Hükümlü ve Tutuklu Hakları

Ceza infaz kurumlarındaki hükümlü ve tutukluların hakları, çoğu kaynakta “5275 sayılı Kanun’un ilgili hükümleri uyarınca” denilip geçilecek kadar belirsiz anlatılır. Oysa bu haklar madde madde sayılmıştır: 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 59 ilâ 97. maddeleri avukatla görüşmeden beslenmeye, ziyaretten izinlere kadar her hakkı ayrı bir madde başlığı altında düzenler. Bu rehber, hangi hakkın hangi maddede olduğunu ve o maddenin gerçekte ne söylediğini gösterir.

Mevzuat Haritası

Temel İlke: Haklar Kanunla Sınırlanır

Anayasa m. 17, kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkını güvence altına alır ve kimseye işkence ve eziyet yapılamayacağını, kimsenin insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamayacağını hükme bağlar. Anayasa m. 24 din ve vicdan özgürlüğünü, m. 36 hak arama hürriyetini düzenler.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 3 ise işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağını mutlak biçimde koyar: bu yasak, olağanüstü hâl dâhil hiçbir gerekçeyle askıya alınamaz.

Ölçü nedir? Hürriyetin kısıtlanması, kısıtlamanın gerektirdiği zorunluluk dışındaki hakların da ortadan kalkması anlamına gelmez. Hapis cezası, kişinin hareket serbestisini sınırlar; diğer haklar ancak infazın amacının gerektirdiği ölçüde ve kanunda öngörüldüğü kadar kısıtlanabilir. Bu nedenle aşağıdaki maddelerin her biri, hem bir hakkı tanır hem de sınırını çizer.

Avukatla Görüşme: m. 59’un On İki Fıkrası

Bu madde, savunma hakkının infaz aşamasındaki karşılığıdır ve yalnızca “avukat görüşmesi gizlidir” cümlesiyle özetlenemeyecek kadar ayrıntılıdır.

Vekâletnamesiz görüşme (m. 59/1). Hükümlü, avukatlık mesleğinin icrası çerçevesinde avukatları ile vekâletnamesi olmaksızın en çok üç kez görüşme hakkına sahiptir. Üçten fazla görüşme için vekâletname gerekir.

Görüşmenin biçimi (m. 59/2). Meslek kimliklerinin ibrazı üzerine, tatil günleri dışında ve çalışma saatleri içinde, bu iş için ayrılan yerlerde, konuşulanların duyulamayacağı ancak güvenlik nedeniyle görülebileceği bir biçimde yapılır.

Aynı anda tek hükümlü (m. 59/3). Avukatlar, vekâletnameleri olsa da aynı anda birden fazla hükümlü ile görüşme yapamazlar.

Gizlilik güvencesi (m. 59/4). Görüşme sırasında hükümlünün avukatına veya avukatın hükümlüye verdiği belge veya belge örnekleri, dosyalar ve tuttukları kayıtlar incelenemez; görüşme dinlenemez ve kayda alınamaz.

Yabancı avukatlar (m. 59/12). Uluslararası sözleşmelere ve karşılıklılık esasına uygun olmak koşuluyla, yabancı ülkelerde haklarında soruşturma veya kovuşturma yapılan ya da dava açmak isteyen hükümlüler, vekâletname sunmak koşuluyla yabancı uyruklu avukatlarıyla görüşebilir. Vekâletnamesi olmayan yabancı avukatlar, Türkiye barolarına kayıtlı bir avukatla birlikte görüşebilir.

Tutuklularda daha güçlü güvence (m. 114). Tutuklunun istediği müdafii seçebileceği ve müdafi ile haberleşmesine ve görüşmesine hiçbir surette sınır getirilemeyeceği ve engellenemeyeceği düzenlenmiştir. m. 59/1’deki üç görüşme sınırı ve vekâletname şartı yalnızca hükümlüler bakımından uygulanır.

