Yatırım Tahkimi ve ICSID: Yabancı Yatırımcının Türkiye’ye Karşı Tahkim Hakkı 2026 — İkili Yatırım Anlaşmaları, Enerji Şartı Antlaşması, Türkiye’nin ICSID Bildirimi, Ön Şartlar ve Kararların İcrası

English version: Investment Arbitration Against Turkey and ICSID

Bir yabancı yatırımcı ile yatırımı kabul eden devlet arasında çıkan uyuşmazlıklar, çoğu zaman o devletin kendi mahkemeleri yerine uluslararası tahkim yoluyla çözülür. Bu alanda en bilinen kurum, Dünya Bankası bünyesinde kurulan ICSID’dir. Yatırım tahkimi, devletin bir yatırımcıya karşı yükümlülüklerini ihlal ettiği iddiasıyla başlatılabilen, kendine özgü kuralları olan teknik bir alandır.

Bu yazıda yatırım tahkiminin ne olduğunu, ICSID’in işleyişini, Türkiye’nin konumunu, tahkim yetkisinin nereden doğduğunu, devletin başlıca yükümlülüklerini ve ICSID kararlarının icrasını yalın bir dille açıklıyoruz. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir yatırım veya uyuşmazlıkta uzman bir avukata danışmanız önerilir.

Yatırım Tahkimi Nedir?

Yatırım tahkimi, bir yabancı yatırımcı ile ev sahibi devlet arasındaki uyuşmazlıkların bağımsız hakemlerce çözüldüğü bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Ticari tahkimden farkı, taraflardan birinin egemen bir devlet olması ve uyuşmazlığın çoğu zaman uluslararası anlaşmalardan doğan yükümlülüklere dayanmasıdır. Amacı, yatırımcıya tarafsız bir forum sağlayarak uluslararası sermaye akışını güven altına almaktır.

ICSID Nedir?

ICSID, Milletlerarası Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü Merkezi’nin (International Centre for Settlement of Investment Disputes) kısaltmasıdır. 1965 tarihli ve “Washington Sözleşmesi” olarak da bilinen, “Devletler ile Diğer Devletlerin Vatandaşları Arasında Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümlenmesine İlişkin Sözleşme” ile Dünya Bankası bünyesinde kurulmuştur. Görevi, devlet ile yabancı yatırımcı arasındaki uyuşmazlıkların tahkim ve uzlaştırma yoluyla çözümünü sağlamaktır.

Türkiye ve ICSID

Türkiye, ICSID Sözleşmesi’ni 24 Haziran 1987’de imzalamıştır. Onaya ilişkin iç hukuk düzenlemesi 27 Mayıs 1988 tarihli ve 3460 sayılı Kanun’dur. ICSID’in resmî taraf devletler listesine göre Türkiye onay belgesini 3 Mart 1989’da tevdi etmiş ve Sözleşme Türkiye bakımından 2 Nisan 1989’da yürürlüğe girmiştir. Türkiye, zaman içinde ICSID nezdinde hem davalı konumunda bulunmuş hem de kendi yatırımcıları aracılığıyla bu sistemin tarafı olmuştur.

ICSID’e taraf olmak, Türkiye’nin her uyuşmazlıkta tahkime rıza gösterdiği anlamına gelmez. Sözleşme m.25/1 uyarınca Merkez’in yetkisi, bir taraf devlet ile başka bir taraf devletin vatandaşı arasında bir yatırımdan doğrudan doğan ve tarafların Merkez’e götürmeye yazılı olarak rıza gösterdiği hukuki uyuşmazlıklara uzanır. Bu yazılı rıza çoğu zaman bir ikili yatırım anlaşmasında, Enerji Şartı Antlaşması’nda veya yatırım sözleşmesinde yer alır. Rıza bir kez verildikten sonra taraflardan biri tek taraflı olarak geri alamaz (m.25/1). Ayrıca ICSID tahkimine rıza, aksi kararlaştırılmadıkça diğer tüm çözüm yollarını dışlar; ancak devlet, rızasının şartı olarak iç hukuk yollarının tüketilmesini isteyebilir (m.26). Yatırımcının devleti, vatandaşının ICSID’e götürmeye rıza gösterdiği veya götürdüğü bir uyuşmazlık için, diğer devlet verilen karara uymadıkça diplomatik koruma sağlayamaz (m.27).

