Cezaevindeki Eşin Mali İşleri Nasıl Yürütülür? Vekalet ve Vasi

Eşi cezaevinde olan kişiler için en zorlayıcı konulardan biri, günlük hayatın mali işlerini yürütmektir: banka işlemleri, tapu, kira, devam eden davalar… Bu işleri yürütmenin hukuki yolları vardır. Bu yazıda güncel düzenlemeyle birlikte yalın biçimde açıklıyoruz.

İki Temel Yol: Vekâlet veya Vesayet

Cezaevindeki bir kişinin işlerinin yürütülmesi için izlenecek yol, onun kısıtlanıp kısıtlanmadığına bağlıdır. Kısıtlanmamış hükümlü kendi işlemleri için vekâletname verebilirken; kısıtlanmış hükümlü adına işlemleri vasi veya kayyım yürütür.

Hükümlü Kısıtlanmamışsa: Vekâletname

Güncel düzenlemeyle (TMK 407), kesinleşmiş hapis cezası infaz edilen kişi otomatik olarak kısıtlanmaz. Kısıtlanmamış hükümlü, ayırt etme gücüne sahip olduğundan kendi işlemleri için doğrudan vekâletname verebilir. Bu vekâletname, eşine veya bir avukata verilebilir.

Vekâletname işlemi, cezaevinde de gerçekleştirilebilir: noter, hükümlünün bulunduğu cezaevine giderek vekâletnameyi düzenleyebilir. Böylece hükümlü, dışarıdaki işlerini güvendiği bir kişiye yaptırabilir.

Hükümlü Kısıtlanmışsa: Vasi veya Kayyım

Eğer hükümlü kendi isteğiyle ya da (beş yıl ve üzeri cezalarda) gerekli görüldüğü için kısıtlanmışsa, artık kendisi vekâletname veremez. Bu durumda işlerinin yürütülmesi için vesayet makamınca (Sulh Hukuk Mahkemesi) vasi veya belirli bir iş için kayyım atanması gerekir. Genellikle eş, vasi/kayyım olarak atanması için başvurur.

Banka İşlemleri

Banka işlemleri için, kısıtlanmamış hükümlünün verdiği vekâletname çoğu zaman yeterlidir. Ancak bazı bankalar, hesap sahibinin durumuna göre ek belgeler isteyebilir. Kısıtlı hükümlü adına banka işlemleri ise vasi tarafından, gerektiğinde vesayet makamının iznine tabi olarak yürütülür.

Tapu ve Gayrimenkul İşlemleri

Tapuda gayrimenkul alım-satımı gibi önemli işlemler için, hükümlünün özel ve açık yetki içeren bir vekâletname vermesi gerekir. Kısıtlı hükümlü adına gayrimenkul satışı gibi önemli işlemlerde ise vasinin işlem yapması ve çoğu zaman vesayet makamının izninin alınması gerekir; bu, kısıtlının korunmasına yönelik bir güvencedir.

Devam Eden Davalar

Hükümlünün tarafı olduğu davalar için, kısıtlanmamışsa bir avukata vekâletname vererek davayı takip ettirebilir. Kısıtlanmışsa, davayı vasi veya bu iş için atanmış kayyım takip eder. Süreli işlemlerde (örneğin bir davaya cevap süresi) gecikilmemesi için, durumun bir an önce çözülmesi önemlidir.

Kural 2024’te Değişti: Artık Kendiliğinden Kısıtlama Yok

Bu, yazının en kritik bilgisidir ve internetteki pek çok kaynak hâlâ eski kuralı anlatmaktadır.

Eskiden Türk Medeni Kanununun 407. maddesi şöyleydi: «Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezaya mahkûm olan her ergin kısıtlanır.» Yani ceza bir yılı aşıyorsa kişi kendiliğinden kısıtlanır, kendisine vasi atanırdı.

Anayasa Mahkemesi bu düzeni iptal etti. Gerekçe özetle şuydu: ayırt etme gücüne sahip ve kendi işlemlerini yürütebilecek durumdaki bir kişinin, yalnızca hakkında özgürlüğü bağlayıcı ceza verilmiş olması nedeniyle doğrudan kısıtlanması; temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması, özel hayatın gizliliği ve mülkiyet hakkı bakımından anayasaya aykırıdır.