Sağlık Hakkı: m. 71, 78-82

Temel hak (m. 71). Hükümlü, beden ve ruh sağlığının korunması ve hastalıklarının tanısı için muayene ve tedavi olanaklarından, tıbbî araçlardan yararlanma hakkına sahiptir. Tedavi öncelikle kurum revirinde, mümkün olmaması hâlinde Devlet veya üniversite hastanelerinin mahkûm koğuşlarında yapılır.

Tıbbî deney yasağı (m. 78/3). Maddenin en kesin hükmü budur: “Rızası olsa bile hiçbir hükümlü üzerinde tıbbî deney yapılamaz.” Rıza bu yasağı kaldırmaz.

Kayıt yükümlülüğü (m. 78/1). Tüm muayene ve tedavi sonuçları sağlık izleme kartına işlenir ve dosyasında saklanır. Bu kart, sonraki bir hak ihlali iddiasında en önemli delildir.

Düzenli denetim (m. 79). Kurum hekimi, kurumu ayda en az bir kez denetleyerek alınması gereken önlemleri içeren bir rapor düzenler ve kurum yönetimine verir.

Sevk ve engel hâli (m. 80-81). Hastaneye sevke gerek duyulduğunda durum kurum hekimince derhâl bir raporla yönetime bildirilir. Cezanın yerine getirilmesine engel olabilecek hastalık saptanırsa bu da yönetime bildirilir.

İnfazın geri bırakılması (m. 16). Akıl hastalığına tutulan hükümlünün cezasının infazı geri bırakılır ve iyileşinceye kadar TCK m. 57’de belirtilen sağlık kurumunda koruma ve tedavi altına alınır; önemli olan şu cümledir: “Sağlık kurumunda geçen süreler cezaevinde geçmiş sayılır.” Diğer hastalıklarda infaza resmî sağlık kuruluşlarının mahkûmlara ayrılan bölümlerinde devam olunur; ancak infaz mahkûmun hayatı için kesin bir tehlike teşkil ediyorsa infaz iyileşinceye kadar geri bırakılır (m. 16/2).

Açlık grevi ve ölüm orucu (m. 82). Bu madde hemen hiçbir genel yazıda geçmez. Yiyecek ve içeceği sürekli reddeden hükümlüler önce kurum hekimince sonuçları konusunda bilgilendirilir ve psiko-sosyal hizmet birimince vazgeçmeleri yolunda çalışma yapılır. Sonuç alınamaz ve hekim tarafından hayatî tehlikeye girdiği veya bilincinin bozulduğu belirlenirse, isteklerine bakılmaksızın tıbbî araştırma, tedavi ve beslenme tedbirleri uygulanır. Maddenin son fıkrası sınırı çizer: bu zorlayıcı tedbirler onur kırıcı nitelikte olmamak şartıyla uygulanır.

Barınma, Giyim ve Beslenme: m. 63, 64, 72

Barındırma (m. 63). Tehlikeli hâli bulunan hükümlü ancak bir veya üç kişilik odalarda, diğerleri kurumun fizikî yapısı ve güvenlik gerekleri gözetilerek belirlenecek sayıda kişinin kalabileceği odalarda barındırılır. Her hükümlüye yöresel iklime uygun tek tip yatak ve yeterli sayıda yatak takımı verilir.

Ayrı barındırma zorunluluğu (m. 63/3). Kanunda sayılan hâller dışında kadınların erkeklerle, hükümlülerin tutuklularla, çocukların yetişkinlerle, örgüt veya çıkar amaçlı örgüt suçluları ile terör suçlularının bir araya gelmelerine ve bağlantı kurmalarına izin verilmez.

Fiziki koşullar (m. 63/4). Oda ve kısımlarda iklim koşulları göz önüne alınarak yeterli yer, ışık, ısınma, havalandırma ve hijyen sağlanır. Bu fıkra, kalabalık ve havalandırmasız koğuş şikâyetlerinin doğrudan dayanağıdır.

