Doktor ve Hastane Sorumluluğu (Malpraktis): Hata mı, Komplikasyon mu?

İlişkinin hukuki niteliği her şeyi belirler

Malpraktis dosyalarında ilk ve en belirleyici soru, hasta ile hekim arasındaki ilişkinin hangi sözleşme tipine girdiğidir. Bu nitelendirme; sorumluluğun kapsamını, ispat yükünün dağılımını ve zamanaşımını doğrudan değiştirir.

Tedavi amaçlı müdahale: vekâlet sözleşmesi

Sağlık ihtiyacının karşılanmasına yönelik müdahalelerde ilişki, TBK m.502 ve devamında düzenlenen vekâlet sözleşmesine dayanır. Burada hekim bir sonuç taahhüt etmez; özen borcu altındadır. Yerleşik içtihatta hekimin özen ölçütü ağırlaştırılmıştır: hekim sıradan bir vekil gibi değil, insan hayatı emanet edilen bir profesyonel gibi davranmalıdır ve hastanın zarar görmemesi için yalnızca ağır kusurundan değil, en hafif kusurundan, en ufak dikkatsizliğinden veya mesleki acemiliğinden dahi sorumludur.

Estetik amaçlı müdahale: eser sözleşmesi

Amaç tedavi değil görünümü güzelleştirmekse tablo değişir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre estetik müdahaleler TBK m.470 ve devamında düzenlenen eser sözleşmesi olarak nitelendirilir; hekim belirli bir sonucu (eseri) taahhüt eder ve sonucu garanti etmiş sayılır. Yargıtay saç ekimi, diş protezi, takma kol veya bacak yapımı, leke temizleme, lazer uygulamaları ve burun estetiği gibi işlemleri bu kapsamda değerlendirmiştir. Sonuç elde edilememişse ayıplı ifa nedeniyle sorumluluk doğar ve bedel iadesi de gündeme gelir.

Sınırdaki hâller

Tedavi amacının estetik beklentiye ağır bastığı müdahaleler (örneğin travma sonrası burun onarımı, meme rekonstrüksiyonu) vekâlet sözleşmesi kapsamında değerlendirilir. Ayrım, işlemin adına değil ağırlıklı amacına göre yapılır ve dosyada ayrıca tartışılması gereken bir konudur.

Sözleşme dışı sorumluluk

Hekim ile hasta arasında sözleşme bulunmasa dahi, hekimin hukuka aykırı ve kusurlu davranışı nedeniyle hasta zarar görmüşse haksız fiil sorumluluğu doğar. Acil hâllerde hastanın rızası alınamadan yapılan müdahalelerde ise vekâletsiz iş görme hükümleri gündeme gelir.

Malpraktis mi komplikasyon mu: ayrımın ölçütleri

Tıbbi müdahale sonrası ortaya çıkan her olumsuz sonuç hata değildir. Komplikasyon, tıbbi müdahalenin doğasında var olan, hekimin tüm özenine ve tıbbi standartlara uygun davranmasına rağmen ortaya çıkabilen, tıp literatüründe kabul gören öngörülebilir risktir. Malpraktis ise hekimin tıbbi standartlardan, deontoloji kurallarından ve mesleki özen yükümlülüğünden sapması sonucu hastada zarar oluşmasıdır.

Standart ölçütü

Kusurun tespitinde kullanılan temel soru şudur: “Aynı uzmanlık seviyesindeki tedbirli bir hekim bu durumda nasıl davranırdı?” Ölçüt kişisel değil objektiftir; hekimin kendi imkânları veya deneyim eksikliği savunma oluşturmaz. Yanlış teknik seçimi, endikasyonsuz veya gereksiz müdahale, hijyen ihlali, yetersiz ekipman, deneyimsizlik ve kontrol eksikliği tipik malpraktis örnekleridir.

Bilirkişinin sorduğu dört soru

Uygulamada komplikasyon-malpraktis ayrımı şu dört başlık üzerinden yapılır: meydana gelen sonuç tıbben bilinen bir risk midir; hekim bu riski önlemek için gerekli tüm önleyici tedbirleri almış mıdır; risk gerçekleştiğinde hekim bunu zamanında fark edip uygun şekilde müdahale etmiş midir; hasta bu risk hakkında usulünce bilgilendirilmiş midir. Bu dördünden biri olumsuzsa sonuç, adı komplikasyon olsa bile sorumluluk doğurabilir.

Özen yükümlülüğünün üç alanı

Hekimin özen borcu tek boyutlu değildir; tedavi süreci (teşhis, endikasyon, uygulama ve sonrası bakım), hastanın aydınlatılması ve klinik organizasyonu olmak üzere üç alanda değerlendirilir. Organizasyon kusuru, belirli bir hekimin kusuru saptanamasa dahi hastane sorumluluğunu doğurabilir.

İspat yükü nasıl dağılır

Malpraktis dosyalarının kaderi çoğu zaman burada belirlenir. İspat yükü tek bir tarafta değildir; kalemlere göre bölünür.

Hastanın ispatlayacakları

Hasta; tıbbi müdahalenin yapıldığını, uğradığı zararı ve müdahale ile zarar arasındaki illiyet bağını ortaya koymakla yükümlüdür. Bu, tedavi kayıtları, epikriz, görüntüleme, sonraki tedavi belgeleri ve sağlık raporlarıyla yapılır.

