası için tedbir nafakası yazılarımıza bakabilirsiniz.

Bağımlılık hastalık mı, kusur mu? TMK m.165 ile farkı

Bağımlı eş davada çoğu zaman “bağımlılık bir hastalıktır, kusurlu sayılamam” savunmasında bulunur. Boşanma hukukunda bu savunma tek başına sonuç doğurmaz. Kusur değerlendirmesinde bağımlılığın kendisinden çok, bağımlılığın aileye yansıyan davranışları ve eşin bu durumu değiştirmek için ne yaptığı esas alınır: tedaviyi reddetmek, tedaviyi yarıda bırakmak, aile birikimini kumara veya maddeye harcamak, çocukları güvensiz ortamda bırakmak ve TMK m.185’teki birlikte yaşama, sadakat ve yardım yükümlülüklerini ihlal etmek kusur olarak değerlendirilir. Buna karşılık tedaviye istekli olan, düzenli tedavi gören ve aileye zarar vermemeye çalışan eşin kusur ağırlığı farklı değerlendirilebilir.

Bu nedenle bağımlılık dosyasını TMK m.165’teki akıl hastalığı sebebiyle boşanmayla karıştırmamak gerekir. TMK m.165 uyarınca eşlerden biri akıl hastası olup bu yüzden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelmişse ve hastalığın iyileşmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilirse boşanma davası açılabilir; bu sebep kusura dayanmaz. Bağımlılıkta ise dayanak TMK m.163 veya m.166/1’dir ve kusur değerlendirmesi yapılır. Bağımlılığa eşlik eden ağır bir psikiyatrik tablo varsa hangi sebebin daha uygun olduğu dosyadaki sağlık kayıtlarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Kusur için boşanmada kusur yazımıza bakabilirsiniz.

Boşanmadan önce veya onunla birlikte: kısıtlama ve tedavi — TMK m.406 ve 432

Kanun, boşanma dışında da aile malvarlığını koruyan ve kişiyi tedaviye yönelten kurumlar öngörür. TMK m.406 uyarınca savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır. İki unsur birlikte aranır: sayılan hâllerden birinin somut olarak bulunması ve bunun darlık, yoksulluk, bakıma muhtaçlık veya güvenlik tehdidi sonucunu doğurması. Alkol bağımlılığı bırakamama hâlini ifade eder; ara sıra tüketim kısıtlama sebebi değildir. Kısıtlama talebi kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine yöneltilir; bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz (TMK m.409/1). Hukuk Genel Kurulu, yalnız sağlık kurulu raporlarıyla yetinilip TMK m.406 yönünden re’sen araştırma yapılmamasını bozma sebebi saymıştır (YHGK 30.05.2014, E.2013/2289, K.2014/711; aynı yönde Y. 8. HD 22.01.2020, E.2019/6641, K.2020/489).

TMK m.432 uyarınca akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, ağır tehlike arz eden bulaşıcı hastalık veya serserilik sebeplerinden biriyle toplum için tehlike oluşturan her ergin kişi, kişisel korunmasının başka şekilde sağlanamaması hâlinde tedavisi, eğitimi veya ıslahı için elverişli bir kuruma yerleştirilir veya alıkonulabilir; kişinin çevresine getirdiği külfet de değerlendirilir ve ilgili kişi durumu elverir elvermez kurumdan çıkarılır. Bu bir son çare tedbiridir. Kısıtlama evliliği sona erdirmez; TMK m.16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip kısıtlı kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarını, bu arada boşanma davası açma ve bu davaya karşı savunma hakkını kendisi kullanabilir. Bu yollar boşanmanın alternatifi değildir ve birlikte işletilebilir. Ayrıntılar için tedaviye zorlama, kısıtlama sebepleri ve tasarruf yetkisinin sınırlanması yazılarımıza bakabilirsiniz.