Giydirilme (m. 64). Muhtaç hükümlülere talepleri hâlinde iklime ve sağlığa uygun giysiler verilir. İlginç bir sınır da vardır: hükümlülerin giysileri, güvenlik görevlilerinin üniformalarına benzer şekil ve renkte olamaz.

Beslenme (m. 72). Hükümlüye, Adalet ve Sağlık bakanlıklarınca birlikte belirlenecek kalori esasına göre; nitelik ve nicelik olarak besleyici, sağlık koşullarına uygun, makul çeşitlilikte, yaş, sağlık, çalıştığı işin özelliği ve dinî ve kültürel gerekleri göz önünde tutularak besin verilir ve içme suyu sağlanır.

Ayrıca m. 72/3 uyarınca hasta hükümlüye kurum hekiminin belirleyeceği besinler, m. 72/4 uyarınca annesiyle kalan çocuklara ve süt emziren annelere durumlarına uygun gıda verilir. Günlük besin dışındaki ihtiyaçlar kurum kantininden karşılanır (m. 72/2).

Anne yanındaki çocuklar (m. 65). Anaları hükümlü olup dışarıda korumasına bırakılacak kimsesi bulunmayan sıfır-altı yaş grubundaki çocuklar analarının yanında kalabilir; gündüzleri kurum bünyesindeki veya dışarıdaki kreş ve gündüz bakımevlerinde barındırılır. Üç yaşını doldurmuş çocuklar hâkim kararıyla çocuk yuvalarına veya yetiştirme yurtlarına yerleştirilebilir; bu çocukların belirlenecek bir programa göre analarıyla temasları sağlanır.

Haberleşme: m. 66, 67, 68

Bu üç madde, “mektup okunur, telefon dinlenir” özetinden çok daha ayrıntılıdır ve kapalı ile açık kurum arasında keskin fark vardır.

Mektup, faks ve telgraf (m. 68). Hükümlü, maddedeki kısıtlamalar dışında kendisine gönderilenleri alma ve ücretleri kendisince karşılanmak koşuluyla gönderme hakkına sahiptir. Denetim, mektup okuma komisyonu bulunan kurumlarda bu komisyonca, olmayanlarda kurumun en üst amirince yapılır.

Hangi mektup verilmez (m. 68/3)? Kurumun asayiş ve güvenliğini tehlikeye düşüren, görevlileri hedef gösteren, terör ve çıkar amaçlı suç örgütü mensuplarının haberleşmesine neden olan, kişi veya kuruluşları paniğe yöneltecek yalan ve yanlış bilgileri, tehdit ve hakareti içerenler hükümlüye verilmez; hükümlü yazmışsa gönderilmez.

Denetim dışı yazışma (m. 68/4). Bu fıkra yalnızca avukatla sınırlı değildir: hükümlü tarafından resmî makamlara veya savunması için avukatına gönderilen mektup, faks ve telgraflar denetime tâbi değildir. Dolayısıyla infaz hâkimliğine, Cumhuriyet başsavcılığına veya Anayasa Mahkemesi’ne gönderilen dilekçeler de bu güvence kapsamındadır.

Radyo, televizyon ve internet (m. 67). Merkezî yayın sistemi varsa hükümlü bu sisteme bağlı olarak yayınları izleme hakkına sahiptir; olmayan kurumlarda bağımsız antenle izlemeye izin verilir ve cihazlar bedeli hükümlüce ödenmek koşuluyla kurumca satın alınır. Dışarıdan getirilen radyo, televizyon ve bilgisayarlar kuruma alınmaz. İnternetten yararlanma ancak eğitim ve iyileştirme programları gerekli kıldığı takdirde ve denetim altında mümkündür; hükümlü odasında bilgisayar bulunduramaz.

Hediye (m. 69). Kapalı kurumdaki hükümlü; dinî bayram, yılbaşı veya kendi doğum gününde dışarıdan gönderilen ve kurum güvenliği için tehlikeli olmayan bir hediyeyi kabul etme hakkına sahiptir.

Ziyaret Rejimi: m. 83-86

Ziyaret konusunda en sık rastlanan yanlış, ziyaretçi çevresinin “birinci ve ikinci derece yakınlar” olarak aktarılmasıdır. Kanun daha geniş bir çevre çizer.

m. 83/1 kimleri sayar? Hükümlü, belgelendirilmesi koşuluyla eşi, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları ile vasisi veya kayyımı tarafından haftada bir kez; ayrıca kuruma kabulünde, zorunlu hâller dışında bir daha değiştirilmemek üzere ad ve adreslerini bildirdiği en fazla üç kişi tarafından ziyaret edilebilir.

Yabancı hükümlüler (m. 84). Yabancı hükümlülerin vatandaşı olduğu devletin diplomatik temsilciliği veya konsolosluğunun ziyaret istemleri geciktirilmeden yerine getirilir. Temsilciliği bulunmayan devlet vatandaşları ile mülteci veya vatansız hükümlüler için, yararlarını koruyan devletin temsilciliği ya da koruma görevini üstlenmiş ulusal veya uluslararası kuruluşlarla görüştürülmede aynı kural uygulanır.

Denetim amaçlı ziyaretler (m. 85/2). Hükümlü, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerle yetkisi kabul edilen kurum ve kuruluşların temsilcileri tarafından, gerekçesi belirtilmek suretiyle ve Adalet Bakanlığının izniyle ziyaret edilebilir.

Arama ve insan onuru (m. 86). Sıfat ve görevi ne olursa olsun kuruma girenler duyarlı kapıdan geçmek zorundadır. Milletvekilleri, mülkî amirler, hâkim ve Cumhuriyet savcıları, avukatlar, noterler, izleme kurulu üyeleri ve uluslararası sözleşmelerle yetkileri tanınmış temsilciler, ağır cezayı gerektiren suçüstü hâlleri dışında elle aranamaz. Ayrıca m. 86/4 uyarınca avukatlarca savunmaya ilişkin olduğu yazılı olarak beyan edilen belge ve dosyalar incelemeye tâbi tutulmaz. Maddenin yedinci fıkrası ilkeyi koyar: “Aramalarda insan onuruna saygı esastır.“

Ziyaret hakkının kısıtlanması (m. 86/8). Kurallara uymayan özel kişilerin görüşme hakları, kurumun en üst amirince bir aydan bir yıla kadar kısıtlanabilir; avukatlar bakımından mevzuatın getirdiği hükümler saklıdır.

Ödüllendirme: m. 51’in Sunduğu İmkânlar

Bu madde, hükümlü yakınlarının en çok merak ettiği konuları düzenlemesine rağmen genel yazılarda neredeyse hiç geçmez. 6411 sayılı Kanun’la yeniden düzenlenen m. 51, teşvik esaslı ödülleri sayar.

Ölçüt nedir (m. 51/1)? Hükümlülerin kurum içindeki veya dışındaki genel durumları, eğitim ve iyileştirme faaliyetlerine etkin katılımları, kurum düzenine karşı tutumları ve verilen işlerdeki gayretleri dikkate alınır. m. 51/2 uyarınca madde çocuk hükümlüler için de geçerlidir.

Eğitim, Kültür ve Çalışma

Eğitim programlarının kapsamı (m. 75/2). Hükümlünün yaş, ceza süresi ve yeteneklerine öncelik verilerek düzenlenen programlar; temel eğitim, orta ve yüksek öğretim, meslek eğitimi, din eğitimi, beden eğitimi, kütüphane ve psiko-sosyal hizmet konularını kapsar.

Örgün mü, yaygın mı (m. 76)? Burada kurum türüne göre keskin bir ayrım vardır: açık ceza infaz kurumları ile çocuk eğitimevlerinde bulunanların örgün ve yaygın, kapalı kurumda bulunanların ise yalnızca yaygın öğretimden yararlanmaları sağlanır.

