Miras Bırakanın Hiç Mirasçısı Yok – Mallar Ne Olur?

Devlet son çaredir: önce mirasçı araştırması yapılır

TMK m.501 kısadır: “Mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer.” Ancak bu sonuç kendiliğinden ve hemen doğmaz; öncesinde kanunun öngördüğü bir araştırma ve ilan usulü işletilir.

TMK m.594/1 bu usulü düzenler: mirasbırakanın mirasçısı bulunup bulunmadığı veya mirasçıların tamamı bilinmiyorsa, sulh hâkimi uygun araçlarla ve bir ay ara ile iki defa ilan yapıp hak sahiplerini, son ilandan başlayarak en geç bir yıl içinde mirasçılık sıfatlarını bildirmeye çağırır.

Maddenin ikinci fıkrası sonucu bağlar: ilan süresinde kimse başvurmazsa ve sulh hâkimi de hiçbir mirasçı tespit edememişse, miras sebebiyle istihkak davası açma hakkı saklı kalmak üzere miras Devlete geçer. İki koşulun birlikte gerçekleşmesi aranır: başvuru olmaması ve hâkimin de kendiliğinden mirasçı tespit edememesi.

Tek bir mirasçının çıkması yeterlidir. Kanunun gerekçesinde bu husus özellikle vurgulanmıştır: Hazinenin mirasçılığı ancak ölenin hiçbir mirasçı bırakmaması hâlinde söz konusu olabilir. İlana yalnızca bir veya birkaç mirasçı başvurur ve mirasçılıkları saptanırsa, terekenin tamamı onlara ait olur; diğerlerinin başvurmamış olması Devletin mirasçılığını doğurmaz.

Ölüm ve kimlik tespiti. TMK m.30 uyarınca doğum ve ölüm nüfus sicilindeki kayıtlarla ispat olunur; kütükte kayıt bulunmaması veya bulunan kaydın doğru olmadığının anlaşılması hâlinde gerçek durum her türlü delille kanıtlanabilir. İsim benzerliği bulunan dosyalarda Yargıtay, TMK m.594 gereğince yöntemine uygun araştırma yapılmasını aramaktadır.

Devletin mirasçılığı geçicidir — sonradan çıkan mirasçı hak alır

Bu, sayfanın en önemli bilgisidir ve çoğu kişi Devlete geçişi kesin ve dönülemez sanır.

TMK m.594/2’deki “miras sebebiyle istihkak davası açma hakkı saklı kalmak üzere” ibaresi, Devletin bu intikaldeki konumunu geçici kılar. Sonradan ortaya çıkan hak sahibi, miras sebebiyle istihkak davası açarak durumun düzeltilmesini ve terekenin kendisine verilmesini isteyebilir.

Pratik sonuç: yıllar sonra ortaya çıkan bir mirasçı — örneğin yurt dışında yaşayan veya varlığından haberdar olmayan bir yeğen — Hazineye intikal etmiş tereke için iade isteminde bulunabilir. Bu istem gecikmeksizin başlatılmalıdır; miras sebebiyle istihkak davasının kendi zamanaşımı süreleri işler (iyiniyetli davalıya karşı öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde ölümden veya vasiyetnamenin açılmasından itibaren on yıl; kötüniyetli davalıya karşı yirmi yıl).

Mirasçılık belgesi de iptal edilebilir. Mirasçılık belgesi verilmesi veya iptali istemine ilişkin davalar; murisin mirasçıları, mirasçıları yoksa son mirasçı sıfatıyla Hazine, ya da mahkemece yetki verilmek koşuluyla üçüncü kişiler tarafından açılabilir. Sonradan gerçek bir mirasçı ortaya çıkarsa Hazineye verilmiş mirasçılık belgesinin iptali istenebilir. Hasımsız açılan mirasçılık belgesi davalarında mirasçılık her türlü delille kanıtlanabilir; mahkemece, mirasçılık belgesi istenen kişinin namı müstear olduğu veya hiç yaşamadığı belirlenmedikçe davanın reddine karar verilemez.

TMK m.598 uyarınca başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir.

