Kıdem Tazminatı: Şartları ve Hesaplanması (1475 sayılı Kanun m. 14)

İş sözleşmesi sona erdiğinde işçinin en önemli haklarından biri kıdem tazminatıdır. Ancak kıdem tazminatına her durumda hak kazanılmaz; belirli şartların bir arada bulunması gerekir. Bu yazı, kıdem tazminatının şartlarını ve nasıl hesaplandığını açıklar.

Kıdem Tazminatı Nedir?

Kıdem tazminatı, işçinin iş yerindeki çalışmasının karşılığı olarak, iş sözleşmesinin kanunda sayılan belirli hâllerde sona ermesi durumunda ödenen bir tazminattır. Hukuki dayanağı, mülga 1475 sayılı İş Kanunu’nun hâlâ yürürlükte olan 14. maddesidir. Yeni 4857 sayılı Kanun çıkmasına rağmen kıdem tazminatı bu eski madde üzerinden uygulanmaya devam etmektedir.

Kıdem Tazminatının Şartları

Kıdem tazminatına hak kazanmanın iki temel şartı vardır: (1) işçinin aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olması ve (2) iş sözleşmesinin kıdem tazminatını gerektiren bir nedenle sona ermesi. Bir yıldan az kıdemi olan işçi, fesih sebebi ne olursa olsun kıdem tazminatı talep edemez. Bu nedenle hem kıdem süresi hem de feshin türü belirleyicidir.

Hangi Hâllerde Kıdem Tazminatı Ödenir?

Bir yıllık kıdem şartı sağlanıyorsa, aşağıdaki hâllerde kıdem tazminatına hak kazanılır:

• İşverenin, İş Kanunu m. 25/II (ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık) dışındaki bir nedenle iş sözleşmesini feshetmesi,
• İşçinin m. 24 uyarınca haklı nedenle feshetmesi (sağlık, ahlak-iyiniyet, zorlayıcı sebepler),
• Muvazzaf askerlik nedeniyle ayrılma,
• Emeklilik, yaşlılık/malullük aylığı veya toptan ödeme almak için; ya da yaş dışında sigortalılık süresi ve prim gününü tamamlayıp (EYT) kendi isteğiyle ayrılma,
• Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması,
• İşçinin ölümü hâlinde (kıdem tazminatı mirasçılarına ödenir).

Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?

Kıdem tazminatı, işçinin işe başladığı tarihten itibaren geçen her tam yıl için 30 günlük ücreti tutarındadır; bir yıldan artan süreler de oranlanarak hesaba katılır. Hesapta son giydirilmiş (brüt) ücret esas alınır; yani çıplak ücrete ek olarak yol, yemek, düzenli ikramiye gibi parayla ölçülebilen menfaatler de eklenir. Önemli bir sınır: her tam yıl için ödenecek tutar, fesih tarihinde geçerli kıdem tazminatı tavanını aşamaz. Güncel hesaplama ölçütleri için Yargıtay uygulamasına da bakılabilir.

Zamanaşımı ve Geç Ödeme

Kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte defaten (tek seferde) ödenmelidir. Kıdem tazminatı alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir; bu süre fesih tarihinden işler. Tazminat zamanında ödenmezse, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir. Bu faiz, kıdem tazminatının geç ödenmesini işçi aleyhine olmaktan çıkarır.

İstifa ile Farkı

Sık karıştırılan bir konu: istifa ile haklı fesih farkıdır. İşçi haklı bir neden olmaksızın kendi isteğiyle istifa ederse, kural olarak kıdem tazminatı alamaz. Buna karşılık işçi, m. 24’teki haklı sebeplerden birine dayanarak (örneğin ücreti ödenmediği için) feshederse kıdem tazminatına hak kazanır. Bu nedenle baskıyla imzalatılan istifa dilekçeleri mahkemede geçersiz sayılabilmekte; feshin gerçek sebebinin yazılı belgelenmesi büyük önem taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kıdem tazminatının şartları nelerdir?

İki temel şart: işçinin aynı işverene bağlı en az bir yıl çalışmış olması ve iş sözleşmesinin kıdem tazminatını gerektiren bir nedenle sona ermesi. Bir yıldan az kıdemde kıdem tazminatı doğmaz.

Kıdem tazminatı hangi hâllerde ödenir?

İşverenin m. 25/II dışında feshi, işçinin m. 24 haklı feshi, askerlik, emeklilik/EYT, kadın işçinin evlilikten itibaren bir yıl içinde ayrılması ve işçinin ölümü hâllerinde (1 yıl kıdem şartıyla) kıdem tazminatına hak kazanılır.

Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?

Her tam çalışma yılı için 30 günlük son giydirilmiş (brüt) ücret üzerinden hesaplanır; artan süreler oranlanır. Çıplak ücrete ek olarak yol, yemek, düzenli ikramiye gibi menfaatler de eklenir ve tutar kıdem tazminatı tavanı ile sınırlıdır.

İstifa eden işçi kıdem tazminatı alır mı?

Kural olarak hayır. Haklı bir neden olmaksızın istifa eden işçi kıdem tazminatı alamaz. Ancak m. 24’teki haklı sebeplerden birine (örneğin ücretin ödenmemesi) dayanarak feshederse kıdem tazminatına hak kazanır.

Kıdem tazminatında zamanaşımı süresi nedir?

Kıdem tazminatı alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir ve bu süre fesih tarihinden işler. Tazminat geç ödenirse gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir.

Kıdem tazminatı tavanı nedir?

Her tam çalışma yılı için ödenecek kıdem tazminatı, fesih tarihinde geçerli olan tavanı aşamaz. Tavan, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenen azami emeklilik ikramiyesi tutarıdır ve her yıl güncellenir.