Hekim ve hastanenin ispatlayacakları

Buna karşılık hekim ve hastane; aydınlatma yükümlülüğünü yerine getirdiğini, tıbbi standartlara uygun davrandığını ve kusursuz olduğunu ispatla yükümlüdür. Aydınlatmanın yapıldığını ve geçerli bir onam alındığını ispat külfeti hekim ve hastane üzerindedir; bu husus HMK m.190 ile TMK m.24 birlikte değerlendirilerek sonuca bağlanır.

Aydınlatılmış onamın bağımsız etkisi

Kritik nokta şudur: sonuç bir komplikasyon olsa dahi, hasta bu risk hakkında usulünce aydınlatılmamışsa hekimin sorumluluğu doğabilir. Aydınlatma eksikliği başlı başına bir özen borcu ihlalidir ve özellikle manevi tazminat sorumluluğunu doğurur. Matbu bir formun imzalatılmış olması tek başına yeterli sayılmaz; aydınlatmanın müdahalenin niteliğine, hastanın anlayabileceği bir dille ve karar verebileceği bir zaman aralığında yapılmış olması aranır.

Komplikasyon kabul edilse dahi sorumluluk doğabilir

Bu ilke, hekim özel hastane aleyhine açılan bir davada Yargıtay 13. Hukuk Dairesi’nin 11.04.2013 tarihli, 2013/2273 E., 2013/9491 K. sayılı kararında açıkça ortaya konmuştur: “Tıbbi hata olmayıp komplikasyon olduğu sonucuna varılırsa aydınlatılmış onamda ispat külfetinin davalılarda olduğu gözetilerek davalıların sorumlu olduğu kabul edilmeli ve hasıl olacak sonuca uygun bir karar verilmelidir.” Aynı yaklaşım Yargıtay 13. Hukuk Dairesi’nin 2016/29746 E., 2019/12475 K. sayılı kararında da görülür: adli tıp ve heyet raporlarında yakınmaların komplikasyon olarak değerlendirildiği ve hekimin kusuru bulunmadığı belirtilmiş olmasına rağmen, aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirilmemesi gerekçesiyle davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir.

Salt “ameliyata rıza” yeterli değildir

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi’nin 2013/30822 sayılı dosyasında belirtildiği üzere; sağlıkla ilgili her türlü girişim kişinin özgür ve aydınlatılmış onamı ile yapılabilir, salt ameliyata rıza göstermek yeterli değildir. Ayrıca komplikasyonlar da izah edilerek, önceden müdahalenin amacı ve niteliği ile sonuçları ve tehlikeleri hakkında uygun bilgiler verilmesi suretiyle aydınlatılmış rızanın sağlanması gerekir; bu hususta ispat külfeti de hekim ya da hastanededir.

“Muvafakatname” ile aydınlatılmış onam aynı şey değildir

Uygulamada dosyaya “muvafakatname” başlığıyla sunulan belgeler, gerekli aydınlatmayı içermiyor ve yalnızca rıza mahiyetinde kalıyorsa aydınlatılmış onam sayılmaz. Aydınlatma yükümlülüğü tedaviyi uygulayan, müdahaleyi yapan hekime aittir. Alınan onam; baskı, tehdit, eksik aydınlatma ya da kandırma yoluyla alınmışsa geçersizdir.

Eser sözleşmesinde durum

Estetik müdahalede sonuç taahhüt edildiğinden ispat dengesi hasta lehine kayar: sonucun elde edilememesi ayıp karinesi oluşturur. Bu hâlde komplikasyon savunması da daralır; hekim, komplikasyon riskine rağmen vaat ettiği sonuç gerçekleşmediği için ayıp sorumluluğuyla karşılaşabilir.

Teknik değerlendirme ve yargı yolu

Malpraktis, çözümü özel ve teknik bilgi gerektiren bir uyuşmazlıktır; bu nedenle HMK m.266 uyarınca bilirkişi incelemesi zorunludur.

Bilirkişi

Uygulamada Adli Tıp Kurumu ihtisas kurulları, üniversitelerin ilgili anabilim dalları ve alanında uzman öğretim üyeleri bilirkişi olarak görevlendirilir. Rapor, yukarıdaki dört soruyu ayrı ayrı yanıtlamalıdır. HMK m.282 uyarınca hâkim raporu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir ve gerekçesini göstererek aksine karar verebilir; rapor yetersizse HMK m.281 çerçevesinde ek rapor alınır veya yeni kurul oluşturulur.

Kamu sağlık kuruluşları

Zarar devlet hastanesi, eğitim ve araştırma hastanesi, üniversite hastanesi veya aile sağlığı merkezinde doğmuşsa uyuşmazlık idari yargıya aittir; hizmet kusuruna dayalı tam yargı davası açılır. Anayasa m.129/5 uyarınca kamu görevlisi hekime doğrudan dava açılamaz; dava bağlı bulunduğu idareye yöneltilir, idarenin hekime rücu hakkı saklıdır.

Özel sağlık kuruluşları

Özel hastane, tıp merkezi ve muayenehanede gerçekleşen olaylarda adli yargı görevlidir ve uygulamada tüketici mahkemesi görevli kabul edilmektedir. Burada hekim ve kuruluş birlikte davalı gösterilebilir; kuruluşun sorumluluğu TBK m.66 kapsamında da değerlendirilir.

Kişisel kusur ayrımı

Bir istisna vardır: kamu görevlisinin hizmet kusurundan ayrılabilen kişisel kusuruna dayanan tazminat davaları adli yargıda görülür. Bu ayrım dosyada ayrıca tartışılmalıdır, çünkü yanlış yargı yolu seçimi davanın esasa girilmeden reddine yol açar.