Kısıtlılık (Hacir) Nedir? Kısıtlama Sebepleri (TMK 405-408)
27 Haziran 2026

Kısıtlılık (Hacir) Nedir? Kısıtlama Sebepleri (TMK 405-408)

Kısıtlılık, hukuk dilinde hacir olarak da bilinir ve bir kişinin kendi işlemlerini yapma ehliyetinin mahkemece sınırlanması anlamına gelir. Kanun, kısıtlama sebeplerini sınırlı biçimde sayar. Bu yazıda kısıtlılığın ne olduğunu ve sebeplerini sade bir dille açıklıyoruz.

Hacir (kısıtlılık), ergin bir kişinin Türk Medeni Kanunu m.405-408’de sayılan dört sebepten biri nedeniyle mahkeme kararıyla kısıtlanıp vesayet altına alınmasıdır; “kısıtlı” bu kararın verildiği kişidir. Sebepler: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (m.405); savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim (m.406); kesinleşmiş hapis cezasının ceza infaz kurumunda infazı (m.407); kişinin kendi isteği (m.408). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir (m.409).

Kısıtlılık (Hacir) Nedir?

Kısıtlılık, ergin bir kişinin kanunda belirtilen sebeplerden biri nedeniyle fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla kaldırılması veya sınırlanmasıdır. Kısıtlanan kişiye vasi atanır (vesayet altına alınır) ve kişi, belirli işlemleri tek başına yapamaz hâle gelir. Amaç cezalandırma değil, kendi menfaatlerini yeterince koruyamayan kişiyi ve bazı hâllerde çevresini korumaktır. Kısıtlama sebepleri Türk Medeni Kanunu’nun 405 ilâ 408. maddelerinde sayılmıştır ve bu sayım sınırlıdır; kanunda yazılı olmayan bir sebeple kimse kısıtlanamaz.

Kısıtlı Ne Demek? Hacir, Kısıtlı Adayı ve “Kısıtlı Olmamak”

Dilekçelerde, iş ilanlarında ve resmî formlarda geçen bu terimler aynı kurumu farklı açılardan anlatır. Kısa karşılıkları ve kanundaki yerleri şöyledir:

TerimAnlamıDayanak
Hacir / hacir altına alınmakKısıtlamanın 743 sayılı eski Medeni Kanunda kullanılan adı; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu “kısıtlama” terimini kullanır. Hacir altına alınmak, mahkeme kararıyla kısıtlanıp vesayet altına alınmaktır.TMK m.405-408
KısıtlıHakkında kısıtlama kararı verilmiş ergin kişi. Fiil ehliyeti sınırlanır; işlerini kanuni temsilcisi olan vasi aracılığıyla yürütür.TMK m.10, m.405-408
Kısıtlı olmamakFiil ehliyetinin şartlarından biridir: ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır. Bir formda “kısıtlı olmamak” istenmesi, kişi hakkında mahkemece verilmiş bir kısıtlama kararı bulunmaması demektir.TMK m.10
Kısıtlı adayıKanundaki karşılığı “kısıtlanması istenen kişi”dir: hakkında kısıtlama istenen ama henüz karar verilmemiş kişi. Karar verilene kadar kısıtlı değildir; ancak vesayet makamı gerekli görürse fiil ehliyetini geçici olarak kaldırıp ona temsilci atayabilir ve bu karar ilân edilir.TMK m.409, m.420
İhtiyari hacirKişinin kendi isteğiyle kısıtlanması: yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir. Bu sebeple kişi dinlenmeden kısıtlanamaz.TMK m.408, m.409/1

Sebep 1: Akıl Hastalığı veya Akıl Zayıflığı (TMK 405)

İlk ve en yaygın sebep, akıl hastalığı ya da akıl zayıflığıdır. TMK m.405’e göre, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Bu sebeple kısıtlama kararı ise ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine verilebilir (TMK m.409/2); tanık beyanı, tek hekim raporu veya ilaç kayıtları bu raporun yerini tutmaz. Rapor, kişinin durumunu ve kısıtlamayı gerektirip gerektirmediğini ortaya koyar.

Sebep 2: Savurganlık, Bağımlılık, Kötü Yaşam Tarzı (TMK 406)

İkinci sebep grubu, kişinin kendisini veya ailesini zarara uğratan davranışlarıdır. TMK m.406’ya göre; savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı ya da malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır. Bu sebeple hiç kimse mahkemece dinlenilmeden kısıtlanamaz (TMK m.409/1).

Bir yakınınız için kısıtlama (vesayet) mı düşünüyorsunuz?

Sürecin doğru ve hızlı yürütülmesi için yanınızdayız.

📞 Hemen Arayın: 0554 648 37 15 💬 WhatsApp

Sebep 3: Özgürlüğü Bağlayıcı Ceza (TMK 407)

Üçüncü sebep cezaevinde bulunmaya ilişkindir ve bu madde 12 Mart 2024’te köklü biçimde değişmiştir (7499 sayılı Kanun m.5, RG 12.3.2024, S. 32487). Eski düzenlemede bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûm olan her ergin zorunlu olarak kısıtlanıyordu. Bu kural yürürlükten kalkmıştır.

Yürürlükteki TMK m.407’ye göre kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin bir kişi, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. İstek bulunmasa dahi kısıtlama ancak toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasında ve kişiliğinin ya da malvarlığının korunması bakımından gerekli görülmesi hâlinde mümkündür.

Değişikliğin arka planında bir Anayasa Mahkemesi kararı vardır. Mahkeme, eski m.407’deki zorunlu kısıtlama kuralını ve hükümlü üzerindeki vesayetin sona ermesini düzenleyen m.471’i 22 Mart 2023 tarihli ve E.2022/105, K.2023/54 sayılı kararıyla iptal etmiş; karar 23 Haziran 2023 tarihli ve 32230 sayılı Resmî Gazetede yayımlanmış ve iptal hükmünün yürürlüğe girmesi dokuz ay ertelenmişti. 7499 sayılı Kanun bu süre dolmadan çıkarıldı: 5. maddesi m.407’yi, 8. maddesi m.471’i yeniden yazdı. Hükümlüler bakımından iki yolun ayrıntılı karşılaştırması için TMK 407 kısıtlama sebepleri ve vesayet kararı rehberimize bakabilirsiniz.

