Trafik Kazasında Araç Değer Kaybı Nasıl Talep Edilir?

Hesabın dayanağı değişti: iki Anayasa Mahkemesi kararı

Değer kaybı dosyalarında sigorta şirketinin teklifi ile mahkemenin hükmettiği tutar arasındaki uçurumun sebebi tek bir noktadadır: hangi yöntemle hesaplandığı. Uzun süre bu hesap, zorunlu mali sorumluluk sigortası genel şartlarındaki kriterlere göre yapılıyordu. O düzenin yasal dayanağı iki ayrı kararla ortadan kalkmıştır.

Birinci iptal

Anayasa Mahkemesi 17.07.2020 tarihli, 2019/40 E., 2020/40 K. sayılı kararıyla, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 90. maddesinin birinci cümlesindeki “…ve bu Kanun çerçevesinde hazırlanan genel şartlarda…” ibaresi ile ikinci cümlesindeki “…ve genel şartlarda…” ibaresinin ve 92. maddesinin (i) bendinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve iptaline karar vermiştir.

İkinci iptal

Anayasa Mahkemesi 29.12.2022 tarihli, 2021/82 E., 2022/167 K. sayılı kararıyla (RG 14.02.2023), KTK’nın 90. maddesinin birinci fıkrasına eklenen ikinci cümlenin de Anayasa’ya aykırı olduğuna ve iptaline karar vermiştir. Böylece değer kaybı, destekten yoksun kalma ve sürekli sakatlık tazminatlarının belirlenme esaslarını genel şartlara bağlayan düzen ikinci kez ortadan kaldırılmıştır.

Sonuç

Zarar ve zararın kapsamı artık 2918 sayılı KTK’nın ve 6098 sayılı TBK’nın haksız fiile ilişkin hükümlerine ve Yargıtay uygulamalarına göre belirlenir. Uygulanması gereken bir kanun hükmü, hüküm kesinleşmeden önce Anayasa Mahkemesince iptal edilirse, usuli kazanılmış hakka göre değil iptal kararından sonra oluşan yeni duruma göre karar verilir; iptal kararının derdest davalara uygulanması zorunludur. Nitekim iptal sonrasında, bilirkişi raporunda Yargıtay uygulamasına göre hesap yapan seçenek yerine genel şartlara göre hesap yapan seçeneğin hükme esas alınması bozma sebebi sayılmıştır.

Yargıtay’ın hesap yöntemi: iki piyasa değeri arasındaki fark

Yerleşik uygulamaya göre değer kaybı, aracın trafik kazası sonucu hasarlanıp onarılmasından sonraki değeri ile hiç hasarlanmamış hâldeki değeri arasındaki farktır. Yani mekanik bir katsayı hesabı değil, iki ayrı piyasa değerinin tespiti ve karşılaştırılmasıdır.

Nasıl belirlenir

Araçtaki değer kaybı belirlenirken aracın markası, yaşı, modeli ve hasar gördüğü kısımlar dikkate alınır; aracın kaza tarihinden önceki ikinci el satış değeri ile onarımdan sonraki ikinci el satış değeri ayrı ayrı tespit edilir ve aradaki fark esas alınır. Ölçüt piyasa gerçekliğidir; sigortacının iç formülü değil.

Genel şart kısıtlamaları uygulanamaz

Genel şartlarda yer alan ve talebi baştan kesen kısıtlamalar — örneğin belirli bir kilometrenin üzerindeki araçlara değer kaybı ödenmeyeceği yönündeki düzenleme — iptal kararlarından sonra uygulanamaz hâle gelmiştir. Aracınızın kilometresinin yüksek olması, talebi tek başına ortadan kaldırmaz; yalnızca tespit edilecek fark üzerinde etkili olabilir.

Değer kaybı zorunlu sigorta teminatındadır

Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin 05.05.2014 tarihli, 2014/7975 E., 2014/7004 K. sayılı kararında; zorunlu mali mesuliyet sigortacısının karşı araçta meydana gelen gerçek zararı limit dâhilinde karşılaması gerektiği, bu kapsamda karşı araçta meydana gelen değer kaybının da sigorta şirketi tarafından tazmin edilmesi gerektiği belirtilmiştir. Yani değer kaybı, teminat dışında bir kalem değil gerçek zararın parçasıdır. Zarar zorunlu sigorta limitini aşıyorsa aşan kısım, varsa ihtiyari (ek) mali sorumluluk sigortası ile karşılanır; o da yoksa sürücü ve işletene yöneltilir.

Pert (tam hasar) hâlinde değer kaybı istenemez

Önemli bir sınır vardır: araç pert olmuşsa değer kaybı talep edilemez. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi’nin 16.01.2014 tarihli, 2013/18994 E., 2014/458 K. sayılı kararında; bu hâlde aracın olay tarihindeki ikinci el rayiç değeri ile kazadan sonraki sovtaj (hurda) değeri belirlenerek aradaki farkın gerçek zarar olarak kabul edilmesi gerektiği belirtilmiştir. Talep bu duruma göre kurulmalıdır.