Bunun üzerine 2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanunun 5. maddesiyle madde tümüyle yeniden yazıldı ve 12 Mart 2024 tarihinde yürürlüğe girdi.

Pratik sonuç: Eşiniz cezaevine girdi diye adına vasi atanmasını beklemeyin — çoğu durumda kısıtlama hiç gündeme gelmez ve doğrudan vekâletname yolu işler.

Maddenin Yürürlükteki Hâli: Beş Fıkra

Güncel düzenleme şu unsurları içerir:

• İstek üzerine: Kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin bir kişi, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. Burada süre şartı yoktur ve iki seçenek sunulmuştur.
• İstek olmadan: Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla kurumda bulunan ergin bir kişi, isteği bulunmasa dahi kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından gerekli görülmesi hâlinde kısıtlanabilir.
• Bildirim: Cezayı yerine getirmekle görevli makam, hapis cezasının infazına başlandığını derhâl vesayet makamına bildirir.
• Dinlenme hakkı: Vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler.
• Kayyımlık hükümleri niteliğine uygun düştüğü ölçüde bu madde için de uygulanır.

İkinci maddedeki iki ifade dikkatle okunmalıdır: «kısıtlanabilir» — «kısıtlanır» değil — ve «gerekli görülmesi hâlinde». Yani beş yıl ve üzeri cezalarda bile kısıtlama otomatik değildir; mahkeme somut olayda kişiliğin veya malvarlığının korunmasının gerektiğini değerlendirmelidir.

Dinlenme hakkı da bir güvencedir: hükümlü dinlenmeden verilen kısıtlama kararı, usul eksikliği olarak ileri sürülebilir.

Cezaevinde Vekâletname Nasıl Düzenlenir?

Kısıtlanmamış hükümlü ayırt etme gücüne sahip olduğundan kendi işlemleri için doğrudan vekâletname verebilir. Uygulamada izlenen yol:

• Noter kuruma gider. Noter, hükümlünün bulunduğu ceza infaz kurumuna giderek vekâletnameyi düzenler. Bunun için kurumdan randevu ve izin alınması gerekir.
• Kimlik ve fotoğraf: Vekâletnamede fotoğraf istenen işlemler bakımından hazırlık yapılmalıdır.
• Kime verilir: Eşe, bir yakına veya avukata verilebilir; birden fazla kişiye birlikte veya ayrı ayrı yetki tanınabilir.
• Kapsam açıkça yazılmalıdır. Genel vekâletname bazı işlemler için yeterli olmaz — aşağıda ele alıyoruz.

Zamanlama önemlidir: Cezanın kesinleşmesi bekleniyorsa, kuruma girmeden önce notere gidip vekâletname düzenletmek en pratik yoldur ve sonraki bütün zorlukları ortadan kaldırır. Kesinleşme sonrası takvim için çağrı kâğıdı geldiğinde ilk adımlar yazımıza bakınız.

Genel Vekâletname Her İşe Yetmez

Bu, ailelerin en sık karşılaştığı sorundur: vekâletname alınır ama tapuda ya da bankada «yetki yok» denir. Sebebi, bazı işlemlerin özel yetki gerektirmesidir.

Vekâletnamede açıkça sayılması gereken tipik işlemler:

• Taşınmaz alım, satım ve ipotek işlemleri.
• Araç satışı ve noterde yapılacak devir işlemleri.
• Banka hesabı açma, kapatma, para çekme, kredi ve kefalet işlemleri.
• Dava açma, davadan feragat, sulh, kabul, ibra ve tahkim.
• Miras ile ilgili işlemler; mirasın reddi.
• Şirket pay devri ve ortaklık işlemleri.

Bu yetkiler vekâletnamede yazmıyorsa işlem yapılamaz ve yeniden noter işlemi gerekir — bu da cezaevi randevusu nedeniyle haftalar alabilir. Bu nedenle vekâletname düzenlenirken kapsamın geniş ve ayrıntılı tutulması, sonradan yaşanacak gecikmeleri önler.

Aile konutu söz konusuysa ek kurallar işler: aile konutu şerhi ve meskeniyet.

Kısıtlama Varsa: Vasi mi, Kayyım mı?

Madde, istek üzerine yapılacak işlem bakımından iki seçenek sunar ve aralarındaki fark pratikte büyüktür:

• Kısıtlama ve vasi atanması: Kişinin fiil ehliyeti genel olarak sınırlanır; işlerinin tamamı vasi tarafından yürütülür. Kapsamlı ama ağır bir tedbirdir.
• Kayyım atanması: Kişi kısıtlanmaz; yalnızca belirli bir iş veya malvarlığı yönetimi için temsilci atanır. Daha sınırlı ve çoğu durumda yeterli olan yoldur.

Talep ederken bu tercihi açıkça belirtin. Yalnızca bir taşınmazın satılması veya bir davanın takibi gerekiyorsa, kısıtlama istemek yerine kayyım talebinde bulunmak hem daha hızlı hem de hükümlünün haklarına daha az müdahale eden çözümdür.

İkisi arasındaki farkın ayrıntısı için kayyım ile vasi arasındaki fark, atama süreci ve gerekli belgeler için hükümlüye vasi tayini: süreç ve belgeler, zorunluluk tartışması için hükümlüye vasi ve kayyım tayini zorunlu mu rehberlerimiz kapsamlıdır.

Vasi Her Şeyi Tek Başına Yapamaz: İzin Rejimi

Vasi atandıktan sonra da işler kendiliğinden yürümez. Kanun, kısıtlıyı korumak için önemli işlemleri izne bağlamıştır:

• Vesayet makamının izni: Taşınmaz alım ve satımı, taşınmazın rehnedilmesi, önemli değerdeki taşınırların devri, ödünç alma ve verme, kefalet, miras paylaşımı, dava açma ve sulh gibi işlemler bu kapsamdadır.
• Denetim makamının izni: Bazı işlemler bakımından vesayet makamının izni yetmez; ayrıca denetim makamının onayı aranır.
• Hesap verme: Vasi, malvarlığını yönetirken düzenli hesap vermekle yükümlüdür.

Bu nedenle «vasi olduk, artık her şeyi yaparız» beklentisi doğru değildir. Özellikle tapu işlemlerinde izin kararı olmadan işlem yapılamaz ve izin süreci ayrıca zaman alır. Bu da, kısıtlama gerekmiyorsa vekâletname yolunun neden daha hızlı olduğunu gösterir.

Vesayet Ne Zaman Sona Erer? Bir İnce Nokta

Aynı kanun değişikliğiyle vesayetin sona ermesine ilişkin hüküm de yeniden yazılmıştır: özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûmiyet sebebiyle kısıtlı bulunan kişi üzerindeki vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun bir şekilde sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar.

Eklenen ibare belirleyicidir: «hukuka uygun bir şekilde». Yani:

• Tahliye, koşullu salıverilme veya cezanın infazının tamamlanması hâlinde vesayet kendiliğinden sona erer; ayrıca karar alınması gerekmez.
• Firar gibi hukuka aykırı bir çıkış vesayeti sona erdirmez.

Uygulamada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: vesayet kendiliğinden kalksa da, sicillerdeki kayıtların düzeltilmesi ayrıca takip edilmelidir. Tahliye sonrası kişi kendi işlemlerini yapmaya başladığında kayıt hâlâ görünüyorsa sorun çıkabilir. Vesayetin sona ermesi ve kaldırılması usulünün tamamı için vasilik ne zaman sona erer yazımıza bakınız.

Koşullu salıverilme takvimi için koşullu salıverilme oranları, cezaevine girmeden infaz imkânları için denetimli serbestlik ve açık cezaevi rehberlerimiz yol gösterir.

Karıştırılmaması Gereken İki Şey

• Kısıtlama ile hak yoksunluğu aynı şey değildir. Mahkûmiyete bağlı olarak belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma ayrı bir kurumdur ve malî işlerin yürütülmesiyle doğrudan ilgili değildir — belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma.
• Tutuklu ile hükümlü aynı statüde değildir. Madde, kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla kurumda bulunanlar için geçerlidir. Tutuklu kişi hakkında bu hüküm uygulanmaz; tutuklu da vekâletname verebilir — tutuklu ile hükümlü farkı.

