Haklı Nedenle Fesih: İşçi (m. 24) ve İşveren (m. 25) İçin Sebepler ve Sonuçlar

İş sözleşmesini sona erdirmenin en güçlü yollarından biri haklı nedenle (derhal) fesihtir. Geçerli nedenle fesihten farklı olarak haklı fesih, taraflardan birine iş ilişkisini bildirim süresi beklemeksizin sona erdirme imkânı tanır. Bu yazı, işçi ve işveren açısından haklı fesih sebeplerini, sürelerini ve sonuçlarını açıklar.

Haklı Nedenle Fesih Nedir?

Haklı nedenle fesih, İş Kanunu’nun 24 ve 25. maddelerinde sayılan bir sebebin varlığı hâlinde, iş sözleşmesinin derhal ve bildirimsiz sona erdirilmesidir. Bu nedenle ‘bildirimsiz fesih’ veya ‘derhal fesih’ olarak da anılır. İşçi bakımından haklı fesih m. 24’te, işveren bakımından m. 25’te düzenlenir. Önemli bir ayrım: işçi yalnızca haklı nedenle derhal fesih yapabilir; geçerli nedenle fesih işverene özgüdür.

İşçinin Haklı Fesih Sebepleri (m. 24)

İş Kanunu m. 24, işçinin haklı fesih sebeplerini üç başlıkta düzenler:

• I – Sağlık sebepleri: işin niteliğinden doğan bir sebeple işin işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olması; işverenin veya birlikte çalıştığı işçinin bulaşıcı ya da işle bağdaşmayan bir hastalığa tutulması,
• II – Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller: işverenin işçiyi yanıltması; şeref ve namusa dokunan söz/davranış veya cinsel taciz; sataşma, tehdit; ücretin ödenmemesi, eksik veya geç ödenmesi (m. 34’e göre 20 gün gecikme); sigorta primlerinin eksik yatırılması; çalışma koşullarında esaslı değişiklik ve mobbing,
• III – Zorlayıcı sebepler: işçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektiren zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması.

İşverenin Haklı Fesih Sebepleri (m. 25)

İş Kanunu m. 25, işverenin haklı fesih sebeplerini dört başlıkta düzenler:

• I – Sağlık sebepleri: işçinin kendi kusurundan doğan hastalık/devamsızlığın ardı ardına 3 iş günü veya ayda 5 iş gününü aşması; tedavi edilemeyecek hastalık; kusursuz hastalık/kaza/doğum-gebelik hâllerinde bildirim süresini 6 hafta aşan devamsızlık,
• II – Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller: işçinin işvereni yanıltması; hakaret/sataşma; izinsiz/mazeretsiz devamsızlık; doğruluk ve bağlılığa uymayan davranışlar; işyerinde 7 günden fazla hapisle cezalandırılan ve ertelenmeyen bir suç işlemesi,
• III – Zorlayıcı sebepler: işçiyi işyerinde bir haftadan fazla çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması,
• IV – Gözaltı veya tutukluluk: işçinin gözaltına alınması veya tutuklanması hâlinde devamsızlığın m. 17’deki bildirim süresini aşması.

Hak Düşürücü Süre (m. 26)

Haklı fesih hakkı süresiz değildir. İş Kanunu m. 26’ya göre, yalnızca ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılığa (m. 24/II ve m. 25/II) dayalı fesihlerde; taraf, sebebi öğrendiği tarihten itibaren altı iş günü ve her hâlde fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde fesih hakkını kullanmalıdır. Bu süre geçerse haklı fesih hakkı düşer. Sağlık ve zorlayıcı sebeplerde bu süre sınırlaması uygulanmaz. (Ücretin ödenmemesi gibi süregelen ihlallerde, Yargıtay her ödeme döneminde yeni bir sürenin başladığını kabul eder.)

Haklı Feshin Sonuçları: Tazminatlar

Haklı feshin tazminat sonuçları, feshi kimin yaptığına bağlıdır. İşçi haklı feshederse (m. 24): bir yıllık kıdem şartı varsa kıdem tazminatına hak kazanır; ancak feshi kendisi yaptığından ihbar tazminatı talep edemez ve işe iade davası açamaz. İşveren m. 25/II (ahlak-iyiniyet) ile feshederse: işçiye kıdem ve ihbar tazminatı ödemez. İşveren m. 25/I (kusursuz sağlık) ile feshederse: ihbar ödemese de, bir yıllık kıdem şartı varsa kıdem tazminatı öder. Her hâlde ücret, fazla mesai, yıllık izin gibi doğmuş alacaklar ödenir.

Yazılı Bildirim ve İspat

Haklı fesih, hem işçi hem işveren için yazılı yapılmalı ve fesih sebebi açık ve kesin biçimde belirtilmelidir. İşveren, işçiye bildirdiği fesih sebebiyle bağlıdır; sonradan sebep değiştiremez. Devamsızlık tutanakları, savunma yazıları, tanık beyanları ve yazışmalar başlıca delillerdir. Feshin haklılığı ve doğru belgelenmesi sürecin sonucunu belirlediğinden, uzman desteği almak yerinde olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Haklı nedenle fesih nedir?

İş Kanunu m. 24 ve 25’te sayılan bir sebebin varlığı hâlinde iş sözleşmesinin bildirim süresi beklenmeksizin derhal sona erdirilmesidir. İşçi için m. 24, işveren için m. 25 uygulanır.

İşçi hangi hâllerde haklı fesih yapabilir?

Sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller (ücretin ödenmemesi, mobbing, cinsel taciz, esaslı değişiklik, sigorta priminin eksik yatırılması gibi) ve zorlayıcı sebepler hâlinde işçi iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir (m. 24).

İşveren hangi hâllerde haklı fesih yapabilir?

Sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller (devamsızlık, doğruluk-bağlılığa aykırılık, işyerinde suç gibi), zorlayıcı sebepler ve işçinin gözaltına alınması/tutuklanması hâllerinde işveren haklı fesih yapabilir (m. 25).

Haklı fesih hakkı ne kadar sürede kullanılmalı?

Ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılığa dayalı fesihlerde, sebep öğrenildikten itibaren altı iş günü ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır (m. 26). Sağlık ve zorlayıcı sebeplerde bu süre uygulanmaz.

Haklı fesihte kıdem ve ihbar tazminatı ödenir mi?

İşçi haklı feshederse (1 yıl kıdem şartıyla) kıdem tazminatı alır, ihbar tazminatı alamaz. İşveren m. 25/II ile feshederse kıdem ve ihbar ödemez; m. 25/I kusursuz sağlık hâlinde ise kıdem tazminatı öder.

Haklı fesih yazılı yapılmak zorunda mı?

Evet. Hem işçi hem işveren açısından fesih yazılı yapılmalı ve sebebi açıkça belirtilmelidir. İşveren bildirdiği sebeple bağlıdır; sonradan fesih sebebini değiştiremez.