Eski m.407 (yürürlükten kalktı)Yürürlükteki m.407
EşikBir yıl ve üzeri cezaCezaevinde infazda bulunmak
KuralHer ergin kısıtlanır — zorunluİsteği üzerine kısıtlanır veya kayyım atanır
İstek olmadanAranmazdıYalnızca beş yıl ve üzeri cezada, korunma gerekliyse
Hükümlünün dinlenmesiÖngörülmemiştiVesayet makamı karar vermeden önce dinler

Cezayı yerine getirmekle görevli makam, infaza başlandığını derhâl vesayet makamına bildirir. Değişikliğin pratik anlamı şudur: cezaevine giren bir yakınınız artık kendiliğinden kısıtlı hâle gelmez; kısa süreli cezalarda karar onun kendi istemine bağlıdır ve kısıtlama yerine daha ölçülü olan kayyım yolu açıkça öngörülmüştür.

Hükümlülükte vesayetin ne zaman sona ereceğini vasilik ne zaman sona erer yazımızda ayrıntılı ele aldık; süreç ve belgeler için hükümlüye vasi tayini ne kadar sürer rehberimize bakabilirsiniz.

Sebep 4: Kişinin Kendi İsteği (TMK 408)

Dördüncü sebep, kişinin bizzat talebine dayanır. TMK m.408’e göre, yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini kanıtlayan her ergin, kısıtlanmasını isteyebilir. Burada kişi, kendi menfaatini korumak için gönüllü olarak vesayet altına girmeyi talep eder. Bu, özellikle malvarlığını tek başına yönetmekte zorlanan ve güvenilir bir desteğe ihtiyaç duyan kişiler için öngörülmüş, koruyucu bir imkândır.

Kanun Metninde İki Aşamalı Test: Sebep Yetmez, Sonuç da Aranır

TMK m.405 ve m.406 birer «teşhis listesi» değildir. Her iki madde de iki ayrı unsuru birlikte arar: önce kanunda sayılan bir sebep (akıl hastalığı, savurganlık, bağımlılık gibi), sonra bu sebebin doğurduğu ve kanunda tek tek sayılan bir sonuç. Örneğin bir kişinin akıl hastalığı tanısı almış olması tek başına kısıtlama için yeterli değildir; bu hastalık yüzünden işlerini göremiyor, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç durumda bulunuyor ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokuyor olması gerekir.

Aynı mantık m.406 için de geçerlidir. Savurganlık veya bağımlılık, ancak kişiyi ya da ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açıyor ve bu yüzden kişi devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç hâle geliyorsa ya da başkalarının güvenliğini tehdit ediyorsa kısıtlama sebebidir. Dilekçede yalnızca sebebin anlatılması, sonuç unsurunun somut olgularla gösterilmemesi bu davaların en sık görülen zayıf noktasıdır.

TMK m.405-408: sebep ve sonuç unsurları
MaddeSebep unsuruAranan sonuçBaşlıca ispat aracı
m.405Akıl hastalığı veya akıl zayıflığıİşlerini görememe, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç olma ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokma (biri yeterli)Resmî sağlık kurulu raporu (m.409/2)
m.406Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, malvarlığını kötü yönetmeKendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesi ve bu yüzden devamlı korunma ve bakıma muhtaçlık ya da başkalarının güvenliğini tehditKişinin dinlenmesi (m.409/1); tanık, banka ve tapu kayıtları
m.407Kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunmaKişinin isteği; istek yoksa toplam beş yıl veya daha fazla ceza ve kişiliğin ya da malvarlığının korunması gereğiKesinleşmiş ilam, infaz makamının bildirimi
m.408Yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalıkİşlerini gerektiği gibi yönetememe ve bunun kişi tarafından ispatıKişinin başvurusu ve dinlenmesi (m.409/1), sağlık belgeleri

Dört Sebep, Dört Farklı Usul: Karşılaştırma Tablosu

Kısıtlama sebepleri aynı görünse de kanun her biri için farklı bir usul öngörür. Yanlış usulle açılan dava reddedilir:

SebepDayanakZorunlu usulKim başlatır
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığıTMK m.405Resmî sağlık kurulu raporu zorunlu; hâkim raporu göz önünde tutarak kişiyi dinleyebilirİlgililer; ayrıca idarî makamlar, noterler ve mahkemeler bildirmek zorundadır
Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimTMK m.406Kişinin dinlenmesi zorunlu — dinlenilmeden kısıtlanamazİlgililer
HükümlülükTMK m.407Kural olarak kişinin istemi; vesayet makamı hükümlüyü dinlerHükümlünün kendisi; beş yıl ve üzeri cezada resen de mümkün
Kendi isteği (yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik, ağır hastalık)TMK m.408Dinlenme zorunlu; kişi durumunu ispat etmelidirYalnızca kişinin kendisi

m.405’teki bildirim yükümlülüğü sık atlanır. Görevlerini yaparken vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumu öğrenen idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır. Yani süreç her zaman aile başvurusuyla başlamaz.

Görevli Mahkeme ve Süreç

Kısıtlama kararını, vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi verir. Süreç, ilgili kişi, yakınları veya makamların bildirimi ya da kişinin kendi başvurusuyla başlayabilir. Mahkeme, sebebe göre gerekli araştırmayı yapar: akıl hastalığı/zayıflığında sağlık kurulu raporu alır, diğer bazı hâllerde kısıtlanacak kişiyi dinler. Kısıtlama kararı verilirse kişiye bir vasi atanır. Vesayet makamının işlemleri, denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesinin gözetimine tabidir. Bu yapı, hem kısıtlının haklarının korunmasını hem de sürecin denetlenmesini amaçlar.

Kısıtlamanın Sonuçları

Kısıtlama kararıyla birlikte kişinin fiil ehliyeti sınırlanır. Ayırt etme gücüne sahip kısıtlı, öğretide sınırlı ehliyetsiz olarak nitelendirilir: yasal temsilcisinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremez (TMK m.16); önemli işlemler ise vasi eliyle ve gerektiğinde vesayet makamının izniyle yapılır (TMK m.462). Üçüncü kişilerin korunması amacıyla kısıtlama kararları, sebebi ne olursa olsun kesinleşince ilân edilir (TMK m.410/1). Kısıtlılık kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları tümüyle ortadan kaldırmaz; ancak bazı haklar için kanun ayrı şartlar koyar. Örneğin kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez (TMK m.127). Bu hakların ayrıntısı aşağıda ayrı bir tabloda gösterilmiştir.

Vasi Kimdir, Nasıl Belirlenir?