Ceza ve idari yaptırım boyutu: 5326 s.K. m.34, TCK m.191, 232 ve 233

Bağımlılığın bazı görünümleri ayrıca ceza veya idari yaptırım konusudur ve bu kayıtlar boşanma dosyasında delil olarak kullanılabilir. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.34 uyarınca kumar oynayan kişiye idari para cezası verilir; TCK m.228 uyarınca kumar oynanması için yer ve imkân sağlamak suçtur. Yasa dışı internet bahisleri 7258 sayılı Kanun kapsamında ayrıca yaptırıma bağlanmıştır. TCK m.191 uyarınca kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi hakkında denetimli serbestlik ve tedavi odaklı özel bir rejim uygulanır. Alkol veya madde etkisinde araç kullanma 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m.48 kapsamında idari yaptırıma, trafik güvenliğini tehlikeye soktuğunda TCK m.179/3 kapsamında suça konu olur. Uyuşturucu suçlarının ayrıntısı için uyuşturucu suçları rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.

Aile içi sonuçlar bakımından TCK m.232/1 uyarınca aynı konutta birlikte yaşadığı kişilerden birine karşı kötü muamelede bulunmak suçtur; TCK m.233/1 uyarınca aile hukukundan doğan bakım, eğitim veya destek yükümlülüklerini yerine getirmemek şikâyet üzerine hapis cezasını gerektirir. Buna karşılık bağımlı eşin evdeki parayı veya eşyayı alması gibi malvarlığı suçlarında TCK m.167/1 uyarınca ayrılık kararı verilmemiş eşler arasında cezaya hükmolunmaz; bu durumda iade ve tazminat hukuk yoluyla istenir. TMK m.163 bakımından küçük düşürücü suç iddiasında ceza davasının kesinleşmiş olması zorunlu değildir; aile mahkemesi ceza dosyasındaki tespitleri değerlendirebilir, ancak fiilin ortak hayatı çekilmez kılıp kılmadığını kendisi takdir eder. Dosyanızdaki kusur ve delil stratejisini birlikte kurmak için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Çocuğu korumak için ek önlemler: TMK m.346, 347, 348 ve 5395 s.K. m.5

Bağımlılık çocuğun güvenliğini doğrudan tehdit ediyorsa koruma yalnızca velayet ve kişisel ilişki düzenlemesiyle sınırlı değildir. Türk Medeni Kanunu, velayet hakkına kademeli olarak müdahale eden ayrı önlemler öngörür. TMK m.346 uyarınca çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. TMK m.347 uyarınca çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde hâkim, çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirebilir. En ağır önlem velayetin kaldırılmasıdır: TMK m.348 uyarınca çocuğun korunması için başka önlemler sonuçsuz kalmış veya baştan yetersiz görülmüşse, ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri bir sebeple velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde hâkim velayeti kaldırır.

Bu önlemlerin yanında 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.5 uyarınca danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma konularında koruyucu ve destekleyici tedbirlere hükmedilebilir. Bağımlı ebeveyn bakımından en sık gündeme gelen yol, ebeveyne çocuk yetiştirme konusunda danışmanlık verilmesi ve çocuğun sağlık ve eğitim takibinin güvence altına alınmasıdır. Boşanma davası sürerken bu talepler TMK m.169 kapsamındaki geçici önlemlerle birlikte ileri sürülebilir; boşanmadan sonra ise TMK m.183 uyarınca yeni olguların zorunlu kıldığı hâllerde velayetin değiştirilmesi istenebilir.

Velayetin kaldırılması ile değiştirilmesi arasındaki fark için velayetin kaldırılması ile değiştirilmesi farkı (TMK 348) rehberimize bakabilirsiniz.

Kısıtlama yargılamasında usul: TMK m.406, 409 ve Yargıtay kararları

Bağımlı eşin kısıtlanması istenecekse, yargılamanın iki usul güvencesi vardır. Birincisi dinlenme zorunluluğudur: bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz (TMK m.409/1). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamada ise karar ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine verilir (TMK m.409/2). İkincisi re’sen araştırmadır: vesayete ilişkin davalar kamu düzenini ilgilendirdiğinden mahkeme, ileri sürülen kısıtlama sebeplerinin her birini kendiliğinden araştırmak zorundadır.

Pratik sonuç şudur: kısıtlama dilekçesinde alkol veya madde bağımlılığına ilişkin sağlık kayıtlarının yanında, bağımlılığın aileyi darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesini gösteren banka, icra ve borç kayıtları da gösterilmeli ve mahkemeden TMK m.406 yönünden ayrıca araştırma yapılması istenmelidir. Kısıtlama sebeplerinin ayrıntısı için kısıtlama sebepleri yazımıza bakabilirsiniz.