Önceki hasar kayıtları araştırılmalıdır

Aracın geçmiş hasar geçmişi sonucu doğrudan etkiler. Yargıtay kararlarında, dava konusu kazadan öncesine ait TRAMER kayıtları ve ilgili hasar dosyaları getirtilerek bu kazaların aracın değer kaybına etkisinin bulunup bulunmadığı araştırılmadan karar verilmesi eksik inceleme sayılmıştır. Bu araştırmanın yapılması dava dilekçesinde talep edilmelidir.

Bilirkişi ve delil tespiti bakımından iki tuzak

Birincisi: davalının açık veya örtülü muvafakati olmadıkça tek taraflı delil tespiti hükme esas alınamaz; bu hâlde mahkemece ayrıca bilirkişi incelemesi yaptırılması zorunludur. İkincisi: değer kaybının tespitinde konusunda uzman olmayan bilirkişiden rapor alınması bozma sebebidir; oransal hesap yapan, genel değerlendirme içeren veya denetime elverişli olmayan raporlar kabul görmez. Makine veya otomotiv mühendisliği alanında uzman bilirkişi atanması talep edilmelidir.

Değer kaybının azalabileceği hâller

Buna karşılık her kaza değer kaybı doğurmaz. Aracın yaşı çok ileriyse, kilometresi çok yüksekse veya hasar son derece küçük ve iz bırakmayan nitelikteyse, iki piyasa değeri arasında ölçülebilir bir fark oluşmayabilir. Bu, bir kural değil somut tespit meselesidir ve her dosya kendi özelinde değerlendirilir.

Kimden, hangi yolla istenir

Değer kaybı zorunlu trafik sigortası teminatı kapsamındadır ve ilk muhatap kusurlu tarafın zorunlu mali sorumluluk sigortacısıdır. Ancak yolun başında iki usul kuralı vardır.

Önce yazılı başvuru

KTK m.97 uyarınca dava yoluna gitmeden önce ilgili sigorta kuruluşuna yazılı başvuru yapılması gerekir; bu bir dava şartıdır. Kuruluş başvuru tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde yazılı cevap vermezse veya cevap talebi karşılamıyorsa dava açılabilir ya da Sigorta Tahkim Komisyonuna başvurulabilir. Başvurunun iadeli taahhütlü posta, noter ya da KEP ile yapılması ispat bakımından kritiktir.

Görevli mahkeme

Dava sigorta şirketine karşı da açılıyorsa, zorunlu sigortalar TTK m.1483 ve devamında düzenlendiğinden, TTK m.4/1-(a) ve m.5 gereği uyuşmazlık mutlak ticari dava niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Yalnızca sürücü, araç sahibi veya işletene karşı açılan davada ise genel görevli asliye hukuk mahkemesi görevlidir.

Limit ve diğer sorumlular

Sigortacı yalnızca poliçe limiti dâhilinde sorumludur. Limiti aşan kısım ile teminat dışında kalan talepler için kusurlu sürücü ve araç işletenine başvurulur; bunlar aynı zarardan sorumlu olduklarından TBK m.61 uyarınca müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır.

Kasko kural olarak karşılamaz

Kendi kasko poliçeniz kural olarak değer kaybını karşılamaz; teminatın kapsamı poliçe özel şartlarına göre belirlenir. Bu nedenle talep, karşı tarafın zorunlu sigortasına yöneltilir.

Süre, deliller ve dosya kurgusu

Değer kaybı talebi, kazadan sonra en çabuk unutulan kalemdir; oysa süresi işlemeye kaza günü başlar.

Zamanaşımı

KTK m.109/1 uyarınca motorlu araç kazalarından doğan maddi zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde kaza gününden başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar. Kaza ölüm veya yaralanma ile sonuçlanmış ve fiil cezayı gerektiriyorsa, KTK m.109/2 uyarınca daha uzun olan ceza zamanaşımı maddi tazminat talepleri bakımından da geçerlidir. Salt maddi hasarlı kazalarda kural olarak böyle bir suç bulunmadığından iki yıllık ve on yıllık süreler işler.

Toplanacak deliller

Kaza tespit tutanağı; hasar fotoğrafları (onarım öncesi ve sonrası); servis veya onarım faturası ile parça değişim listesi; aracın ruhsat bilgileri, model yılı ve kilometresi; varsa eksper raporu; aracın kaza öncesi bakım ve hasar geçmişi. Parça değişim listesi özellikle önemlidir: hangi parçanın değiştiği, hangisinin boyandığı, şasi veya taşıyıcı aksamda hasar olup olmadığı değer kaybını doğrudan belirler.

Hasar kaydını erken tespit ettirin

Araç onarıldıktan sonra hasarın izini belgelemek zorlaşır. Bu nedenle onarım öncesi fotoğraflar ve ekspertiz tespiti, sonraki bilirkişi incelemesinin dayanağını oluşturur.

Miktar belirsizse

7589 sayılı Kanun (RG 31.07.2026, S.33326) ile HMK m.107’deki belirsiz alacak davası kaldırılmıştır. 31.07.2026 sonrasında açılan davalarda kısmi dava açılıp HMK m.109/4 uyarınca talep, bir defaya mahsus olmak ve tahkikatın sonuna kadar kullanılmak üzere artırılabilir; artırılan kısımda zamanaşımı dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır.