Hangi Mal Rejimini Seçmeliyim? 4 Rejimin Karşılaştırma Tablosu (TMK)

Türk hukukunda eşlerin seçebileceği dört mal rejimi vardır ve seçim, boşanma hâlinde kimin ne alacağını doğrudan belirler. Sözleşme yapılmazsa edinilmiş mallara katılma rejimi kendiliğinden uygulanır. Ancak eşler mal rejimi sözleşmesiyle mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı rejimlerinden birini seçebilir. Bu yazıda dört rejimin tasfiyedeki sonuçları karşılaştırılmakta ve hangi durumda hangisinin uygun olduğu ele alınmaktadır.

1) Yasal Rejim: Sözleşme Yapılmazsa Ne Olur?

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile edinilmiş mallara katılma rejimi yasal mal rejimi olarak kabul edilmiştir. Eşler bir mal rejimi sözleşmesi yapmadıysa evlilikleri bu rejime tâbidir. Rejimin özü şudur: evlilik içinde emekle edinilen mallar tasfiyede kural olarak yarı yarıya paylaşılır; miras, bağış ve kişisel kullanım eşyası gibi kişisel mallar paylaşım dışıdır.

2) Dört Rejimin Karşılaştırma Tablosu

3) Edinilmiş Mallara Katılma Kimin İçin Uygundur?

Bu rejim, evlilik içinde doğrudan gelir elde etmeyen ancak ev ve çocuk emeği veren eşi korur. Evlilik içinde edinilen malların aksi ispat edilmedikçe edinilmiş sayılması karinesi, ispat yükünü hafifletir. Gelir farkının belirgin olduğu evliliklerde düşük gelirli eş için en güvenli rejimdir.

4) Mal Ayrılığı Kimin İçin Uygundur?

Mal ayrılığında her eş kendi malının maliki olarak kalır ve tasfiyede kural olarak paylaşım yapılmaz. İşletme sahibi, ortaklık payı bulunan veya mesleki risk taşıyan eşler bakımından işletmenin bölünmesini önlediği için tercih edilir. Buna karşılık ev emeği veren eş bakımından koruma sağlamaz.

5) Paylaşmalı Mal Ayrılığı Kimin İçin Uygundur?

İki uç arasında dengeli bir çözüm arayanlar için tasarlanmıştır. Eşler kendi mallarını serbestçe yönetir; ancak ailenin ortak kullanımına özgülenen mallar (aile konutu, ailece kullanılan araç) ve ailenin ekonomik geleceğine yönelik yatırımlar tasfiyede eşit paylaşılır. İş varlığını korumak isteyen ama aile mallarında eşitlik arayan çiftler için uygundur.

6) Mal Ortaklığı Kimin İçin Uygundur?

Mal ortaklığında ortaklık malları ve kişisel mallar olmak üzere iki malvarlığı grubu bulunur. Ortaklık mallarına ilişkin tasarruflar ve tasfiye özel hükümlere tâbidir. Uygulamada en az tercih edilen rejimdir; ortaklık mallarının yönetiminin birlikte yürütülmesi gerekliliği işlemleri ağırlaştırır.

7) Mal Rejimi Sözleşmesi Nasıl Yapılır?

• Kim yapabilir: Ayırt etme gücüne sahip kişiler (TMK m.203).
• Ne zaman: Evlenmeden önce veya evlilik sürerken; her zaman değiştirilebilir.
• Şekil: Noterde düzenleme veya onaylama biçiminde.
• Sınır: Eşler yalnızca kanunda sayılan rejimler arasından seçim yapabilir; kanunda yer almayan yeni bir rejim yaratamazlar (TMK m.206).

8) Seçim Yaparken Sorulacak Beş Soru

1. Eşler arasında belirgin bir gelir farkı var mı?
2. Taraflardan biri işletme veya şirket payı sahibi mi?
3. Evlilik içinde bir eşin kariyerinden vazgeçmesi bekleniyor mu?
4. Aile konutu kimin adına alınacak?
5. Miras yoluyla önemli bir malvarlığı beklentisi var mı?

Bu soruların cevabı, dört rejimden hangisinin tarafların gerçek durumuna uyduğunu büyük ölçüde belirler. Rejim seçimi geriye etkili değildir; sözleşme yapılana kadar geçen dönem önceki rejime tâbi kalır.

Sözleşme Yapmazsanız Zaten Bir Rejimdesiniz

TMK m. 202 uyarınca edinilmiş mallara katılma rejimi yasal rejimdir. Eşler mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini seçmedikçe bu rejim kendiliğinden uygulanır.

Yani “biz sözleşme yapmadık, rejimimiz yok” diye bir durum yoktur. Sözleşme yapmamak, yasal rejimi seçmiş olmak anlamına gelir.

Dört Rejim

Bunlara ek olarak olağanüstü mal rejimi vardır: mevcut rejimin eşlerden biri için çekilmez hâle gelmesi durumunda TMK m. 206 uyarınca mahkeme kararıyla mal ayrılığına geçilebilir. Bu bir seçim değil, korunma yoludur.

Yasal Rejim Nasıl İşler?

Edinilmiş mallara katılma rejiminde malvarlığı ikiye ayrılır:

• Edinilmiş mallar (TMK 219): Evlilik süresince karşılığını vererek elde edilen değerler — maaş, kira geliri, sosyal güvenlik ödemeleri gibi. Tasfiyeye girer.
• Kişisel mallar (TMK 220): Evlilik öncesi mallar, miras veya bağış yoluyla edinilenler, manevi tazminat alacakları. Tasfiyeye girmez.

Sona erdiğinde her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde alacak hakkına sahip olur. Bu bir ortak mülkiyet değil, para alacağıdır.

Rejim Ne Zaman Sona Erer? TMK m.225

Hangi rejimin seçileceği kadar, o rejimin ne zaman sona erdiği de belirleyicidir; çünkü tasfiyeye girecek malların sınırı bu ana göre çizilir.

TMK m.225’in birinci fıkrasına göre mal rejimi, eşlerden birinin ölümü veya başka bir mal rejiminin kabulüyle sona erer. İkinci fıkra ise mahkeme kararlarını düzenler: mahkemece evliliğin iptal veya boşanma sebebiyle sona erdirilmesine veya mal ayrılığına geçilmesine karar verilmesi hâllerinde, mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer.

İkinci fıkradaki “dava tarihinden geçerli olmak üzere” ifadesi uygulamada en çok gözden kaçan kayıttır. Boşanma kararı yıllar sonra kesinleşse dahi, tasfiyeye esas alınacak an davanın açıldığı tarihtir. Dava tarihinden sonra edinilen malvarlığı değerleri kural olarak tasfiyeye girmez.

Bunun rejim seçimi bakımından anlamı şudur: hangi rejim seçilirse seçilsin, tasfiyenin kapsamı bu tarihe göre belirlenir. Bu nedenle dava tarihinin ve o tarihteki malvarlığı tablosunun kayda geçirilmesi, sözleşme yapmak kadar önemlidir.

Tasfiye Nerede Yapılır? TMK m.214

Rejim sona erdikten sonra açılacak tasfiye davası, boşanma dosyasının bir parçası değildir; ayrı bir davadır ve yetkisi özel bir hükümle düzenlenmiştir.

TMK m.214’e göre yetkili mahkeme üç senaryoya göre belirlenir: mal rejiminin ölümle sona ermesi durumunda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi; boşanmaya, evliliğin iptaline veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda bu davalarda yetkili olan mahkeme; diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi.

İkinci bent en sık uygulanan kuraldır ve pratik sonucu şudur: boşanma davası hangi yerde görüldüyse tasfiye davası da orada açılır. Karşı taraf sonradan başka bir şehre taşınmış olsa bile yetki değişmez.

Görev bakımından dava aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki kuralı kesin nitelikte olmadığından, yetki itirazı cevap süresi içinde ilk itiraz olarak ileri sürülmelidir.

Rejim Seçimi Mal Kaçırmayı Serbest Bırakmaz — TMK m.229

“Mal ayrılığı seçersem karşı taraf hiçbir hak talep edemez” veya “malı devredersem tasfiye dışında kalır” değerlendirmeleri, kanunun bir başka hükmünü göz ardı eder.

Edinilmiş mallara katılma rejiminde TMK m.229, bazı değerlerin hiç elden çıkmamış gibi hesaba katılmasını öngörür. Maddeye göre şu iki grup edinilmiş mallara eklenir: eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar ve bir eşin mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler. Bu değerler, rejimin sona erdiği anda mevcutmuş gibi tasfiyeye dâhil edilir.

İki bendin farkı önemlidir: birincisi süreye bağlıdır (son bir yıl) ve kast aranmaz; ikincisi süre sınırı taşımaz ama azaltma kastının ortaya konmasını gerektirir.

Maddenin ikinci fıkrası ise üçüncü kişilere uzanır: bu tür kazandırma veya devirlere ilişkin uyuşmazlıklarda mahkeme kararı, davanın kendisine ihbar edilmiş olması koşuluyla, kazandırma veya devirden yararlanan üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir. İhbar yapılmazsa, lehe karar alınsa dahi üçüncü kişiye karşı ileri sürülemez.

Yasal Rejimde Tasfiye Hangi Sırayla Yapılır?

Rejim seçimi kararının arka planında, tasfiyenin fiilen nasıl işlediği vardır. Sıra bilindiğinde, hangi rejimin kimin lehine sonuç doğuracağı da netleşir.

Tasfiye, edinilmiş mallar ile kişisel malların ayrılmasıyla başlar. Kişisel malların kapsamı TMK m.220’de sınırlı sayıda belirlenmiştir; hangi mal grubuna girdiği ispat edilemeyen mal ise TMK m.222 uyarınca edinilmiş mal sayılır.

Ardından düzeltmeler yapılır: değer artış payı (m.227), eklenecek değerler (m.229) ve denkleştirme (m.230) hesaba katılır. Bu işlemlerden sonra edinilmiş malların toplam değerinden borçlar düşülerek artık değer bulunur (m.231); katılma alacağı ise bu değer üzerinden hesaplanır (m.236).

Bu sıra, rejim karşılaştırmasında somut bir ölçüt sağlar: mal ayrılığında bu düzeltme ve katılma mekanizması işlemez; her eş kendi malvarlığını korur, ancak katkı iddiaları genel hükümlere göre ayrıca tartışılır. Edinilmiş mallara katılmada ise mekanizma bütünüyle devrededir.

Sözleşmeyle Neler Değiştirilebilir? TMK m.221

Rejim seçimi, kanunda sayılan rejimlerden birinin tercih edilmesiyle sınırlı değildir; kanun, seçilen rejimin içeriğinde de dar bir düzenleme serbestisi tanır. Ancak bu serbestinin sınırları nettir.

TMK m.221’in birinci fıkrasına göre eşler, mal rejimi sözleşmesiyle, bir mesleğin icrası veya işletmenin faaliyeti sebebiyle doğan edinilmiş mallara dâhil olması gereken malvarlığı değerlerinin kişisel mal sayılacağını kabul edebilirler. İkinci fıkraya göre ise eşler, mal rejimi sözleşmesiyle kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara dâhil olmayacağını da kararlaştırabilirler.

Bu iki imkân, özellikle serbest meslek sahibi ya da işletme sahibi eşler için önemlidir: mesleğin veya işletmenin faaliyetinden doğan değerler, sözleşmeyle kişisel mal kapsamına alınabilir. İkinci fıkra ise genel kuralın tersine çevrilmesini sağlar; zira sözleşme yapılmazsa kişisel malların gelirleri kural olarak edinilmiş mal sayılır.

Sınır ise ikili biçimde işler. Birincisi içerik sınırı: eşler kanunda sayılan rejimlerin dışında kendi tasarladıkları bir rejim oluşturamaz; yalnız kanunun izin verdiği noktalarda düzenleme yapabilirler. İkincisi şekil sınırı: bu düzenlemelerin mal rejimi sözleşmesiyle yapılması zorunludur; protokolde veya sıradan bir yazılı beyanda yer alan ifadeler bu sonucu doğurmaz.

Tasfiyenin işleyişi için mal rejimi tasfiyesi davası yazımıza, kişisel mal kapsamı için kişisel mallar yazımıza, kalemler arasındaki fark için değer artış payı ve katkı payı farkı yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Sözleşme yapmazsak hangi rejim geçerli olur?

TMK m. 202 uyarınca edinilmiş mallara katılma rejimi yasal rejimdir ve eşler sözleşmeyle başka bir rejim seçmedikçe kendiliğinden uygulanır. Sözleşme yapmamak, yasal rejimi seçmiş olmak anlamına gelir.

Kaç çeşit mal rejimi var?

Dört rejim vardır: yasal rejim olan edinilmiş mallara katılma ile seçimlik rejimler olan mal ayrılığı (TMK 242-243), paylaşmalı mal ayrılığı (TMK 244 vd.) ve mal ortaklığı (TMK 256-281). Ayrıca mevcut rejimin çekilmez hâle gelmesi durumunda TMK m. 206 uyarınca mahkeme kararıyla mal ayrılığına geçilebilir.

Mal rejimi sözleşmesi nasıl yapılır?