Türkiye’nin bildirimi. ICSID Sözleşmesi m.25/4, taraf devletlere Merkez’in yetkisine sunmayı düşündükleri veya düşünmedikleri uyuşmazlık sınıflarını bildirme imkânı verir. Türkiye 3 Mart 1989 tarihli bildirimiyle iki husus belirtmiştir: Merkez’e yalnızca yabancı sermaye mevzuatına uygun olarak gerekli izni almış ve fiilen başlamış yatırım faaliyetlerinden doğrudan doğan uyuşmazlıklar götürülecektir; taşınmazlar üzerindeki mülkiyet ve ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar ise tamamen Türk mahkemelerinin yetkisindedir ve Merkez’e götürülmeyecektir. Sözleşme m.25/4’e göre bu tür bildirimler bilgilendirme amaçlıdır; bir çekince niteliğinde değildir ve bir yatırım anlaşmasında verilmiş rızayı tek başına ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte, gayrimenkul yatırımlarında ve izin süreci tamamlanmamış projelerde devletin bu bildirime dayanarak yetki itirazında bulunması beklenmelidir; hangi yolun açık olduğu ilgili anlaşmanın metniyle birlikte değerlendirilmelidir.

Türkiye’ye Karşı Tahkim Hakkının Dayanakları

Yatırımcı-devlet tahkiminde hakem heyetinin yetkisi devletin rızasına dayanır. Türkiye bakımından bu rızanın kaynakları şunlardır:

Hangi Ülkenin Yatırımcısı Korunur? Türkiye’nin Başlıca İkili Yatırım Anlaşmaları

Türkiye çok sayıda ülkeyle yatırımların karşılıklı teşviki ve korunmasına ilişkin anlaşma imzalamıştır. Aşağıdaki tablo, Türkiye’ye en çok yatırım yapan ülkelerin bir bölümüyle yapılan anlaşmaların imza ve yürürlük tarihlerini Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın (UNCTAD) anlaşma veri tabanından aktarır. Bir anlaşmanın sonradan yenisiyle değiştirilmesi veya feshedilmesi mümkün olduğundan, somut bir uyuşmazlıkta güncel durum ve anlaşma metni ayrıca kontrol edilmelidir.

Kanada ve anlaşması olmayan ülkeler. Ticaret Bakanlığının açıklamasına göre Kanada, Türkiye’nin ikili yatırım anlaşması imzaladığı ülkeler arasında yer almaz; UNCTAD veri tabanında da iki ülke arasında bir ikili yatırım anlaşması bulunmaz. Kanada ICSID Sözleşmesine 1 Aralık 2013’ten beri taraftır; ancak yukarıda belirtildiği gibi ICSID üyeliği tek başına Türkiye’nin rızası anlamına gelmez. Kanadalı veya anlaşması bulunmayan bir ülkenin yatırımcısı için koruma, yatırımın anlaşması bulunan bir ülkedeki şirket üzerinden yapılmasına ya da yatırım sözleşmesine tahkim şartı konulmasına bağlıdır. Yapı, uyuşmazlık doğmadan ve öngörülebilir hâle gelmeden önce kurulmalıdır; aksi hâlde hakem heyeti yapılandırmayı korumanın kötüye kullanılması sayabilir. Maden sektöründen somut bir örnek için Yabancı Şirket Türkiye’de Maden Ruhsatı Alabilir mi? yazımıza bakabilirsiniz.

Tahkimden Önce: Müzakere, Bekleme Süresi ve Yol Ayrımı

Yatırım anlaşmalarının çoğu, tahkim başvurusundan önce uyuşmazlığın dostane yollarla çözülmesi için bir müzakere dönemi öngörür. Enerji Şartı Antlaşması’nda bu süre üç aydır (m.26). Bazı anlaşmalar ayrıca uyuşmazlığın belirli bir süre ev sahibi devletin yerel mahkemelerine götürülmesini veya yatırımcının yerel mahkeme ile tahkim arasında bir kez seçim yapmasını (yol ayrımı) öngörür. Bu şartlar anlaşmadan anlaşmaya değiştiği için, ilk adım her zaman ilgili anlaşmanın uyuşmazlık çözüm maddesini okumaktır.

İç Hukuk Yolları: İdari Dava, Anayasa Mahkemesi ve AİHM

Uluslararası tahkim, yatırımcının iç hukuktaki haklarını ortadan kaldırmaz; çoğu zaman iki yol birlikte planlanır. Ruhsat, izin veya kamulaştırma gibi idari işlemlere karşı idare mahkemesinde iptal ve tam yargı davası açılabilir. Dava süresi kural olarak altmış gündür (İYUK m.7); ÇED kararları ve acele kamulaştırma gibi ivedi yargılama usulüne tabi işlemlerde ise otuz gündür (İYUK m.20/A).

İç hukuk yolları tükendikten sonra Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir. Başvuru, Anayasa’da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki haklarla ilgilidir ve kanun yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır (6216 sayılı Kanun m.45, m.47/5). Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz; özel hukuk tüzel kişileri yalnızca tüzel kişiliğe ait haklarının ihlali gerekçesiyle başvurabilir; yabancılar ise yalnızca Türk vatandaşlarına tanınmış haklarla ilgili olarak bireysel başvuruda bulunamaz (m.46). Mülkiyet hakkı her iki sınırın dışında kaldığından, yabancı sermayeli şirket de mülkiyet hakkı ihlali iddiasıyla başvurabilir. Son aşamada, mülkiyetin korunmasını düzenleyen 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesine dayanılarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine dört ay içinde başvurulabilir. Bu yolların yatırım tahkimiyle ilişkisi, özellikle yol ayrımı şartı bulunan anlaşmalarda dikkatle kurulmalıdır.

Kararın Türkiye’de ve Yurt Dışında İcrası

ICSID kararları taraflar için bağlayıcıdır ve Sözleşme’de öngörülenler dışında temyiz veya başka bir yola başvurulamaz (m.53). Her taraf devlet, ICSID kararını kendi mahkemelerinin kesinleşmiş kararı gibi tanır ve içerdiği parasal yükümlülükleri icra eder (m.54/1). Tanıma ve icra isteyen taraf, Genel Sekreterce onaylanmış karar örneğiyle her devletin bu amaçla bildirdiği mahkemeye başvurur (m.54/2). Türkiye bu mahkeme olarak asliye ticaret mahkemesini bildirmiştir; yetkili mahkeme, tarafların yazılı olarak kararlaştırdığı yer, bu yoksa aleyhine karar verilen tarafın yerleşim yeri veya malların bulunduğu yer mahkemesidir; asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Bu başvuruda mahkeme kararın esasını yeniden incelemez; New York Sözleşmesindeki ret sebepleri de uygulanmaz. Ancak bu hükümler, devletlerin icradan bağışıklığına ilişkin kurallara dokunmaz (m.55); devletin mallarına haciz, ilgili ülkenin bağışıklık kurallarına tabidir.

ICSID dışında, örneğin UNCITRAL kuralları altında yabancı bir ülkede verilen hakem kararları ise New York Sözleşmesi uyarınca tanınır ve tenfiz edilir. Türkiye bu Sözleşmeye karşılıklılık ve ticari nitelik çekinceleriyle taraftır; bu nedenle Sözleşme, başka bir taraf devlette verilmiş kararlara uygulanır ve yabancı hakem kararlarının Türkiye’de tenfizi MÖHUK m.60 ve devamı hükümlerine tabidir. Tahkim yeri Türkiye olan bir karar ise yabancı karar değildir; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu’na tabidir. Ayrıntılar için Yabancı Hakem Kararının Tenfizi ve ICSID Kararının İptali rehberlerimize bakabilirsiniz.

Türkiye Aleyhine Açılmış Davalardan Örnekler

Türkiye’ye karşı açılan yatırım tahkimi davaları, korumanın hangi anlaşmaya dayandığını somut olarak gösterir. Hollanda’da kurulu Tulip Real Estate Investment and Development Netherlands B.V., Hollanda-Türkiye İkili Yatırım Anlaşmasına dayanarak ICSID nezdinde Türkiye aleyhine dava açmış; 10 Mart 2014 tarihli hakem kararıyla yatırımcının talepleri reddedilmiş, karara karşı iptal başvurusu da 30 Aralık 2015’te karara bağlanmıştır (ICSID Dosya No. ARB/11/28). Bu örnek, anlaşmaya dayanma hakkının davanın kazanılacağı anlamına gelmediğini de gösterir. Kanadalı Alamos Gold da Kaz Dağları’ndaki Kirazlı ruhsatlarının yenilenmemesi üzerine Türkiye’deki varlıklarının tamamına ilişkin talebini 2021’de Kanada’dan değil, Hollanda’daki iştirakleri aracılığıyla aynı anlaşmaya dayandırmıştır; şirket Eylül 2025’te Türkiye’deki projelerini elinde tutan şirketin paylarını satmak üzere anlaştığını, tahkimin askıda kalacağını ve belirli aşamalar tamamlandığında sona erdirileceğini açıklamış, satış Ekim 2025’te tamamlanmıştır.

Yatırımcı İçin Kontrol Listesi

Yabancı yatırımcının Türkiye’deki hukuki çerçevesinin tamamı için Yabancı Yatırımcılar İçin Türkiye Hukuk Rehberi’ne; korunan standartların ayrıntısı için İkili Yatırım Anlaşmaları (BIT), Adil ve Hakkaniyete Uygun Muamele, Dolaylı Kamulaştırma ve Enerji Şartı Anlaşması rehberlerimize bakabilirsiniz.

Yatırımcı-Devlet Uyuşmazlığı Ne Demektir?

Yatırımcı-devlet uyuşmazlığı, bir yabancı yatırımcının, ev sahibi devletin yatırımına ilişkin uluslararası yükümlülüklerini ihlal ettiği iddiasıyla doğan uyuşmazlıktır. Örneğin yatırımın hukuka aykırı biçimde kamulaştırılması, ayrımcı muamele ya da yatırımcıya verilen güvencelerin ihlali bu tür talepleri gündeme getirebilir. Talep, kural olarak doğrudan devlete yöneltilir.

Tahkim Yetkisi Nereden Doğar?

Yatırım tahkiminde hakemlerin yetkisi; çoğu zaman ikili yatırım anlaşmaları, çok taraflı anlaşmalar ya da yatırımcı ile devlet arasındaki yatırım sözleşmelerindeki tahkim hükümlerine dayanır. Yani devlet, bu anlaşmalarla önceden tahkime razı olmuş kabul edilir. Yetkinin dayanağının doğru belirlenmesi, sürecin temelini oluşturur.

İkili Yatırım Anlaşmaları ve Enerji Şartı Antlaşması

İkili yatırım anlaşmaları (yatırımların karşılıklı teşviki ve korunmasına ilişkin anlaşmalar), iki devlet arasında imzalanır ve taraf devletlerin yatırımcılarına belirli güvenceler tanır. Çok taraflı düzenlemelerden Enerji Şartı Antlaşması ise enerji yatırımları için yatırımcı-devlet tahkimine olanak sağlar. Hangi anlaşmanın uygulanacağı, yatırımcının uyruğuna ve yatırımın niteliğine göre belirlenir.

Korunan “Yatırım” ve “Yatırımcı” Kavramı

Yatırım tahkiminden yararlanabilmek için, ilgili anlaşma anlamında korunan bir “yatırım” ve bu yatırımı yapan bir “yatırımcı” bulunması gerekir. Bu kavramların kapsamı her anlaşmada ayrı tanımlanır; bazı varlıklar yatırım sayılırken bazıları kapsam dışında kalabilir. Bu nedenle koruma talebinden önce kavramların ilgili anlaşmaya göre değerlendirilmesi gerekir.

Devletin Başlıca Yükümlülükleri

Yatırım anlaşmalarında devletlere yüklenen başlıca yükümlülükler arasında; yatırımcıya adil ve hakkaniyete uygun muamele edilmesi, yatırımın yalnızca kamu yararı ve tazminat karşılığında kamulaştırılabilmesi, yerli ve yabancı yatırımcılar arasında ayrım yapılmaması ve yatırımla ilgili sermaye transferlerine izin verilmesi sayılabilir. Bu yükümlülüklerin ihlali iddiası, tahkim talebinin dayanağı olabilir.

ICSID Tahkiminin Ayırt Edici Özellikleri

ICSID tahkimi, ulusal hukuk sistemlerinden büyük ölçüde bağımsız işleyen kendine özgü bir sistemdir. Sürecin denetimi, ulusal mahkemeler yerine ICSID Sözleşmesi’nin kendi mekanizmalarına bırakılmıştır. Bu özellik, ICSID’i diğer ticari tahkim yollarından ayıran en önemli noktalardan biridir.

ICSID Kararlarının İcrası

ICSID Sözleşmesi’nin 54. maddesine göre taraf devletler, ICSID kararını kendi mahkemelerinin kesinleşmiş bir kararı gibi tanımak ve içerdiği parasal yükümlülükleri icra etmekle yükümlüdür. Yani ICSID kararları, klasik yabancı hakem kararlarındaki tenfiz incelemesine tabi değildir; ancak tanıma ve icra için taraf devletin bildirdiği mahkemeye başvurulur. Türkiye bu mahkeme olarak asliye ticaret mahkemesini bildirmiştir. Bu, ICSID sisteminin sağladığı önemli bir güvencedir.

ICSID’de İptal (Annulment)

ICSID kararına karşı, ulusal mahkemelerde değil, ICSID Sözleşmesi’nin 52. maddesi uyarınca oluşturulan bir ad hoc komite önünde sınırlı sebeplerle iptal (annulment) başvurusu yapılabilir. Bu sebepler arasında hakem heyetinin yetkisini açıkça aşması, ciddi bir usul kuralının ihlali ya da kararın gerekçeden yoksun olması gibi hâller yer alır. İptal denetimi de esasa yeniden girmeyi amaçlamaz.

ICSID Dışı Yatırım Tahkimi

Yatırım uyuşmazlıkları her zaman ICSID çatısı altında görülmez. Taraflar, ilgili anlaşmanın izin verdiği ölçüde UNCITRAL Tahkim Kuralları altında ad hoc tahkime ya da Daimi Hakemlik Mahkemesi (PCA) gibi kurumların yönetimindeki tahkime de başvurabilir. Bu durumda kararın denetimi ve icrası, ICSID’den farklı kurallara tâbi olabilir.

Devlete Karşı Talep Sürecinde Dikkat Edilecekler

Devlete karşı yatırım tahkimi süreci; yetki dayanağının tespiti, korunan yatırım ve yatırımcı sıfatının ispatı, varsa danışma (cooling-off) süreleri ve usule ilişkin ön koşulların yerine getirilmesi bakımından titizlik gerektirir. Sürecin başında yapılacak hatalar, ileride yetki itirazlarına yol açabilir. Bu nedenle uzman hukuki destek büyük önem taşır.

Pratik Öneriler

Sınır ötesi bir yatırım yaparken, yatırımın hangi anlaşmalarla korunduğunu ve olası bir uyuşmazlıkta hangi tahkim yolunun açık olacağını baştan değerlendirmek; yatırım yapısını ilgili anlaşmaların koruma kapsamını gözeterek kurgulamak; ve uyuşmazlık belirtilerinde usule ilişkin süre ve koşulları erkenden incelemek hak kaybını önler.

Yetki İtirazları: Devletin İlk Savunma Hattı

Yatırım tahkiminde esasa girilmeden önce yetki tartışılır; dosyaların önemli bir kısmı burada kapanır.

Korumanın Kapsamı: Hangi Devlet Davranışı İhlal Sayılır?

Her olumsuz idari işlem tahkim konusu olmaz; belirli standartların ihlali aranır.

1. Kamulaştırma. Doğrudan el koyma veya dolaylı kamulaştırma; yatırımın değerini fiilen yok eden düzenlemeler.
2. Adil ve hakkaniyete uygun muamele. Meşru beklentilerin korunması, keyfîlik yasağı, usul güvenceleri.
3. Tam koruma ve güvenlik. Fiziki ve hukuki güvenliğin sağlanması.
4. Ayrımcılık yasağı. Yerli yatırımcılara veya üçüncü ülke yatırımcılarına daha elverişli muamele.
5. Transfer serbestisi. Kâr ve sermaye aktarımının engellenmemesi.
6. Şemsiye kayıt. Devletin yatırımcıyla yaptığı sözleşmelere uyma taahhüdü.

Süreç Maliyeti ve Finansman

Yatırım tahkimi uzun ve pahalı bir süreçtir; bütçe baştan kurulmalıdır.

Kararın Tahsili: Bağışıklık Engeli

Lehe karar alınması, paranın tahsil edileceği anlamına gelmez.

