Denetimli Serbestlik

Denetimli serbestlik; cezanın bir bölümünün ceza infaz kurumu dışında, denetim ve yükümlülükler altında infaz edilmesini sağlayan bir tedbirdir. Hükümlünün topluma yeniden kazandırılmasını amaçlayan bu düzenleme, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu çerçevesinde uygulanır. Denetimli serbestlik, hükümlünün cezaevinden erken çıkması anlamına gelmez; koşullu salıvermenin bir alt aşamasıdır ve belirli yükümlülüklerin yerine getirilmesi karşılığında tanınır.

1) Kanuni Dayanak — 5275 m.105/A ve 5402 sayılı Kanun

Denetimli serbestliğin temel kanuni dayanağı, 5275 sayılı Kanun’un 105/A maddesidir. Bu düzenleme uyarınca koşullu salıverilmesine belirli bir süre kalan hükümlüler, cezalarının kalan kısmını denetimli serbestlik tedbiri altında toplum içinde geçirebilir. Denetimli serbestlik teşkilatı, hizmetleri ve işleyişi ise 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu ile bu kanunun uygulanmasına ilişkin yönetmelikte ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Uygulama, Adalet Bakanlığı’na bağlı Denetimli Serbestlik Daire Başkanlığı ve il/ilçe müdürlükleri aracılığıyla yürütülür.

Denetimli serbestlik tedbirinin hukuki niteliği, cezanın toplum içinde infazıdır. Bu nedenle hükümlünün statüsü hâlâ “hükümlü” olmaya devam eder; ceza infaz süreci sona ermiş sayılmaz. Yükümlülüklere aykırı davranış hâlinde 5275 m.105/A’nın son fıkraları uyarınca tedbir kaldırılarak infazın ceza infaz kurumunda tamamlanmasına karar verilir.

2) Denetimli Serbestlikten Kimler Yararlanabilir?

Denetimli serbestlik hakkı, hükümlünün cezasının belirli bir bölümünü ceza infaz kurumunda çekmiş olmasına ve iyi hâlli olmasına bağlıdır. Genel kural olarak, koşullu salıverilme tarihine belirli bir süre kalmış hükümlüler denetimli serbestlik hakkından yararlanabilir. Ancak yararlanma; suç türü, suçun işleniş tarihi, hükümlünün yaşı, sağlık durumu, çocuğu bulunması gibi faktörlere göre farklılaşabilir.

Kanun bazı istisnalar getirmiştir: (i) 0-6 yaş arası çocuğu bulunan kadın hükümlüler için özel süreler tanınmıştır, (ii) hasta ve ileri yaştaki hükümlüler için özel değerlendirme yapılabilir, (iii) belirli suç türlerinde denetimli serbestlik süresi kısıtlanabilir. Terör, örgüt, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu ticareti gibi katalog suçlar bakımından denetimli serbestlik süresi ve şartları daha kısıtlıdır. Somut hükümlü bakımından süre, ilamdaki suç türü ve suç tarihine göre denetimli serbestlik müdürlüğünce hesaplanır.

3) Denetimli Serbestlik Süresi

Genel kural olarak denetimli serbestlik süresi bir yıldır. Ancak 5275 m.105/A ve geçici hükümler ile bazı özel durumlarda süre üç yıla kadar uzayabilir. 30 Mart 2020 öncesi işlenen suçlar bakımından geçici düzenleme gereği üç yıla kadar denetimli serbestlik uygulaması yapılmış olup güncel infazlarda bu geçici sürelerin uygulanması hükümlünün suç tarihine göre belirlenir.

0-6 yaş çocuğu olan kadın hükümlüler ile bazı istisnai gruplar için denetimli serbestlik süresi dört yıla kadar uzayabilir. Bu tür özel süreler, çocuğun anne bakımından yararının korunması amacıyla getirilmiştir. Ayrıca hasta ve ileri yaştaki hükümlüler bakımından da özel süre uygulamaları söz konusu olabilir. Somut süre hesabı, müddetnameye yansıyan tarihlerden takip edilebilir.