Kütüphane (m. 61 ve m. 88). Kurumun büyüklüğüne göre kütüphane veya kitaplık oluşturulur; hizmet gezici kitaplıklarla da yerine getirilebilir. Hükümlü, çalışma saatleri dışında idarece düzenlenen kurslara katılabilir ve kütüphaneden yararlanabilir.

Yayınlardan yararlanma (m. 62). Hükümlü, mahkemelerce yasaklanmamış olması koşuluyla süreli ve süresiz yayınlardan bedelini ödeyerek yararlanma hakkına sahiptir. Resmî kurumlar, üniversiteler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve kamu yararına çalışan dernekler tarafından çıkarılan yayınlar ücretsiz ve serbestçe verilir. Kritik cümle şudur: “Eğitim ve öğretimine devam eden hükümlülerin ders kitapları denetime tâbi tutulamaz.” Buna karşılık kurum güvenliğini tehlikeye düşüren veya müstehcen içerikli hiçbir yayın verilmez (m. 62/3).

Beden eğitimi (m. 87). Açık havada çalışmayan veya kapalı kurumda bulunan hükümlüye, hava koşulları elverdiği ölçüde günde en az bir saat açık havada gezinme olanağı verilir; bu süre içinde bireysel spor da yapılabilir.

Çalıştırma (m. 29). Çalıştırmanın amacı, hükümlülerin salıverilmelerinden sonra yaşamlarını sürdürecek meslek ve sanatları öğrenmelerini sağlamak, çalışma ve üretme isteklerini geliştirmektir. Çalıştırmada hükümlünün yeteneği, becerisi, eğilimi, zihinsel ve bedensel durumu göz önünde bulundurulur. Çocuk hükümlülerin çalıştırılması yalnızca meslek eğitimine yönelik olur; öğretime devam eden çocuk ve genç hükümlüler öğretim yılı içinde atölye ve işyerlerinde çalıştırılmaz.

Kurum dışında çalışma (m. 30). Açık kurumlarda bulunanlar ile kapalı kurumda olup açık kuruma ayrılmaya hak kazanmış hükümlüler, kurum dışındaki iş alanlarında çalıştırılabilir. Çalıştırılanlar bakımından 5510 sayılı Kanun m. 5/1-(a) hükümleri uygulanır ve prim ödeme yükümlülüğü çalıştırılan kurum ve kuruluşlara aittir.

İyileştirme ve salıverilmeye hazırlık (m. 73, 90, 91). İyileştirme programları hükümlünün geçmişi, suçluluk nedenleri, ruhsal yapısı ve salıverildikten sonraki beklentisi dikkate alınarak bireyselleştirilir. Salıverilme öncesinde geleceğini düzenlemesini sağlayıcı tedbirler alınır ve iş bulması veya kendi işini kurması yönünde özendirilir.

Din ve Vicdan Özgürlüğü: m. 70

Madde iki fıkradan ibarettir ama kapsamı geniştir.

m. 70/1. Hükümlü, kurumda mensup bulunduğu dinin ibadetlerini, düzeni bozmayacak ve çalışmayı engellemeyecek biçimde serbestçe yerine getirebilir; ibadette kullanılan eşyayı ve dinî yaşamı bakımından zorunlu olan kitap ve eserleri temin ve muhafaza edebilir.

m. 70/2. Hükümlünün mensup bulunduğu dinin görevlilerince ziyaret edilmesine ve onlarla iletişim kurmasına, kurum güvenliğini tehlikeye düşürmemek koşuluyla izin verilir.

Sınır nerede? Maddenin çizdiği tek sınır, ibadetin düzeni bozmaması ve çalışmayı engellememesidir. Din görevlisi ziyareti bakımından ise ölçüt kurum güvenliğidir. Maddenin metni belirli bir dinle sınırlı değildir; “mensup bulunduğu din” ifadesi tüm inançları kapsar. Beslenme yönünden ise m. 72/1’in “dinî ve kültürel gerekleri göz önünde tutularak” ibaresi devreye girer.

