Karşı Taraf Sözleşmeyi İfa Etmedi, Sözleşmeden Döndüm – Verdiklerimi Geri Alabilir miyim?

Üç seçimlik hak ve aralarındaki fark

TBK m.125, karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde borçlu temerrüde düştüğünde alacaklıya üç ayrı yol açar. Hangisinin seçildiği, isteyebileceğiniz tazminatın türünü kökten değiştirir.

1. Aynen ifa + gecikme tazminatı. Alacaklı her zaman borcun ifasını ve gecikme sebebiyle tazminat isteme hakkına sahiptir. Bu yol için ayrıca süre vermeye gerek yoktur; sözleşme ayakta kalır.

2. İfadan vazgeçip müspet zarar. Alacaklı, borcun ifasından ve gecikme tazminatı isteme hakkından vazgeçtiğini hemen bildirerek, borcun ifa edilmemesinden doğan zararın giderilmesini isteyebilir. Buradaki zarar müspet (olumlu) zarardır: sözleşme gereği gibi ifa edilseydi bulunacağınız durum ile şimdiki durumunuz arasındaki fark. Kâr kaybı bu kapsamdadır.

3. Sözleşmeden dönme + menfi zarar. TBK m.125/3: “Sözleşmeden dönme hâlinde taraflar, karşılıklı olarak ifa yükümlülüğünden kurtulurlar ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilirler. Bu durumda borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat edemezse alacaklı, sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir.” Buradaki zarar menfi (olumsuz) zarardır: sözleşme hiç yapılmasaydı bulunacağınız durum ile şimdiki durumunuz arasındaki fark.

Ayrımın pratik sonucu: dönerseniz verdiklerinizi geri alırsınız ve sözleşme masraflarınızı (noter, tapu harcı, ekspertiz, kredi tahsis ücreti, kaçırdığınız somut başka fırsat) isteyebilirsiniz — ancak kâr kaybını isteyemezsiniz. Kâr kaybı istiyorsanız dönme değil, ikinci yol seçilmelidir. Bu tercih geri alınamaz nitelikte olduğundan, seçim yapılmadan önce hesap yapılması gerekir.

Süre verme zorunluluğu: atlanırsa haklar kullanılamaz

TBK m.123 uyarınca alacaklı, ikinci ve üçüncü seçimlik hakları kullanabilmek için borçluya uygun bir süre vermek zorundadır. Bu süre verilmeden doğrudan dönme veya müspet zarar talebinde bulunulması hâlinde bu haklar kullanılamaz.

Süre nasıl verilir? Yazılı ve ispatlanabilir biçimde — en güvenlisi noter ihtarnamesidir. İhtarnamede borcun ne olduğu, hangi tarihte muaccel olduğu, verilen sürenin ne kadar olduğu ve süre sonunda hangi hakkın kullanılacağı açıkça belirtilmelidir.

“Uygun süre” ne kadardır? Kanun sabit bir süre öngörmez; edimin niteliğine, işin hacmine ve dürüstlük kuralına göre belirlenir. Bir daire teslimi ile bir mobilya montajı için uygun süre aynı olamaz.

TBK m.124 — süre vermeye gerek olmayan hâller:

• Borçlunun durumundan süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa — örneğin borçlu ifadan kesin biçimde kaçındığını bildirmişse.
• Borçlunun temerrüdü sonucunda ifa yararsız kalmışsa — gecikme yüzünden edimin alacaklı için anlamı kalmamışsa.
• Sözleşmede kesin vade kararlaştırılmışsa — “en geç şu tarihte, aksi hâlde hükümsüz” gibi.

Bir uyarı: ifadan vazgeçildiğinin hemen bildirilmesi gerekir. Buna karşılık müspet veya menfi zarar talebinin ne kadar sürede bildirilmesi gerektiği kanunda açıkça düzenlenmemiştir ve öğretide farklı görüşler ileri sürülmektedir. Bu belirsizlik nedeniyle, seçimin gecikmeden ve yazılı olarak ortaya konması yerinde olur.

Dönmenin sonucu: geri verme nasıl işler?

Karşılıklı iade. Dönme ile taraflar ifa yükümlülüğünden kurtulur ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilirler. Ödediğiniz parayı, teslim ettiğiniz malı geri alırsınız; karşı taraf da size verdiğini geri ister.

İadenin hukuki niteliği tartışmalıdır. Öğretide bir görüş iadeyi sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayandırırken, ağırlık kazanan “dönme teorisi” taraflar arasındaki ilişkinin bir tasfiye ilişkisine dönüştüğünü kabul eder. Bu tartışma teorik görünse de zamanaşımı ve faiz bakımından farklı sonuçlara yol açabildiğinden, dava dilekçesinde talebin dayanağının doğru kurulması önem taşır.

Dönme beyanı tek taraflıdır. Karşı tarafa ulaşmasıyla hüküm doğurur; mahkeme kararına gerek yoktur. Ancak karşı taraf iadeyi yapmazsa dava açılması gerekir.

Kusur şartı yalnızca tazminat için aranır. Dönme ve karşılıklı iade, borçlunun kusuru olmasa da gerçekleşir. Buna karşılık menfi zararın tazmini için borçlunun temerrüde düşmekte kusursuz olduğunu ispat edememesi gerekir. Yani ispat yükü borçludadır: kusursuzluğunu o ortaya koyacaktır.

Sürekli borç ilişkilerinde dönme değil fesih. Kira, hizmet, ortaklık gibi sürekli edimli sözleşmelerde geçmişe etkili dönme yerine ileriye etkili fesih uygulanır; geçmiş dönem edimleri geri istenmez.

Adım adım: doğru kurulmuş bir dönme süreci

1. Muacceliyeti ve temerrüdü belgeleyin. Borcun ne zaman muaccel olduğunu, ihtar gerekiyorsa ihtarın çekildiğini ve tebliğ tarihini kayda geçirin.
2. Uygun süre içeren noter ihtarnamesi gönderin. TBK m.124’teki istisnalardan biri yoksa bu adım zorunludur.
3. Seçiminizi yapın ve hesabını yapın. Kâr kaybınız varsa müspet zarar; yoksa ve asıl amacınız verdiklerinizi geri almaksa dönme. Bu tercih sonradan değiştirilemeyeceğinden önce rakamı çıkarın.
4. Dönme beyanını yazılı ve açık biçimde bildirin. “Sözleşmeden dönüyorum” ifadesi net olmalı; “fesih” ile karıştırılmamalıdır.
5. İadeyi talep edin ve süre verin. İade gerçekleşmezse alacak davası açılır.

Toplanacak belgeler:

• Sözleşme ve ekleri, varsa kesin vade hükmü.
• Ödeme belgeleri — dekont, makbuz, banka kayıtları.
• Teslim ve tesellüm belgeleri, irsaliye, tutanaklar.
• İhtarname ve tebliğ şerhi — süre verildiğinin ispatı.
• Menfi zarar kalemleri — noter ve tapu harcı makbuzları, ekspertiz ve komisyon ücretleri, kredi tahsis masrafları, kaçırılan somut alternatif teklife ilişkin yazışmalar.
• Müspet zarar iddiası varsa kâr kaybını gösteren sözleşme, sipariş veya fiyat kayıtları.

Son not: “dönme” ile “fesih” farklı sonuçlar doğurur ve dilekçede yanlış terim kullanılması talebin niteliğini değiştirebilir. Ani edimli sözleşmelerde dönme, sürekli edimli sözleşmelerde fesih söz konusudur.