4) Yükümlülükler ve Kurallar

Denetimli serbestlik tedbiri altındaki hükümlünün uyması gereken yükümlülükler, denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenir ve hükümlüye yazılı olarak tebliğ edilir. Yaygın yükümlülükler şunlardır: (i) belirlenen aralıklarla denetimli serbestlik müdürlüğüne bizzat imza vermek, (ii) belirli bir eğitim veya rehabilitasyon programına katılmak, (iii) belirli saatlerde konuttan çıkmamak (elektronik izleme kelepçesi ile denetlenebilir), (iv) bir işte çalışmak veya iş arama faaliyetlerine katılmak, (v) belirli yerlere gitmemek veya belirli kişilerle görüşmemek.

Uyuşturucu bağımlılığından kurtulma programı, öfke kontrolü, aile içi şiddet önleme, meslek edindirme kursları gibi programlara katılım özellikle uyuşturucu, kadına yönelik şiddet ve trafik güvenliğine karşı suçlarda sık uygulanan yükümlülüklerdendir. Hükümlü, belirlenen yükümlülüklerin kapsamı dışına çıkamaz; yerleşim yerini değiştirmek isterse denetimli serbestlik müdürlüğünden izin alması gerekir. Yükümlülüklerin kapsamı hükümlünün iyi hâline göre zaman içinde hafifletilebilir.

5) İhlal ve Sonuçları

5275 m.105/A hükmü, denetimli serbestlik tedbirinin ihlalini ve sonuçlarını düzenler. Hükümlü belirlenen yükümlülüklere haklı bir mazereti olmaksızın uymazsa, denetimli serbestlik müdürlüğü durumu infaz hâkimliğine bildirir. İnfaz hâkimliği, ihlalin niteliği ve derecesini değerlendirerek: (i) yükümlülüklerin kapsamını yeniden belirleyebilir, (ii) uyarıda bulunabilir, (iii) ya da tedbiri tamamen kaldırarak hükümlünün cezanın kalan kısmını ceza infaz kurumunda çekmesine karar verebilir.

Tedbirin kaldırılması hâlinde hükümlü, denetimli serbestlikte geçirdiği süreyi cezasından mahsup edemez; yani ceza infaz kurumunda kalması gereken süre, ihlal tarihine göre yeniden hesaplanır. Ayrıca yükümlülük ihlali, bazı hâllerde ayrıca “muhalefet” suçu oluşturabilir; örneğin belirli kişilerle görüşmeme yükümlülüğüne aykırı davranmak, mağdur veya tanıklarla temas kurmak gibi durumlar ceza mahkemesinde ayrı bir yargılama konusu olabilir.

6) Denetimli Serbestlik ve Koşullu Salıverilme İlişkisi

Denetimli serbestlik ile koşullu salıverilme (5275 m.107) birbiriyle yakından bağlantılı iki kurumdur. Koşullu salıverilme, cezanın kanunda belirtilen oranın (genel olarak yarısı, bazı suçlarda üçte iki veya dörtte üç) ceza infaz kurumunda çekilmesinden sonra hükümlünün “iyi hâlli olması” şartıyla dışarıya çıkarılmasıdır. Denetimli serbestlik ise koşullu salıvermeye belirli bir süre kala tanınan bir haktır ve bu süre içinde hükümlü toplum içinde denetim altındadır.

Örneğin genel kural olarak cezanın yarısının kurumda çekilmesi durumunda, kalan sürenin de bir kısmı denetimli serbestlikte, kalanı koşullu salıverilmeden sonra bihakkın tahliye (hak ederek tahliye) tarihine kadar denetim altında geçirilebilir. Bu üç aşamanın (kurumda infaz → denetimli serbestlik → koşullu salıverilme → bihakkın tahliye) hesabı müddetnamede açıkça gösterilir. Müddetnamedeki bir hata durumunda 5275 m.98 uyarınca infaz hâkimliğine başvuru yolu açıktır.