Kısıtlama kararıyla birlikte kişiye bir vasi atanır. Vasi; kısıtlının kişiliğini ve malvarlığını korumak, onu temsil etmek ve menfaatlerini gözetmekle görevlidir. Vasi atanırken, haklı sebepler engel olmadıkça kısıtlının eşi veya yakın hısımlarından birine öncelik tanınır (TMK m.414); kısıtlanan kişinin kendisinin ya da ana veya babasının gösterdiği kimse de haklı sebepler engel olmadıkça atanır (TMK m.415). Vesayet makamı her durumda kısıtlının menfaatini esas alır. Vasi, önemli işlemlerde vesayet makamının (bazı hâllerde ayrıca denetim makamının) iznini almak zorundadır. Bu izin sistemi, kısıtlının haklarının korunması için ek bir güvence oluşturur.

Vasi Seçiminin Kanuni Ölçütleri: TMK m.413-419 ve m.456

Vasinin kim olacağı, kısıtlama kararı kadar önemlidir; çünkü kısıtlının günlük hayatını ve malvarlığını fiilen yönetecek kişi odur. Kanun bu seçimi tamamen hâkimin takdirine bırakmamış, bir öncelik sırası ve açık engeller öngörmüştür.

Vasi seçiminde kanuni kurallar
KuralİçerikMadde
Genel ehliyetVesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atarTMK m.413
Eş ve hısımların önceliğiHaklı sebepler engel olmadıkça öncelikle eş veya yakın hısımlardan biri tercih edilir; yerleşim yerlerinin yakınlığı ve kişisel ilişkiler göz önünde tutulurTMK m.414
Kişinin ve ana babanın isteğiHaklı sebepler engel olmadıkça, vesayet altına alınacak kişinin ya da ana veya babasının gösterdiği kimse atanırTMK m.415
Vasi olamayacaklarKısıtlılar; kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler; menfaati vesayet altındaki kişininkiyle önemli ölçüde çatışanlar veya aralarında düşmanlık bulunanlar; ilgili vesayet daireleri hâkimleriTMK m.418
Gecikmeksizin atamaVesayet makamı gecikmeksizin vasi atamakla yükümlüdürTMK m.419/1
Ergin olmayanın kısıtlanmasıGerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebilir; karar ergin olduktan sonra sonuç doğururTMK m.419/2
Kısıtlanan ergin çocukKural olarak vesayet altına alınmaz, velâyet altında bırakılırTMK m.419/3
Görev süresiVasi kural olarak iki yıl için atanır; süre ikişer yıl uzatılabilir; dört yıl dolunca vasi görevden kaçınma hakkını kullanabilirTMK m.456

m.419/2 ve m.419/3, engelli bir çocuğu olan aileler için özellikle önemlidir. Çocuk on sekiz yaşını doldurmadan kısıtlama kararı alınabilir ve karar erginlikle birlikte hüküm doğurur; böylece reşit olunduğu gün bir koruma boşluğu oluşmaz. Kısıtlanan ergin çocuk ise kural olarak ana ve babanın velâyetinde kalır; ayrıca bir vasi atanması gerekmez. Başvuru metni için vasi atanması talebi dilekçesi örneği, yaşlı bir ebeveyn için yaşlı veya hasta ebeveyn için vasi atanması yazılarımız yol gösterir.

Kısıtlılık Kalıcı mıdır?

Kısıtlılık, sebebine bağlı olarak kalıcı olmayabilir. Kısıtlamaya yol açan sebep ortadan kalkarsa (örneğin akıl sağlığının yerine gelmesi, bağımlılığın tedavisi ya da özgürlüğü bağlayıcı cezanın infazının tamamlanması), kısıtlılık kararının kaldırılması istenebilir. Bu talep, yetkili vesayet makamına yapılır ve gerekli inceleme (örneğin sağlık raporu) sonucunda mahkeme kısıtlılığı kaldırabilir. Özgürlüğü bağlayıcı ceza sebebiyle kısıtlanan kişi üzerindeki vesayet ise ayrıca karar alınmasına gerek olmaksızın, hapis hâlinin hukuka uygun bir şekilde sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar (TMK m.471/1; madde 7499 sayılı Kanunun 8. maddesiyle yeniden yazılmıştır). Bu nedenle kısıtlılık her zaman süresiz bir durum değildir; koşullar değiştiğinde gözden geçirilebilir.

Kısıtlılığın Kaldırılması: Her Sebep İçin Ayrı Kural (TMK m.471-476)

Kanun, kısıtlamanın kaldırılmasını da kısıtlama sebebine göre ayrı ayrı düzenlemiştir. Ortak kural m.472’dedir: hükümlülük dışındaki sebeplerle kısıtlananlar üzerindeki vesayet, yetkili vesayet makamının kararıyla sona erer; vesayeti gerektiren sebep ortadan kalkınca vesayet makamı bu yönde karar verir ve kısıtlı ile ilgililerden her biri vesayetin kaldırılmasını isteyebilir.

Kısıtlılığın sona ermesi — sebebe göre
Kısıtlama sebebiSona erme şartıMadde
Hapis cezasının infazıHapis hâlinin hukuka uygun bir şekilde sona ermesiyle kendiliğinden; hapis sürerken toplam beş yıldan az cezalarda kişinin istemiyle, beş yıl ve üzeri cezalarda kişinin talebi ve koruma sebebinin ortadan kalkmasıylaTMK m.471
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığıKısıtlama sebebinin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesiTMK m.474
Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimKişinin en az bir yıldan beri kısıtlama sebebiyle ilgili bir şikâyete meydan vermemiş olmasıTMK m.475
Kendi isteğiKısıtlamayı gerektiren sebebin ortadan kalkmasıTMK m.476
Hükümlülük dışındaki tüm sebeplerVesayet makamının kararı; kısıtlı ve her ilgili isteyebilirTMK m.472
İlânKısıtlama ilân edilmişse kaldırılması da ilân olunur; fiil ehliyetinin yeniden kazanılması ilâna bağlı değildirTMK m.473

Kaldırma başvurusunun nasıl hazırlanacağı için vesayetin kaldırılması talebi dilekçesi örneğimizden yararlanabilirsiniz.

Karar Verilmeden Önce: Dinleme ve Rapor Güvencesi

Kısıtlama, kişinin fiil ehliyetine yapılan ağır bir müdahaledir; bu nedenle kanun iki güvence koymuştur:

  • Dinlenme zorunluluğu. Bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi ya da kendi isteği sebebiyle kısıtlanamaz (TMK m.409/1).
  • Resmî sağlık kurulu raporu. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir. Hâkim, karar vermeden önce, kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir (TMK m.409/2).

Her iki kural da emredicidir: kanun «dinlenilmeden kısıtlanamaz» ve «ancak … rapor üzerine» ifadelerini kullanır. Bu nedenle dinleme yapılmadan veya usulüne uygun kurul raporu alınmadan verilen kısıtlama kararları, kanun yolu incelemesinde bozulma riskiyle karşı karşıyadır.

Yetki: vesayet işlerinde yetki, kısıtlanacak kişinin yerleşim yeri vesayet dairelerine aittir (TMK m.411). Görevli mahkeme vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesidir; işlemler denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesinin gözetimindedir.

Sağlık Kurulu Raporunun Hukuki Çerçevesi: TMK m.409/2 ve m.436

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayalı kısıtlamada ispat aracı kanunla belirlenmiştir: karar ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine verilebilir. Bu kural hâkimin takdirini sınırlayan bir güvencedir; tanık beyanları veya tek hekim raporu kurul raporunun yerini tutmaz, ancak rapora ek olarak dosyada değerlendirilebilir.

Raporun alınması uygulamada her zaman kolay değildir; kısıtlanması istenen kişi muayeneye gitmeyi reddedebilir. Kanun bu durum için m.436’ya atıf yapar: raporun düzenlenmesi için gereklilik bulunması hâlinde m.436 hükümleri uygulanır. Bu atfın kısa ama hareketli bir geçmişi vardır:

Rapor ve gözlem kuralının gelişimi
AşamaDüzenlemeSonuç
2019 — 7196 sayılı Kanunm.409/2’ye rapor için gerektiğinde m.436 hükümlerinin uygulanacağı cümlesi eklendi; m.436’ya biyolojik örnek alınması, tıbbi müdahale ve sağlık kuruluşuna yerleştirme imkânı getirildiMuayeneye gelmeyen kişi için zorlayıcı önlemlerin yolu açıldı
25 Ocak 2023 — AYM E.2020/30, K.2023/12m.409/2’deki atıf cümlesi ile m.436/6’da hekim ön raporu üzerine sağlık kuruluşuna yerleştirmeye ilişkin kısım iptal edildiKarar 27 Haziran 2023 tarihli ve 32234 sayılı Resmî Gazetede yayımlandı; iptal dokuz ay sonra yürürlüğe girecek şekilde ertelendi
12 Mart 2024 — 7499 sayılı Kanun m.6 ve m.7m.409/2’deki atıf yeniden düzenlendi; m.436/6 yeniden yazıldıİptal kararının yürürlüğe girmesinden önce yeni düzen kuruldu
Yürürlükteki m.436/6Kan, kıl, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilir ve gerekli tıbbi müdahale yapılabilir; hekim ön raporu üzerine en fazla yirmi gün süreyle sağlık kuruluşuna yerleştirme mümkündür; karar derhâl ilgiliye ve yakınlarına bildirilirBildirimden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz; itiraz icrayı durdurmaz
Yürürlükteki m.436/7Kararların icrası için gerektiğinde zor kullanılabilir ve sağlık görevlilerinden tıbbi yardım alınabilirÖnlemler, kısıtlama davasının raporsuz kalmasını önlemeye yöneliktir

Rapordan sonra hâkim, karar vermeden önce kurul raporunu göz önünde tutarak kişiyi dinleyebilir. Kanunun bu konuda «dinleyebilir» demesi, akıl hastalığına dayalı kısıtlamada dinlemenin m.406 ve m.408 hâllerinden farklı olarak takdire bırakıldığını gösterir. Raporun hangi kurumdan ve nasıl alınacağı için akli meleke raporu nasıl alınır yazımıza bakabilirsiniz. Kişinin koruma amacıyla bir kuruma yerleştirilmesi ise kısıtlamadan ayrı bir kurumdur: koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması (TMK 432).

İlân ve İyiniyetli Üçüncü Kişiler

Kısıtlama kararı kesinleşince, kısıtlının yerleşim yeri ile nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilân olunur (TMK m.410/1). İlânın işlevi yalnızca duyuru değildir; üçüncü kişilerin korunmasına ilişkin bir denge kurar:

Kısıtlama, iyiniyetli üçüncü kişileri ilândan önce etkilemez (TMK m.410/2). Yani kısıtlama kararından haberi olmayan ve iyiniyetli olan kişi, ilân yapılmadan önce kısıtlıyla kurduğu ilişkide korunur. İlândan sonra ise iyiniyet iddiası dinlenmez.

Bu kural pratikte ticari ilişkiler bakımından önemlidir: bir kısıtlıyla sözleşme yapan tacir, ilândan önceki dönemde iyiniyetliyse hakları korunur.

Ancak bu korumanın bir sınırı vardır: kanun, ayırt etme gücüne sahip olmamanın sonuçlarına ilişkin hükümleri saklı tutar (TMK m.410/3). İşlem anında ayırt etme gücü bulunmayan bir kişiyle yapılan işlem, kısıtlama kararı henüz ilân edilmemiş olsa bile TMK m.15 uyarınca kural olarak hukukî sonuç doğurmaz; karşı tarafın iyiniyeti bu sonucu değiştirmez. Bu tür işlemlerin geri alınması için açılacak dava hakkında ehliyetsizlik nedeniyle tapu iptali ve tescil dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.

Kısıtlama Fiil Ehliyetini Tümüyle Ortadan Kaldırır mı?

Hayır — ayırt etme gücünün varlığına göre iki farklı sonuç doğar. Bu ayrım, kısıtlının yaptığı işlemlerin geçerliliği bakımından belirleyicidir:

DurumSonuç
Ayırt etme gücü bulunmayan kısıtlıFiilleri kural olarak hukukî sonuç doğurmaz (TMK m.15)
Ayırt etme gücüne sahip kısıtlıYasal temsilcisinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremez (TMK m.16)
Karşılıksız kazanma (bağış kabulü gibi)Rıza gerekmez — kısıtlı tek başına yapabilir
Kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların kullanılmasıRıza gerekmez
Haksız fiilAyırt etme gücüne sahip kısıtlılar haksız fiillerinden sorumludur

Bu nedenle “kısıtlı hiçbir şey yapamaz” yaygın kanısı yanlıştır. Ayırt etme gücüne sahip bir kısıtlı, kendisine yük getirmeyen işlemleri tek başına yapabilir; sorumluluğu ise ortadan kalkmaz.

Kısıtlının Kişisel Hakları: Evlenme, Vasiyet ve Miras Sözleşmesi

Kısıtlama, malvarlığı işlemlerinde vasiyi öne çıkarır; ancak kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda kanun her hak için ayrı bir denge kurmuştur. Bazı hakları kısıtlı tek başına kullanır, bazıları yasal temsilcinin iznine bağlıdır, bazıları ise kısıtlılara tamamen kapalıdır. Aşağıdaki tablo bu ayrımı kanun maddeleriyle gösterir.

Kısıtlının kişiye bağlı hakları ve yasak işlemler
KonuKanuni kuralMadde
EvlenmeKısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemezTMK m.127
Akıl hastalığında evlenmeAkıl hastaları, evlenmelerinde tıbbî sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemezTMK m.133
VasiyetnameAyırt etme gücüne sahip olmak ve on beş yaşını doldurmuş olmak yeterlidir; kısıtlı olmamak şart değildirTMK m.502
Miras sözleşmesiAyırt etme gücüne sahip ve ergin olmak, kısıtlı bulunmamak gerekirTMK m.503
Karşılıksız kazanma ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarAyırt etme gücüne sahip kısıtlı için yasal temsilcinin rızası gerekmezTMK m.16/1
Kısıtlı adına kefalet, vakıf kurma, önemli bağışİzinle dahi yapılamaz; kanun bu işlemleri yasaklamıştırTMK m.449

Tablonun en çok gözden kaçan satırı vasiyetnamedir. Kanun vasiyet için kısıtlı olmamayı aramaz; bu nedenle ayırt etme gücüne sahip bir kısıtlının yaptığı vasiyetname, yalnızca kısıtlılık gerekçesiyle geçersiz sayılmaz. Buna karşılık miras sözleşmesi yapmak kısıtlılara kanunen kapalıdır. Vasiyetnamenin yapıldığı anda ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı ise ayrı bir uyuşmazlık konusudur; bu konuyu vasiyet yapıldığında aklı yerinde değildi yazımızda ele aldık. Evlilik içinde eşin akıl sağlığını yitirmesi hâlinde boşanma sürecinin nasıl yürüyeceği için vesayet altındaki eşle boşanma rehberimize bakabilirsiniz.

Kısıtlama Yerine Daha Hafif Yol: Yasal Danışman (TMK m.429)

Ailelerin çoğu tek seçeneğin kısıtlama olduğunu düşünür. Oysa kanun, kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen ergin bir kişiye yasal danışman atanmasını öngörür. Bu, çok daha ölçülü bir korumadır.

Yasal danışman atanan kişi kısıtlı sayılmaz ve vesayet altına girmez; öğretide sınırlı ehliyetli olarak nitelendirilir. Kanunda sayılan işlemler dışındaki işlerini tek başına yapar; yalnızca aşağıdaki işlemler için danışmanın olumlu görüşü gerekir:

#Görüş alınması gereken işler (TMK m.429/1)
1Dava açma ve sulh olma
2Taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi ve bunlar üzerinde başka bir aynî hak kurulması
3Kıymetli evrakın alımı, satımı ve rehnedilmesi
4Olağan yönetim sınırları dışında kalan yapı işleri
5Ödünç verme ve alma
6Ana parayı alma
7Bağışlama
8Kambiyo taahhüdü altına girme
9Kefil olma

Maddenin ikinci fıkrası ayrı bir imkân daha tanır: aynı koşullar altında kişinin malvarlığını yönetme yetkisi, gelirlerinde dilediği gibi tasarruf hakkı saklı kalmak üzere kaldırılabilir. Böylece kişi maaşını veya kira gelirini serbestçe kullanmayı sürdürürken, ana malvarlığı korunmuş olur.

Yasal danışmanın olumlu görüşü alınmadan yapılan işlemler geçersiz sayılmaz; tek taraflı bağlamazlık yaptırımına tabidir. Yani işlem, danışmanın onayı bulunmadıkça danışman atanan kişiyi bağlamaz; karşı taraf ise işlemle bağlı kalır.

Kayyımlık ile arasındaki farkı kayyım ile vasi arasındaki fark yazımızda karşılaştırdık.

Vesayet Organları ve İki Kademeli Yapı — TMK m.396-397

Kısıtlama kararı verildikten sonra süreç tek bir mahkemede yürümez. Kanun, vesayet işlerini iki kademeli bir yapıya bağlamıştır ve bu yapı bilinmeden izin süreçleri doğru yürütülemez.

TMK m.396’ya göre vesayet organları, vesayet daireleri ile vasi ve kayyımlardır.

TMK m.397 ise daireleri tanımlar: kamu vesayeti, vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütülür. Vesayet makamı, sulh hukuk mahkemesi; denetim makamı, asliye hukuk mahkemesidir.

Bu ayrımın pratik karşılığı şudur: gündelik izin talepleri sulh hukuk mahkemesine, kanunun daha ağır saydığı bazı işlemler için gereken ikinci izin ise asliye hukuk mahkemesine yöneltilir.

Yetki bakımından kural, vesayet altına alınacak kişinin yerleşim yerindeki vesayet daireleridir (TMK m.411). Vesayet altındaki kişi yerleşim yerini ancak vesayet makamının izniyle değiştirebilir; yerleşim yerinin değişmesi hâlinde yetki yeni vesayet dairelerine geçer ve kısıtlama yeni yerleşim yerinde ilân olunur (TMK m.412). Özgürlüğü bağlayıcı ceza sebebiyle kısıtlamada ise yetkili mahkemenin tespitinde, kişinin hükümlü olmadan önceki son yerleşim yeri esas alınmaktadır; çünkü ceza kurumuna konulma, kişiye yeni bir yerleşim yeri kazandırmaz (TMK m.22).

OrganKarşılığı
Vesayet makamıSulh hukuk mahkemesi
Denetim makamıAsliye hukuk mahkemesi
Diğer organlarVasi ve kayyımlar
YetkiKişinin yerleşim yeri
Yerleşim yeri değişirseYetki yeni dairelere geçer

Vasi Her İşlemi Tek Başına Yapamaz — TMK m.462

Kısıtlama kararının en somut sonucu, malvarlığına ilişkin işlemlerin izne bağlanmasıdır. TMK m.462, vesayet makamının izni gereken hâlleri sayar.

Maddede sayılan başlıca kalemler şunlardır: taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi ve bunlar üzerinde başka bir aynî hak kurulması; olağan yönetim ve işletme ihtiyaçları dışında kalan taşınır veya diğer hak ve değerlerin alımı, satımı, devri ve rehnedilmesi; olağan yönetim sınırlarını aşan yapı işleri; bir yıl veya daha uzun süreli ürün ve üç yıl veya daha uzun süreli taşınmaz kirası sözleşmeleri yapılması; vesayet altındaki kişinin bir sanat veya meslekle uğraşması; acele hâllerde vasinin geçici önlemler alma yetkisi saklı kalmak üzere dava açma, sulh olma, tahkim ve konkordato yapılması; mal rejimi sözleşmeleri, mirasın paylaştırılması ve miras payının devri sözleşmeleri yapılması.

Madde toplam on dört bentten oluşur. Yukarıdakilere ek olarak ödünç verme ve alma, kambiyo taahhüdü altına girme, borç ödemeden aciz beyanı, vesayet altındaki kişi hakkında hayat sigortası yapılması, çıraklık sözleşmesi yapılması, kişinin bir eğitim, bakım veya sağlık kurumuna yerleştirilmesi ve yerleşim yerinin değiştirilmesi de vesayet makamının iznine bağlıdır. Bazı işlemler ise izinle dahi yapılamaz: vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak yasaktır (TMK m.449).

Listenin kapsamı dikkat çekicidir: yalnız malvarlığı işlemleri değil, dava açma ve meslek edinme gibi konular da izne bağlanmıştır. Yargıtay uygulamasında, vasinin kısıtlı adına açılmış davadan ya da kanun yolundan feragat edebilmesi için de m.462 uyarınca vesayet makamının izni aranmaktadır.

İşlemİzin
Taşınmaz alım, satım, rehinGerekli
Olağan yönetim dışı taşınır işlemleriGerekli
Kira: ürün 1 yıl+, taşınmaz 3 yıl+Gerekli
Sanat veya meslekle uğraşmaGerekli
Dava açma, sulh, tahkim, konkordatoGerekli (acele önlemler hariç)
Mal rejimi ve miras sözleşmeleriGerekli

İkinci İzin ve İzinsiz İşlemin Akıbeti — TMK m.463

Bazı işlemler için tek izin yetmez. TMK m.463, vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da izninin gerekli olduğu hâlleri düzenler; madde bunları yedi kalem hâlinde sayar.

Bu kalemler, kanun koyucunun daha önemli saydığı işlemlerdir. Listenin başında vesayet altındaki kişinin evlât edinmesi veya evlât edinilmesi gelir; bunu vatandaşlığa girme veya çıkma, bir işletmenin devralınması veya tasfiyesi ya da kişisel sorumluluk gerektiren bir ortaklığa girilmesi, ömür boyu gelir bağlama veya ölünceye kadar bakma sözleşmeleri, mirasın kabulü, reddi veya miras sözleşmesi, küçüğün ergin kılınması ve vesayet altındaki kişi ile vasi arasında sözleşme yapılması izler. Kişinin hukukî durumunu köklü biçimde değiştiren bu tür işlemler, iki kademeli denetime tâbi tutulmuştur.

Peki izin alınmazsa ne olur? Kanunun gerektirdiği durumlarda vasinin yetkili vesayet dairelerinden izin almadan yaptığı işlemler, vesayet altındaki kişinin vasinin iznini almadan yaptığı işlem hükmündedir (TMK m.465). Yani işlem baştan geçersiz değil, askıdadır: vesayet daireleri tarafından sonradan onaylandığı takdirde hukukî geçerlilik kazanır.

Bunun üçüncü kişiler bakımından sonucu şudur: vesayet altındaki kişiyle işlem yapan taraf, gerekli iznin alınıp alınmadığını işlem öncesinde araştırmalıdır. Aksi hâlde işlem, onay verilinceye kadar belirsiz durumda kalır.

KonuKural
İkinci izinVesayet makamından sonra denetim makamı
Kalem sayısıYedi
ÖrnekEvlât edinme veya evlât edinilme
İzinsiz işlemAskıda; onayla geçerlilik kazanır

Vasiye Karşı Şikayet ve Karara İtiraz

Kısıtlama kararı, vesayet altındaki kişiyi denetimsiz bırakmaz. Kanun iki ayrı denetim yolu öngörmüştür ve bunlar farklı mercilere yöneltilir.

Şikayet. Ayırt etme gücüne sahip olan vesayet altındaki kişi ve her ilgili, vasinin eylem ve işlemlerine karşı vesayet makamına şikayette bulunabilir (TMK m.461/1). Şikayet hakkının yalnız vesayet altındaki kişiye değil, her ilgiliye tanınmış olması önemlidir: yakınlar da harekete geçebilir.

İtiraz. Vesayet makamının aldığı kararlara karşı, tebliğ tarihinden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir (TMK m.461/2). Burada süre kısadır; kararın tebliğinden itibaren işlemeye başlar.

Ayrıca vesayet makamı, vasi tarafından sunulan rapor ve hesapları kabul veya reddeder; gerektiğinde vesayet altındaki kişinin menfaatini korumak amacıyla uygun önlemleri alır. Bu, vasinin yönetiminin sürekli bir denetime tâbi olduğunu gösterir.

Sorumluluk bakımından ise kanun bir özen ölçütü koymuştur: vesayet organları ve vesayet işleri ile görevlendirilmiş diğer kişiler, bu görevlerini yerine getirirken iyi bir yönetimin gerektirdiği özeni göstermekle yükümlüdürler (TMK m.466).

YolMerciSüre
Şikayet (vasinin işlemine)Vesayet makamı—
İtiraz (vesayet makamı kararına)Denetim makamı10 gün
Kim başvurabilirAyırt etme gücüne sahip kısıtlı ve her ilgili
Vasinin yükümüİyi bir yönetimin gerektirdiği özen

İzin Talebi Nasıl Yapılmalı?

Vasinin karşılaştığı en sık pratik sorun, izin talebinin nasıl kurulacağıdır. Yukarıdaki hükümler bir araya getirildiğinde izlenecek sıra netleşir.

Birinci adım — hangi maddeye girdiğini belirlemek. İşlem TMK m.462’de sayılan kalemlerden biriyse tek izin (sulh hukuk), m.463’te sayılanlardan biriyse iki izin (önce sulh hukuk, sonra asliye hukuk) gerekir. Bu tespit yanlış yapılırsa işlem eksik izinle kalır.

İkinci adım — talebin gerekçelendirilmesi. Dilekçede işlemin vesayet altındaki kişinin menfaatine olduğu somut biçimde gösterilmelidir. Taşınmaz satışında rayiç değer, bakım giderlerinin karşılanma ihtiyacı ya da malın korunmasının fiilen mümkün olmaması gibi olgular bu gerekçenin çekirdeğini oluşturur.

Üçüncü adım — belgelerin sunulması. Vasi atama kararı, güncel tapu ve kayıt örnekleri, değer tespitine esas belgeler ve varsa sağlık raporları dosyaya eklenmelidir.

Dördüncü adım — izin alınmadan işlem yapılmaması. İzinsiz işlem askıda kalacağından, taşınmaz devri gibi geri dönüşü zor işlemlerde izin kararı kesinleşmeden adım atılmamalıdır. Sonradan onay alınabilse dahi, arada geçen sürede üçüncü kişiler bakımından belirsizlik doğar.

Talep reddedilirse yol kapanmaz: vesayet makamının kararına karşı tebliğden itibaren on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir.

Adımİşlem
1m.462 mi m.463 mü tespiti
2İşlemin kısıtlının menfaatine olduğunun gösterilmesi
3Vasi kararı, kayıt örnekleri, değer belgeleri
4İzin kesinleşmeden işlem yapılmaması
Ret hâlindeDenetim makamına 10 gün içinde itiraz

Vasinin yetki sınırları için vasinin yetkileri yazımıza, sürecin sona ermesi için vesayetin kaldırılması yazımıza, kurumlar arasındaki fark için kayyım ile vasi farkı yazımıza bakabilirsiniz.

Mevzuat Haritası: Kısıtlılıkta Hangi Madde Neyi Düzenler?

Kısıtlılık hükümleri Türk Medeni Kanunu’nun vesayet bölümüne dağılmıştır ve tek bir maddeyle açıklanamaz. Dosya hazırlanırken başvurulacak hükümler, işlevlerine göre şöyle sıralanabilir:

Kısıtlılık mevzuatı — madde haritası
KonuMaddeÖzü
Fiil ehliyetiTMK m.15, m.16Ayırt etme gücü yoksa işlem kural olarak sonuç doğurmaz; ayırt etme gücü olan kısıtlı rıza olmadan borç altına giremez
Vesayet organlarıTMK m.396, m.397Vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesi
Kısıtlama sebepleriTMK m.405-408Akıl hastalığı veya zayıflığı; savurganlık ve benzeri; hapis cezasının infazı; kendi isteği
Dinleme ve raporTMK m.409, m.436Dinlenmeden kısıtlama yasağı; resmî sağlık kurulu raporu; rapor için önlemler
İlânTMK m.410Kesinleşince yerleşim yeri ve nüfusa kayıtlı olunan yerde ilân; iyiniyetli üçüncü kişilerin korunması
YetkiTMK m.411, m.412, m.22Yerleşim yeri vesayet daireleri; yerleşim yeri değişikliği; kurumda bulunmanın etkisi
Vasi seçimiTMK m.413-419Ehliyet, eş ve hısım önceliği, engeller, ergin olmayanın kısıtlanması
Yönetim kayyımıTMK m.427Vesayet için yeterli sebep yokken malvarlığını kendi başına yönetemeyen veya temsilci atayamayan kişi için kayyım
Yasal danışmanTMK m.429Kısıtlamaya alternatif; dokuz işlemde danışman görüşü
Yasak işlemler ve izinlerTMK m.449, m.462, m.463, m.465Kefalet, vakıf, önemli bağış yasağı; tek ve çift izin; izinsiz işlemin sonucu
Denetim ve özenTMK m.461, m.466Şikâyet ve on günlük itiraz; vesayet organlarının özen yükümü
Sona ermeTMK m.471-476Sebebe göre vesayetin kaldırılması ve ilânı
Kişisel haklarTMK m.127, m.133, m.502, m.503Evlenme izni, akıl hastalığında evlenme, vasiyet ve miras sözleşmesi ehliyeti

Madde metinlerinin güncel hâline mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir; 2024 değişiklikleri bakımından 12 Mart 2024 tarihli ve 32487 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 7499 sayılı Kanun esas alınmalıdır.

Engelli çocuğun 18 yaşından önce kısıtlanması ve vasi atanmadan velayet altında bırakılması için 18 Yaşına Giren Engelli Çocuk İçin Velayetin Uzatılması yazımıza bakın.

Sıkça Sorulan Sorular

Hacir altına alınmak ne demek?

Mahkeme kararıyla kısıtlanıp vesayet altına alınmak demektir. “Hacir”, kısıtlamanın 743 sayılı eski Medeni Kanundaki adıdır; yürürlükteki Türk Medeni Kanunu “kısıtlama” der ve sebeplerini m.405-408’de sayar.

Kısıtlı olmamak ne demek?

Kişi hakkında mahkemece verilmiş bir kısıtlama kararı bulunmaması demektir. TMK m.10’a göre ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır; bu yüzden birçok başvuru ve sözleşmede “kısıtlı olmamak” şartı aranır.

Kısıtlı adayı ne demek, dava sürerken neler yapamaz?

Kısıtlı adayı, kanundaki ifadeyle “kısıtlanması istenen kişi”dir. Karar verilene kadar kısıtlı sayılmaz. Ancak vesayet makamı gerekli görürse vasi atanmadan önce de fiil ehliyetini geçici olarak kaldırıp ona temsilci atayabilir; bu karar ilân edilir (TMK m.420).

İhtiyari hacir nedir?

Kişinin kendi isteğiyle kısıtlanmasıdır. Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir (TMK m.408). Kişi dinlenmeden bu sebeple kısıtlanamaz (TMK m.409/1).

TMK 405. madde ne der?

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Bu sebeple kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir (TMK m.409/2).

Kısıtlılık (hacir) ne demektir?

Ergin bir kişinin, kanunda sayılan bir sebeple fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla kaldırılması veya sınırlanmasıdır. Kısıtlanana vasi atanır ve kişi belirli işlemleri tek başına yapamaz. Amaç, kişiyi ve bazı hâllerde çevresini korumaktır.

Kısıtlama sebepleri nelerdir?

TMK 405-408’de sınırlı sayıda sayılır: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (m.405); savurganlık, alkol/uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşam tarzı veya kötü yönetim (m.406); kesinleşmiş hapis cezasının infazı için ceza infaz kurumunda bulunma — kural olarak kişinin isteğiyle (m.407); kişinin kendi isteği — yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik, ağır hastalık (m.408).

Akıl hastalığında kısıtlama için ne gerekir?

Kısıtlama sebebini TMK m.405, ispat yolunu TMK m.409/2 düzenler: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilebilir. Rapor, kişinin durumunu ve kısıtlama gereğini ortaya koyar.

Cezaevindeki kişi kısıtlanır mı?

Kendiliğinden kısıtlanmaz. 12 Mart 2024’ten beri yürürlükte olan TMK m.407’ye göre kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin, kural olarak isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. İstek olmadan kısıtlama ancak toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasında ve kişiliğinin ya da malvarlığının korunması gerekli görülürse mümkündür.

Kişi kendi isteğiyle kısıtlanmasını isteyebilir mi?

Evet. TMK m.408 uyarınca yaşlılık, engellilik, deneyimsizlik veya ağır hastalık sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini kanıtlayan ergin, kendi menfaatini korumak için kısıtlanmasını talep edebilir.

Kısıtlama kararını hangi mahkeme verir?

Vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesi verir. Mahkeme sebebe göre sağlık kurulu raporu alır veya kişiyi dinler; kısıtlama kararı verilirse vasi atanır. Süreç, denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesinin gözetimindedir.

Cezaevine giren yakınım otomatik olarak kısıtlanır mı?

Hayır. Bu kural 12 Mart 2024’te değişmiştir. Eski TMK m.407’de bir yıl ve üzeri cezaya mahkûm olan her ergin zorunlu olarak kısıtlanıyordu; bu hüküm yürürlükten kalkmıştır. Yürürlükteki düzenlemede kesinleşmiş hapis cezasının infazı için cezaevinde bulunan kişi kural olarak kendi isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. İstek olmadan kısıtlama ancak toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş cezada ve korunma gerekli görülürse mümkündür.

Kısıtlanacak kişi mahkemede dinlenmek zorunda mı?

Sebebe göre değişir. TMK m.409/1 uyarınca bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi ya da kendi isteği sebebiyle kısıtlanamaz. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ise ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir; hâkim raporu göz önünde tutarak kişiyi dinleyebilir.

Kısıtlama yerine daha hafif bir yol var mı?

Vardır. Kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber korunması gereken kişiye, TMK m.429 uyarınca yasal danışman atanabilir. Bu kişi kısıtlı sayılmaz ve vesayet altına girmez; yalnızca dava açma, taşınmaz alım satımı, kefil olma, bağışlama gibi kanunda sayılan dokuz işlem için danışmanın olumlu görüşü aranır. Ayrıca malvarlığını yönetme yetkisi, gelirlerinde dilediği gibi tasarruf hakkı saklı kalmak üzere kaldırılabilir.

Kısıtlı kişi hiçbir hukuki işlem yapamaz mı?

Bu yaygın kanı yanlıştır. Ayırt etme gücüne sahip kısıtlılar, yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremezler; ancak karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza gerekmez (TMK m.16). Ayrıca ayırt etme gücüne sahip kısıtlılar haksız fiillerinden sorumludur.

Kısıtlama kararı ilân edilmezse geçersiz mi olur?

Karar geçersiz olmaz; ilânın işlevi üçüncü kişileri korumaktır. TMK m.410 uyarınca kısıtlama kararı kesinleşince kısıtlının yerleşim yeri ile nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilân olunur. Kısıtlama, iyiniyetli üçüncü kişileri ilândan önce etkilemez; yani ilândan önce kısıtlıyla ilişki kuran iyiniyetli kişi korunur.

Kısıtlı kişi evlenebilir mi?

Evlenebilir, ancak yasal temsilcisinin izni gerekir: TMK m.127’ye göre kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez. Kısıtlamanın sebebi akıl hastalığı ise ayrıca TMK m.133 uyarınca evlenmede tıbbî sakınca bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılması gerekir.

Kısıtlı kişi vasiyetname yapabilir mi?

Ayırt etme gücüne sahipse yapabilir. TMK m.502 vasiyet için yalnızca ayırt etme gücüne sahip olmayı ve on beş yaşını doldurmayı arar; kısıtlı olmamayı şart koşmaz. Buna karşılık TMK m.503 uyarınca miras sözleşmesi yapabilmek için kısıtlı bulunmamak gerekir.

Kısıtlılık nasıl kaldırılır?

Sebebe göre değişir. Akıl hastalığında sebebin ortadan kalktığı resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmelidir (TMK m.474); savurganlık ve benzeri hâllerde kişinin en az bir yıldan beri kısıtlama sebebiyle ilgili şikâyete meydan vermemiş olması aranır (TMK m.475); kendi isteğiyle kısıtlamada sebebin ortadan kalkması yeterlidir (TMK m.476). Kısıtlı ve her ilgili vesayet makamından kaldırma isteyebilir (TMK m.472). Hükümlülükte vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun sona ermesiyle kendiliğinden kalkar (TMK m.471).

18 yaşından küçük çocuk için kısıtlama kararı alınabilir mi?

Evet. TMK m.419/2 uyarınca gerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebilir; ancak karar ergin olduktan sonra sonuç doğurur. Kısıtlanan ergin çocuklar ise kural olarak vesayet altına alınmaz, velâyet altında bırakılır (TMK m.419/3).

Vasi, kısıtlı adına kefil olabilir veya bağış yapabilir mi?

Hayır. TMK m.449 uyarınca vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak yasaktır; bu işlemler mahkeme izniyle de yapılamaz. Taşınmaz satışı gibi işlemler ise yasak değildir, ancak TMK m.462 uyarınca vesayet makamının iznine bağlıdır.

Vesayet ve kısıtlama süreçlerinde yanınızdayız

Hukukçular Evi Ankara — durumunuzu birlikte değerlendirelim.

📞 Hemen Arayın: 0554 648 37 15 💬 WhatsApp

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut durumunuza ilişkin değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.

⚖️ Mevzuat ve Resmî Kaynaklar

Bu sayfada anılan kanun maddelerinin güncel metnine ve içtihatlara yukarıdaki resmî kaynaklardan ulaşabilirsiniz. Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce güncel hâlin teyit edilmesi önerilir.

Post by Av. Fatma Öztürk