Sözleşme yalnızca noterde düzenleme biçiminde yapılabilir; adi yazılı sözleşme geçersizdir. TMK m. 203 uyarınca evlenmeden önce veya evlilik süresince yapılabilir; evlenmeden önce yapılmışsa evlenme tarihinde hüküm doğurur. Ayrıca evlenme başvurusu sırasında evlendirme memurluğuna verilecek yazılı bildirimle de seçimlik rejimlerden biri seçilebilir.

Sonradan rejim değiştirirsem geçmişi kapsar mı?

Kapsamaz. Evlilik süresince yapılan rejim değişikliği geriye etkili değildir ve ancak sözleşme tarihinden itibaren hüküm doğurur. Önceki dönem için o dönemde geçerli olan rejim hükümleri uygulanmaya devam eder.

Miras kalan ev paylaşıma girer mi?

Malın kendisi TMK m. 220 uyarınca kişisel mal olup katılma alacağı hesabına girmez. Ancak iki istisna vardır: bu evden elde edilen kira geliri edinilmiş mal sayıldığından tasfiyeye girer ve diğer eş eve katkı yapmışsa değer artış payı talep edebilir.

Malın kişisel mal olduğunu nasıl ispatlarım?

TMK m. 222 uyarınca her bir eşin bütün malları aksi ispat edilmedikçe edinilmiş mal sayılır. Bu nedenle kişisel mal iddiasında bulunan taraf, miras ilamı, bağış belgesi veya evlilik öncesi tapu kaydı gibi belgelerle bunu ispatlamak zorundadır.

2002’den önce evlendik, hangi rejim uygulanır?

Tek rejim uygulanmaz. Evlilik tarihinden 31.12.2001’e kadar mal ayrılığı geçerlidir; bu dönemde kimin adına tapuya alındıysa o kişinin malı sayılır ve katkı varsa katkı payı alacağı tartışılabilir. 01.01.2002’den itibaren ise edinilmiş mallara katılma rejimi kendiliğinden yasal rejim olur.

Mal rejimi ne zaman sona erer?

Eşlerden birinin ölümü, başka bir mal rejiminin kabulü, boşanma veya evliliğin iptali ile mahkeme kararıyla mal ayrılığına geçilmesi hâllerinde sona erer. Boşanmada sona erme tarihi karar tarihi değil dava tarihidir; dava açıldıktan sonra edinilen mallar tasfiyeye girmez.

Lehe İşleyen Karine

TMK m. 222 uyarınca her bir eşin bütün malları, aksi ispat edilmedikçe edinilmiş mal sayılır.

Bunun pratik sonucu şudur: bir malın kişisel mal olduğunu iddia eden taraf bunu ispatlamak zorundadır. Miras ilamı, bağış belgesi veya evlilik öncesi tapu kaydı gibi belgeler sunulamazsa mal edinilmiş kabul edilir ve paylaşıma girer.

Hangi Rejim Kimin İçin Uygun?

• Edinilmiş mallara katılma: Eşlerden birinin gelir getiren işte, diğerinin ev ve çocuk emeğinde yoğunlaştığı evlilikler için dengeleyicidir. Katkı ispatı gerekmediğinden görünmeyen emeği koruma işlevi görür.
• Mal ayrılığı: Her iki eşin de bağımsız gelir ve malvarlığına sahip olduğu, işletme veya şirket riski taşıyan evliliklerde tercih edilebilir. Ancak gelir getirmeyen eş bakımından koruyucu değildir.
• Paylaşmalı mal ayrılığı: Evlilik süresince bağımsızlık isteyip sona ermede belirli malların paylaşılmasını isteyenler için ara yoldur.
• Mal ortaklığı: En geniş kapsamlı rejimdir; malvarlığını bütünüyle ortaklaştırmak isteyenler için uygundur, ancak uygulamada nadiren tercih edilir.

Seçim yaparken sorulması gereken tek soru şudur: evlilik boyunca kim ne biriktirecek ve bu birikim kimin emeğiyle oluşacak?

Sözleşme Nasıl Yapılır?

• Şekil: Mal rejimi sözleşmesi yalnızca noterde düzenleme biçiminde yapılabilir. Adi yazılı sözleşme geçersizdir.
• Zaman: TMK m. 203 uyarınca sözleşme evlenmeden önce veya evlilik süresince yapılabilir.
• Yürürlük: Evlenmeden önce yapılmışsa sözleşme evlenme tarihinde hüküm doğurur.
• Alternatif yol: Eşler, evlenme başvurusu sırasında evlendirme memurluğuna verecekleri yazılı bildirimle de seçimlik rejimlerden birini seçebilirler.

Geriye Etkili Olmaz

Bu, sözleşme yapmayı düşünenlerin bilmesi gereken en önemli sınırdır. Evlilik süresince yapılan bir rejim değişikliği geçmiş dönemi kapsamaz; ancak sözleşme tarihinden itibaren hüküm doğurur.

Yani on yıllık evlilikten sonra mal ayrılığına geçmek, önceki on yılda edinilen malları paylaşım dışına çıkarmaz. O dönem için yasal rejim hükümleri uygulanmaya devam eder.

2002 Öncesi Evlilikler

4721 sayılı Kanun 01.01.2002’de yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten önce evlenip hiçbir rejim seçmemiş çiftler için tek bir rejim uygulanmaz:

• Evlilik tarihinden 31.12.2001’e kadar: mal ayrılığı — bu dönemde kimin adına tapuya alındıysa o kişinin malıdır; katkı varsa katkı payı alacağı tartışılabilir.
• 01.01.2002’den itibaren: edinilmiş mallara katılma rejimi kendiliğinden yasal rejim olur.

Bu nedenle uzun evliliklerde tasfiye iki dönem hâlinde yapılır ve malın hangi dönemde edinildiği belirleyici olur.

Rejim Ne Zaman Sona Erer?

• Eşlerden birinin ölümü
• Başka bir mal rejiminin kabulü — noterde yeni sözleşme
• Boşanma veya evliliğin iptali — bu hâlde rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer
• Mahkeme kararıyla mal ayrılığına geçilmesi (TMK m. 206)

Boşanmada sona erme tarihinin karar tarihi değil dava tarihi olması kritiktir: dava açıldıktan sonra edinilen mallar tasfiyeye girmez.

Sık Yapılan Hatalar

• “Sözleşme yapmadık, rejimimiz yok” sanmak: Sözleşme yapmamak yasal rejimi seçmiş olmak demektir.
• Adi yazılı sözleşme yapmak: Mal rejimi sözleşmesi yalnızca noterde düzenleme biçiminde geçerlidir.
• Geriye etkili değişiklik beklemek: Rejim değişikliği yalnızca sözleşme tarihinden itibaren hüküm doğurur.
• Miras malı tümüyle güvende sanmak: Malın kendisi kişisel maldır ancak kira geliri edinilmiş maldır ve yapılan katkı değer artış payına konu olur.
• Kişisel mal iddiasını belgelememek: Aksi ispat edilmedikçe tüm mallar edinilmiş mal sayılır.
• 2002 öncesi dönemi atlamak: Eski evliliklerde tasfiye iki dönem hâlinde yapılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hangi mal rejimi seçilmeli?

Tek bir doğru seçim yoktur. Gelir farkının belirgin olduğu evliliklerde edinilmiş mallara katılma düşük gelirli eşi korur. İşletme sahibi eşler için mal ayrılığı, aile mallarında eşitlik arayanlar için paylaşmalı mal ayrılığı uygundur. Seçim tarafların gelir yapısına, mal varlığına ve evlilik içindeki iş bölümüne göre yapılmalıdır.

Sözleşme yapmazsak hangi rejim uygulanır?

Mal rejimi sözleşmesi yapılmazsa yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi kendiliğinden uygulanır. Bu rejimde evlilik içinde edinilen mallar tasfiyede kural olarak yarı yarıya paylaşılır.

Mal rejimi sözleşmesi evlendikten sonra yapılabilir mi?

Evet. Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce yapılabileceği gibi evlilik sürerken de yapılabilir ve sonradan değiştirilebilir. Sözleşmenin noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılması gerekir.

Eşler kendi istedikleri bir rejimi oluşturabilir mi?

Hayır. TMK m.206 uyarınca eşler kanunda belirlenen sınırlar içinde mal rejimi sözleşmesinde değişiklik yapabilir, ancak kanunda yer almayan tamamen yeni bir mal rejimi oluşturamazlar. Seçim, kanunda sayılan dört rejimle sınırlıdır.

Mal ayrılığı seçersek eşim hiçbir hak talep edemez mi?

Bu doğru değildir. Mal ayrılığı seçilse dahi katkı payı alacağı, TMK m.194 kapsamındaki aile konutu koruması ile nafaka ve tazminat talepleri ayrıca değerlendirilir. Mal rejimi boşanmanın tüm malî sonuçlarını tek başına belirlemez.

Rejim değişikliği geçmişe etkili olur mu?

Rejim seçimi kural olarak geriye etkili değildir. Sözleşme yapılana kadar geçen dönem önceki rejime tâbi kalır; bu nedenle sözleşmede geçiş dönemine ilişkin düzenlemenin açıkça yapılması önemlidir.