Herkes reddederse tereke Devlete kalmaz

Bu ayrım uygulamada sürekli karıştırılır: mirasçı bulunmaması ile mirasçıların mirası reddetmesi aynı şey değildir ve sonuçları taban tabana zıttır.

Yargıtay kararlarında açıkça belirtildiği üzere, mirasbırakanın yasal mirasçıları bulunduğunda Hazinenin mirasçılığı söz konusu olmaz. Dahası, yasal mirasçıların tamamı TMK m.605’e uygun şekilde mirası reddetseler dahi tereke Hazineye geçmez.

Bu hâlde işleyen mekanizma şudur: tereke sulh hâkimince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir. TMK m.636 uyarınca mevcudu borçlarını ödemeye yetmeyen terekenin tasfiyesi sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre yapılır. Tasfiye sonunda arta kalan değerler ise TMK m.612 gereği, mirası reddetmemişler gibi hak sahiplerine verilir. Yargıtay bu nedenle, tasfiye sonunda arta kalan değerler üzerinde Hazinenin herhangi bir hakkının bulunmadığını kabul etmektedir.

Yani “hepimiz reddedelim, nasılsa Devlete kalır” düşüncesiyle hareket eden mirasçılar, borçlar ödendikten sonra artan değerin yine kendilerine döneceğini bilmelidir. Ret kararı, borçtan kurtulmayı sağlar ama artan varlığı Devlete bırakmaz.

Vasiyetname her şeyin önündedir. Geçerli bir vasiyetname veya miras sözleşmesi varsa mirasbırakanın iradesi önceliklidir; mallar atanan kişilere veya kurumlara geçer. Devletin mirasçılığı ancak hem yasal mirasçı hem de geçerli bir ölüme bağlı tasarruf bulunmadığında gündeme gelir. Bu nedenle yakını olmayan kişiler için vasiyetname düzenlenmesi, malvarlığının istenen kişi veya vakfa yönlendirilmesinin tek güvenli yoludur.

Ne yapmalı: mirasçı olabileceğini düşünenler için

İlan sürecini takip edin. Uzak bir akrabanızın vefat ettiğini ve mirasçı araştırması yapıldığını duyduysanız, süre işlemektedir. Hak sahipleri son ilandan itibaren en geç bir yıl içinde mirasçılık sıfatlarını bildirmeye çağrılır; bu süreyi kaçırmak dosyayı zorlaştırır — hakkı tümüyle bitirmese de sizi sonradan istihkak davası açmak zorunda bırakır.

Toplanacak belgeler:

• Vukuatlı nüfus kayıt örneği ve soybağını gösteren zincirleme kayıtlar — mirasçılık sıfatının temelidir.
• Mirasbırakanın ölüm belgesi ve ölüm tarihi.
• Nüfus kaydı eksik veya hatalıysa destekleyici deliller: eski nüfus kütükleri, tapu ve vergi kayıtları, askerlik ve okul kayıtları, tanık beyanları. TMK m.30 bu hâlde gerçek durumun her türlü delille kanıtlanmasına imkân tanır.
• Tereke envanteri — tapu, banka, araç kayıtları; Hazineye intikal etmiş taşınmazlarda tapu kaydının güncel durumu.
• Taşınmaz kayyım idaresindeyse kayyımlığa ilişkin dosya; Yargıtay uygulamasında kayyımın idaresindeki taşınmaz yönünden kayyımın da davaya dâhil edilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Hangi davayı açmalı? Süreç henüz devam ediyorsa mirasçılık belgesi (veraset ilamı) talebiyle sulh hukuk mahkemesine başvurulur. Tereke Hazineye intikal etmişse mirasçılık belgesinin iptali ile birlikte miras sebebiyle istihkak davası yolu değerlendirilir. Her iki hâlde de mirasçılık sıfatının belgeyle ortaya konması ön koşuldur.

Yakını olmayanlar için önleyici adım: mirasının belirli kişi, kurum veya vakfa gitmesini isteyen kişi için tek güvenli yol geçerli bir vasiyetname düzenlemektir. Resmî vasiyetname (sulh hâkimi, noter veya kanunla yetkilendirilen memur önünde, iki tanık huzurunda) ispat kolaylığı bakımından en güvenli türdür.