Kurum içindeki hak ve başvuru yolları için hükümlü ve tutuklu hakları, işlemlere itiraz için infaz hâkimliğine itiraz, nakil talepleri için cezaevi nakil talebi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Aile Tarafındaki Diğer Başlıklar

Eşin cezaevinde olması yalnızca malî işleri değil, aile hukukuna ilişkin birçok konuyu da gündeme getirir:

• Nafaka: Devam eden veya açılacak bir boşanma davasında tedbir nafakası ayrı bir başlıktır — tedbir nafakası ve itiraz.
• Konut: Aile konutunun kullanımı ve korunması — konut kullanımına ilişkin uyuşmazlıklar.
• Süreler: Aile hukukundaki başvuru ve dava süreleri — aile hukukunda süreler tablosu.
• Sicil: İnfaz sonrası kayıtların durumu — adli sicil ve arşiv kaydı.

Aile hukukunun tamamı için Aile ve Boşanma Hukuku Rehberimiz, ceza ve infaz tarafı için Ceza Hukuku Rehberimiz başlangıç noktasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Eşim cezaevine girdi, otomatik olarak kısıtlanır mı?

Hayır. 12 Mart 2024’te yürürlüğe giren değişiklikten sonra hapis cezası kendiliğinden kısıtlama sebebi değildir. Eski metindeki “bir yıl veya daha uzun süreli cezaya mahkûm olan her ergin kısıtlanır” kuralı kaldırılmıştır.

Kısıtlama hangi hâllerde gündeme gelir?

İki hâlde. Kurumda bulunan ergin kişi isteği üzerine kısıtlanabilir veya kendisine kayyım atanabilir; burada süre şartı yoktur. İsteği bulunmasa dahi kısıtlama ise ancak toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezası varsa ve kişiliğinin ya da malvarlığının korunması bakımından gerekli görülürse mümkündür.

Beş yılın üzerinde ceza varsa kısıtlama zorunlu mu?

Hayır. Kanun “kısıtlanır” değil “kısıtlanabilir” demekte ve bunu “gerekli görülmesi hâlinde” şartına bağlamaktadır. Mahkeme somut olayda kişiliğin veya malvarlığının korunmasının gerektiğini değerlendirmelidir.

Hükümlü karar öncesi dinlenir mi?

Evet. Vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler. Dinlenmeden verilen kısıtlama kararı usul eksikliği olarak ileri sürülebilir.

Cezaevindeki eşim vekâletname verebilir mi?

Kısıtlanmamışsa evet. Ayırt etme gücüne sahip olduğundan kendi işlemleri için doğrudan vekâletname verebilir. Noter, hükümlünün bulunduğu kuruma giderek vekâletnameyi düzenleyebilir.

Genel vekâletname tapu ve banka için yeterli mi?

Çoğu zaman değil. Taşınmaz alım-satımı, ipotek, araç satışı, banka hesabı işlemleri, dava açma ve feragat gibi işlemler için yetkinin vekâletnamede açıkça sayılması gerekir. Aksi hâlde işlem yapılamaz ve yeni bir noter işlemi gerekir.

Vasi mi, kayyım mı istemeliyim?

Yalnızca belirli bir iş veya malvarlığı yönetimi gerekiyorsa kayyım talebi hem daha hızlıdır hem de hükümlünün haklarına daha az müdahale eder. Kısıtlama ve vasi ataması ise fiil ehliyetini genel olarak sınırlayan daha ağır bir tedbirdir.

Vasi tapu işlemini tek başına yapabilir mi?

Hayır. Taşınmaz alım-satımı gibi önemli işlemler vesayet makamının iznine tabidir; bazı işlemlerde ayrıca denetim makamının onayı aranır. Vasi ayrıca düzenli hesap vermekle yükümlüdür.

Tahliye olunca vesayet kendiliğinden kalkar mı?

Evet. Özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûmiyet sebebiyle kısıtlı bulunan kişi üzerindeki vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun bir şekilde sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar. Firar gibi hukuka aykırı bir çıkış bu sonucu doğurmaz. Sicillerdeki kayıtların düzeltilmesi ayrıca takip edilmelidir.