İzinler: m. 92-97

Kurum dışına çıkma (m. 92). Hükümlü; izin, hastaneye veya duruşmaya sevk, eğitim, öğretim, işyurdu, cezanın ertelenmesi, salıverilme, nakil, deprem, sel gibi doğal afet ve yangın hâlleri dışında ve yetkili makamın yazılı emri olmadıkça kapalı kurumun dışına çıkarılamaz.

Kimlere izin verilmez (m. 93/1)? Yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında bulunanlar dışındaki hükümlülere izin verilebilir. İzinde geçen süreler hükümlülükte geçmiş sayılır.

Yurt dışı yasağı. m. 94/2’nin son cümlesi açıktır: yurt dışına çıkmasını gerektirmesi durumunda hükümlüye bu madde gereğince izin verilemez.

Dönmeme ve geç dönme (m. 97). İzinden dönmeyen veya iki günden fazla süre geçtikten sonra dönen hükümlüler hakkında TCK m. 292 ve izleyen maddeleri uygulanır. İzin süresini iki gün veya daha az geçirenler hakkında disiplin işlemi yapılır. İzinli iken firar eden hükümlüye bir daha izin verilmez.

Hak İhlalinde Başvuru Yolları

Kurum işlem ve eylemlerine karşı izlenecek yol, 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’nda düzenlenmiştir.

Dilekçe denetime tâbi değildir. m. 68/4 uyarınca resmî makamlara gönderilen mektup, faks ve telgraflar denetime tâbi olmadığından, infaz hâkimliğine veya Anayasa Mahkemesi’ne gönderilecek başvuru dilekçeleri de bu güvence kapsamındadır. Bu, başvuru hakkının fiilen kullanılabilmesinin ön şartıdır.

Delil olarak ne kullanılır? m. 78/1’deki sağlık izleme kartı, m. 79’daki aylık hekim raporu, m. 66/3’teki acil görüşme tutanakları ve disiplin dosyasındaki savunma tutanakları, ihlal iddiasının somut dayanaklarıdır. Başvuruda hangi maddenin ihlal edildiğinin madde numarasıyla gösterilmesi, dosyanın değerlendirilmesini kolaylaştırır.

Tutuklular bakımından. 5275, tutuklulara ilişkin özel hükümleri ayrıca düzenler; bunlar dışında hükümlülere ilişkin hükümler tutukluluk hâliyle bağdaştığı ölçüde uygulanır. Müdafi ile görüşme bakımından ise m. 114 daha güçlü bir güvence içerir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hükümlü haklarının kanuni dayanağı hangi maddelerdir?

5275 sayılı Kanun’un 59 ilâ 97. maddeleri hakları tek tek düzenler: m. 59 avukatla görüşme, m. 62 yayın, m. 63 barınma, m. 66 telefon, m. 68 mektup, m. 70 din ve vicdan, m. 71 tedavi, m. 72 beslenme, m. 75-76 eğitim, m. 83 ziyaret, m. 87 beden eğitimi, m. 93-96 izinler.

Hükümlü avukatıyla kaç kez vekâletnamesiz görüşebilir?

m. 59/1 uyarınca en çok üç kez. Sonraki görüşmeler için vekâletname gerekir. Bu sınır yalnızca hükümlüler içindir; tutuklunun müdafi ile görüşmesine m. 114 uyarınca hiçbir surette sınır getirilemez.

Avukat görüşmesi dinlenebilir mi?

Kural olarak hayır: m. 59/4 uyarınca görüşme dinlenemez ve kayda alınamaz, belgeler incelenemez. İstisna m. 59/5’tedir: TCK m. 220 ve ilgili bölümlerdeki suçlar ile 3713 sayılı Kanun kapsamındaki suçlarda, somut bilgi, bulgu veya belge bulunması hâlinde Cumhuriyet başsavcılığının istemi ve infaz hâkiminin kararıyla üç ay süreyle kayıt yapılabilir.

Bu kısıtlama kararına itiraz edilebilir mi?

Evet. m. 59/9 uyarınca infaz hâkiminin bu madde uyarınca verdiği kararlara karşı 4675 sayılı Kanun’a göre itiraz edilebilir.

Hükümlüyü kimler ziyaret edebilir?

m. 83/1 uyarınca eşi, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları ile vasisi veya kayyımı; ayrıca kuruma kabulünde ad ve adreslerini bildirdiği en fazla üç kişi. Yaygın söylenenin aksine çevre “birinci ve ikinci derece” ile sınırlı değildir.

Ziyaret ne kadar sürer?

m. 83/1 uyarınca haftada bir kez, yarım saatten az ve bir saatten fazla olmamak üzere. Çocuk hükümlüler için süre bir saatten az, üç saatten fazla olmamak üzere belirlenir. m. 51/3-(c) uyarınca ödül olarak haftalık süre iki saate kadar uzatılabilir.

Listede olmayan biri ziyaret edebilir mi?

m. 83/2 uyarınca Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yazılı olarak izin verilmesi hâlinde.

Eşiyle mahrem görüşme mümkün mü?

m. 51/3-(a) uyarınca bir ödül olarak mümkündür: kapalı kurumdaki evli hükümlüler en geç üç ayda bir kez, üç saatten yirmi dört saate kadar eşleriyle personelin yakın nezareti olmaksızın görüştürülebilir. Ölçüt, m. 51/1’deki genel durum, iyileştirme faaliyetlerine etkin katılım ve kurum düzenine karşı tutumdur.

Telefonla görüşme nasıl işler?

m. 66/1 uyarınca kapalı kurumlarda idarenin kontrolündeki ücretli telefonlarla; görüşme idarece dinlenir ve kayıt altına alınır. m. 66/2 uyarınca açık kurumlar ve çocuk eğitimevlerinde serbestçe görüşülebilir. Cep telefonu bulundurmak ve kullanmak m. 66/4 uyarınca yasaktır.

Yakınım vefat etti, acil görüşme yapılabilir mi?

Evet. m. 66/3 uyarınca altsoy, üstsoy, eş ve kardeşlerin ölüm, ağır hastalık veya doğal afet hâllerinde hükümlüler kuruma ait telefon ve faks cihazından derhâl yararlandırılır; görüşmeler tutanakla belgelenir.

Mektuplar okunur mu?

m. 68/2 uyarınca mektup okuma komisyonu bulunan kurumlarda bu komisyonca, olmayanlarda kurumun en üst amirince denetlenir. Ancak m. 68/4 uyarınca resmî makamlara veya savunması için avukatına gönderilenler denetime tâbi değildir.

Hükümlü kitap ve gazete alabilir mi?

m. 62/1 uyarınca mahkemelerce yasaklanmamış olmak koşuluyla bedelini ödeyerek. Resmî kurumlar, üniversiteler ve kamu yararına çalışan dernekler gibi kuruluşların yayınları ücretsiz ve serbestçe verilir. Ayrıca ders kitapları denetime tâbi tutulamaz. Kurum güvenliğini tehlikeye düşüren veya müstehcen yayın verilmez.

Hükümlü ibadet edebilir mi?

m. 70/1 uyarınca evet: mensup bulunduğu dinin ibadetlerini düzeni bozmayacak ve çalışmayı engellemeyecek biçimde serbestçe yerine getirebilir; ibadet eşyasını ve dinî yaşamı bakımından zorunlu kitapları temin ve muhafaza edebilir. m. 70/2 uyarınca din görevlilerince ziyaret edilmesine kurum güvenliğini tehlikeye düşürmemek koşuluyla izin verilir.

Dinî beslenme gereklerine uyulur mu?

m. 72/1 uyarınca besin verilirken yaş, sağlık, çalıştığı işin özelliği ile dinî ve kültürel gerekler göz önünde tutulur.

Hükümlü hastalanırsa ne olur?

m. 71 uyarınca tedavi öncelikle kurum revirinde, mümkün olmazsa Devlet veya üniversite hastanelerinin mahkûm koğuşlarında yapılır. m. 16/2 uyarınca infaz mahkûmun hayatı için kesin bir tehlike teşkil ediyorsa cezanın infazı iyileşinceye kadar geri bırakılır.

Hükümlü üzerinde tıbbî deney yapılabilir mi?

Hayır. m. 78/3 kesindir: “Rızası olsa bile hiçbir hükümlü üzerinde tıbbî deney yapılamaz.“

Açlık grevinde zorla müdahale edilebilir mi?

m. 82 uyarınca önce bilgilendirme ve psiko-sosyal çalışma yapılır. Hekim tarafından hayatî tehlikeye girdiği veya bilincinin bozulduğu belirlenenler hakkında isteklerine bakılmaksızın tıbbî tedbirler uygulanır. Maddenin son fıkrası uyarınca bu tedbirler onur kırıcı nitelikte olmamak şartıyla uygulanır.

Hükümlü açık havaya çıkabilir mi?

m. 87/2 uyarınca açık havada çalışmayan veya kapalı kurumda bulunan hükümlüye, hava koşulları elverdiği ölçüde günde en az bir saat açık havada gezinme olanağı verilir.

Hükümlü okuyabilir mi, hangi öğretimden yararlanır?

m. 76 uyarınca açık kurumlar ve çocuk eğitimevlerinde bulunanlar örgün ve yaygın, kapalı kurumda bulunanlar yaygın öğretimden yararlanır. m. 75/2 uyarınca programlar temel eğitim, orta ve yüksek öğretim, meslek eğitimi, din eğitimi, beden eğitimi, kütüphane ve psiko-sosyal hizmeti kapsar.

Hükümlü izne çıkabilir mi?

m. 93 uyarınca yüksek güvenlikli kurumlarda bulunanlar dışındaki hükümlülere mazeret izni, özel izin veya iş arama izni verilebilir; izinde geçen süreler hükümlülükte geçmiş sayılır. Mazeret izni için m. 94/1 uyarınca hükümlülük süresinin beşte birinin iyi hâlle geçirilmiş olması aranır ve yol dışında on güne kadar verilebilir.

İzinden geç dönülürse ne olur?

m. 97 uyarınca dönmeyen veya iki günden fazla geçtikten sonra dönenler hakkında TCK m. 292 ve izleyen maddeleri uygulanır; iki gün veya daha az geçirenler hakkında disiplin işlemi yapılır. İzinli iken firar edene bir daha izin verilmez.

Annesiyle kalan çocuklar için kural nedir?

m. 65 uyarınca dışarıda korumasına bırakılacak kimsesi bulunmayan sıfır-altı yaş grubundaki çocuklar analarının yanında kalabilir. Üç yaşını doldurmuş çocuklar hâkim kararıyla çocuk yuvalarına veya yetiştirme yurtlarına yerleştirilebilir; analarıyla temasları sağlanır.

Hak ihlali hâlinde nereye başvurulur?

4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu uyarınca infaz hâkimliğine şikâyet (öğrenmeden itibaren on beş gün, her hâlde işlemden itibaren otuz gün); karara karşı ağır ceza mahkemesine iki hafta içinde itiraz. İç hukuk yolları tükendikten sonra Anayasa m. 148 uyarınca AYM’ye bireysel başvuru, ardından AİHM.

Başvuru dilekçem okunur mu?

Hayır. m. 68/4 uyarınca resmî makamlara gönderilen mektup, faks ve telgraflar denetime tâbi değildir.

Atıf yapılan başlıca mevzuat: 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 16, 29, 30, 51, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97 ve 114; 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 57, 220 ve 292; 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu; 5510 sayılı Kanun m. 5; 24/1/2013 tarihli ve 6411 sayılı Kanun; 3/10/2016 tarihli ve 676 sayılı KHK ile 1/2/2018 tarihli ve 7070 sayılı Kanun; Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 17, 24, 36 ve 148; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 3 ve 34. İkincil düzenlemeler ve tutarlar değişebileceğinden, işlem tarihinde yürürlükteki metnin teyidi gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.