7) Denetimli Serbestlik Başvurusu ve Süreci

Denetimli serbestlik hakkı için hükümlü tarafından ayrı bir başvuru yapmaya gerek yoktur; süreç ceza infaz kurumu ve denetimli serbestlik müdürlüğü tarafından re’sen yürütülür. Hükümlünün denetimli serbestlik süresi yaklaştığında ceza infaz kurumu, iyi hâl değerlendirme raporunu hazırlar ve hükümlüyü çıkarır. Hükümlü, tahliyeyi takiben belirlenen sürede (genellikle 5 gün içinde) ikametgâhının bulunduğu yerdeki denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurur.

Denetimli serbestlik müdürlüğü, hükümlünün sosyoekonomik durumunu, ailesini, iş durumunu değerlendirerek uygun yükümlülükleri belirler ve hükümlüye tebliğ eder. Bu tarihten itibaren denetimli serbestlik süresi işlemeye başlar. Süre boyunca belirlenen aralıklarla imza, program katılımı ve diğer yükümlülüklerin takibi yapılır. Süre sonunda ve hükümlü yükümlülüklere uyum sağlamışsa koşullu salıverilme kararı verilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Denetimli serbestlik hangi kanunla düzenlenmiştir?

Denetimli serbestliğin temel kanuni dayanağı 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 105/A maddesidir. Denetimli serbestlik teşkilatı ve hizmetleri ise 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu ile düzenlenmiştir.

Denetimli serbestlik süresi ne kadardır?

Genel kural olarak denetimli serbestlik süresi bir yıldır. 30 Mart 2020 öncesi işlenen suçlar bakımından geçici düzenleme gereği üç yıla kadar uygulanmıştır. 0-6 yaş çocuğu olan kadın hükümlüler ile bazı istisnai gruplar için süre dört yıla kadar uzayabilir.

Denetimli serbestlikte hangi yükümlülükler olur?

Yaygın yükümlülükler şunlardır: belirli aralıklarla imza, eğitim veya rehabilitasyon programına katılım, belirli saatlerde konuttan çıkmama (elektronik izleme kelepçesi ile denetlenebilir), iş bulma veya çalışma, belirli yerlere gitmeme veya belirli kişilerle görüşmeme. Yükümlülükler her hükümlü için ayrı belirlenir.

Denetimli serbestlik ihlali ne sonuç doğurur?

Haklı mazeret olmaksızın yükümlülük ihlali durumunda infaz hâkimliği; yükümlülükleri yeniden belirleyebilir, uyarıda bulunabilir ya da tedbiri kaldırarak hükümlünün cezanın kalan kısmını ceza infaz kurumunda çekmesine karar verebilir. Tedbirin kaldırılması hâlinde denetimli serbestlikte geçen süre cezadan mahsup edilmez.

Denetimli serbestlik hakkı için başvuru gerekir mi?

Ayrı bir başvuru gerekmez. Süre yaklaştığında ceza infaz kurumu iyi hâl değerlendirmesi yapar ve hükümlüyü çıkarır. Hükümlü tahliyeyi takiben belirlenen sürede (genellikle 5 gün içinde) ikametgâhının bulunduğu yerdeki denetimli serbestlik müdürlüğüne bizzat başvurmalıdır.

Denetimli serbestlik ile koşullu salıverilme farkı nedir?

Koşullu salıverilme (5275 m.107), cezanın belirli oranının kurumda çekilmesinden sonra hükümlünün iyi hâlli olması şartıyla dışarıya çıkarılmasıdır. Denetimli serbestlik ise koşullu salıvermeye belirli bir süre kala tanınan bir haktır. Denetimli serbestlik, koşullu salıvermenin bir “erken aşaması” olarak toplum içinde denetim altında geçirilir.

Denetimli serbestlik döneminde şehir değiştirilebilir mi?

Denetimli serbestlik altındaki hükümlü yerleşim yerini değiştirmek isterse denetimli serbestlik müdürlüğünden izin alması gerekir. İzin alınmadan yapılan yerleşim yeri değişikliği yükümlülüğe aykırılık oluşturur ve tedbirin kaldırılmasına yol açabilir.