Sıkça Sorulan Sorular

ICSID nedir ve neyi çözer?

ICSID, 1965 Washington Sözleşmesi ile Dünya Bankası bünyesinde kurulan ve devlet ile yabancı yatırımcı arasındaki uyuşmazlıkları tahkim ve uzlaştırma yoluyla çözen merkezdir.

Türkiye ICSID’e taraf mı?

Evet. Türkiye, ICSID Sözleşmesi’ni 24 Haziran 1987’de imzalamış; onay kanunu 27 Mayıs 1988 tarihli ve 3460 sayılı Kanun’dur. Onay belgesi 3 Mart 1989’da tevdi edilmiş ve Sözleşme Türkiye bakımından 2 Nisan 1989’da yürürlüğe girmiştir.

Bir yatırımcı devlete karşı hangi durumlarda tahkime gidebilir?

Kural olarak, ilgili yatırım anlaşmasında devletin tahkime rıza gösterdiği ve korunan bir yatırımın bulunduğu hâllerde; örneğin hukuka aykırı kamulaştırma ya da ayrımcı muamele iddialarında tahkime başvurulabilir.

ICSID kararı Türkiye’de nasıl icra edilir?

ICSID Sözleşmesi’nin 54. maddesi uyarınca taraf devletler ICSID kararını kendi mahkemelerinin kesinleşmiş kararı gibi tanır ve icra eder. Türkiye’de tanıma ve icra için Genel Sekreterce onaylı karar örneğiyle asliye ticaret mahkemesine başvurulur; mahkeme kararın esasını yeniden incelemez.

ICSID kararına itiraz edilebilir mi?

ICSID kararına karşı ulusal mahkemelerde değil, Sözleşme’nin 52. maddesi uyarınca oluşturulan bir ad hoc komite önünde sınırlı sebeplerle iptal başvurusu yapılabilir.

ICSID üyeliği tek başına Türkiye’ye karşı tahkim hakkı verir mi?

Hayır. ICSID’in yetkisi, tarafların uyuşmazlığı Merkez’e götürmeye yazılı olarak rıza göstermesine bağlıdır (ICSID m.25/1). Türkiye’nin rızası çoğu zaman bir ikili yatırım anlaşmasında, Enerji Şartı Antlaşması’nda veya yatırım sözleşmesindeki tahkim şartında yer alır.

Türkiye hangi ülkelerle ikili yatırım anlaşması yapmıştır?

UNCTAD veri tabanına göre ABD, Birleşik Krallık, Almanya, Hollanda, Rusya, Çin, Fransa, İtalya, İspanya, İsviçre, Avusturya, Japonya, Azerbaycan ve Kazakistan ile yürürlükte anlaşmalar bulunur; liste bunlarla sınırlı değildir. Somut uyuşmazlıkta anlaşmanın güncel durumu ayrıca kontrol edilmelidir.

Kanadalı yatırımcı Türkiye’ye karşı tahkime gidebilir mi?

Ticaret Bakanlığının açıklamasına ve UNCTAD veri tabanına göre Türkiye ile Kanada arasında ikili yatırım anlaşması yoktur. Kanada 2013’ten beri ICSID’e taraftır; ancak tahkim için Türkiye’nin yazılı rızası gerekir. Bu nedenle koruma, anlaşması bulunan bir ülkedeki şirket üzerinden yatırım yapılmasına veya yatırım sözleşmesindeki tahkim şartına bağlıdır.

Gayrimenkul yatırımına ilişkin uyuşmazlık ICSID’e götürülebilir mi?

Türkiye ICSID m.25/4 uyarınca yaptığı bildirimde taşınmazlar üzerindeki mülkiyet ve ayni haklara ilişkin uyuşmazlıkların Türk mahkemelerinin yetkisinde olduğunu ve Merkez’e götürülmeyeceğini belirtmiştir. Bildirim bilgilendirme niteliğindedir ve anlaşmadaki rızayı tek başına kaldırmaz; ancak devletin bu bildirime dayanarak yetki itirazında bulunması beklenmelidir. Hangi yolun açık olduğu ilgili anlaşmaya göre değerlendirilir.

Enerji yatırımcısı hangi anlaşmaya dayanabilir?

Türkiye 2001’den bu yana Enerji Şartı Antlaşması’na taraftır. Antlaşma’nın 26. maddesi, enerji yatırımcısına önce dostane çözüm aranması ve üç ay içinde çözüm bulunamazsa uluslararası tahkime başvurma imkânı tanır.

Tahkime gitmeden önce ne yapılmalıdır?

Çoğu anlaşma uyuşmazlığın devlete yazılı olarak bildirilmesini ve bir müzakere döneminin geçmesini ister; bazı anlaşmalar yerel mahkemeye belirli süre başvuruyu veya yerel mahkeme ile tahkim arasında kesin seçim yapılmasını öngörür. İlk adım, ilgili anlaşmanın uyuşmazlık çözüm maddesini okumaktır.

Tahkim düşünülürken idari dava süresi işler mi?

Evet. İdari işleme karşı dava süresi kural olarak altmış gün, ÇED ve acele kamulaştırma kararlarında otuz gündür (İYUK m.7, m.20/A). Tahkim hazırlığı bu süreleri durdurmaz; iki yol birlikte planlanmalıdır.

Yabancı yatırımcı Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilir mi?

Evet; yabancılar yalnızca Türk vatandaşlarına tanınmış haklarla ilgili olarak başvuramaz, özel hukuk tüzel kişileri ise yalnızca tüzel kişiliğe ait hakları için başvurabilir; kamu tüzel kişileri başvuramaz (6216 m.46). Mülkiyet hakkı bu sınırların dışında olduğundan yabancı sermayeli şirket de başvurabilir. Süre, kanun yollarının tüketilmesinden itibaren otuz gündür (m.47/5).

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru süresi ne kadardır?

İç hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren dört aydır (AİHS m.35/1). Mülkiyet hakkı ihlalleri 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesi kapsamında değerlendirilir.

ICSID dışı hakem kararları Türkiye’de nasıl icra edilir?

UNCITRAL gibi ICSID dışı kurallarla başka bir taraf devlette verilen hakem kararları, Türkiye’nin karşılıklılık ve ticari nitelik çekinceleriyle taraf olduğu 1958 New York Sözleşmesi ve MÖHUK m.60 ve devamı uyarınca tanınır ve tenfiz edilir. Tahkim yeri Türkiye olan kararlar ise 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu’na tabidir.

Türkiye aleyhine açılmış yatırım tahkimi davalarına örnek var mı?

Evet. Örneğin Tulip Real Estate Investment and Development Netherlands B.V. Hollanda-Türkiye anlaşmasına dayanarak ICSID’de dava açmış; 10 Mart 2014 tarihli kararla talepler reddedilmiştir (ARB/11/28). Kanadalı Alamos Gold da 2021’de Hollanda’daki iştirakleri aracılığıyla aynı anlaşmaya dayanmıştır.

Sonuç

Yatırım tahkimi ve ICSID süreçleri, devlete karşı yüksek değerli talepler içerebilen, kendine özgü ve teknik bir alandır; yetki dayanağının ve koruma kapsamının doğru belirlenmesi sonucu doğrudan etkiler. Sınır ötesi bir yatırımınız ya da devlete karşı bir talebiniz için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Atıf yapılan başlıca mevzuat ve metinler: 1965 tarihli ICSID (Washington) Sözleşmesi (özellikle m. 25, 26, 27, 52, 53, 54 ve 55); Türkiye bakımından 27/5/1988 tarihli ve 3460 sayılı onay Kanunu ve Türkiye’nin m.25/4 bildirimi; ilgili ikili yatırım anlaşmaları ve Enerji Şartı Antlaşması (m.26); 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu m.3/e; Anayasa m.125/1; 4501 sayılı Kanun; 2577 sayılı İYUK m.7 ve m.20/A; 6216 sayılı Kanun m.45-47; AİHS m.35/1 ve 1 No’lu Protokol m.1; 1958 New York Sözleşmesi; 5718 sayılı MÖHUK m.60 vd.; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu; UNCITRAL Tahkim Kuralları. Somut bir uyuşmazlıkta uygulanacak anlaşma metinleri ve güncel içtihat ayrıca incelenmelidir.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş ya da avukatlık hizmeti niteliği taşımaz. Uluslararası metinler ve uygulama zaman içinde değişebilir; her somut durum için avukat görüşü esastır.