Tahkim ve arabuluculuk, uyuşmazlık çözümünde iki farklı mantığı temsil eder: arabuluculuk taraflara kontrol ve gizlilik sağlar ama uzlaşma olmazsa bağlayıcı sonuç vermez; tahkim bağlayıcı karar üretir ama süreci tarafların elinden alır. Med-Arb ve Arb-Med modelleri bu ikisini birleştirmeyi hedefler.
Türk hukukunda bu modeller ayrı bir kanunla düzenlenmiş değildir; uygulanabilirlikleri iki mevzuatın kesişiminde belirlenir. Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: 6325 sayılı Kanunun 4, 5, 17/A, 17/B ve 18 inci maddeleri, HMK’nın tahkim hükümleri ve aynı kişinin arabulucu ile hakem sıfatlarını birleştirmesinin kanuni sınırları.
1) İki Modelin Tanımı
| Model | İşleyiş | Sonuç |
|---|---|---|
| Med-Arb | Önce arabuluculuk denenir; uzlaşma sağlanamazsa tahkime geçilir | Her hâlde bağlayıcı bir sonuç doğar |
| Arb-Med | Önce tahkim yargılaması tamamlanıp karar hazırlanır; karar açıklanmadan arabuluculuk denenir | Uzlaşılırsa karar hiç açıklanmaz; uzlaşılamazsa açıklanır |
Med-Arb’ın gerekçesi pratiktir: uzlaşma ihtimali önce denenerek maliyet ve zamandan tasarruf edilir; uzlaşma olmazsa “sonuçsuz kalma” riski bulunmaz. Arb-Med’in gerekçesi ise psikolojiktir: taraflar hazırlanmış bir kararın varlığını bildiğinden, içeriğini bilmeseler dahi uzlaşmaya daha yatkın hâle gelir.
2) Türk Hukukunda Dayanak Var mı?
Doğrudan bir Med-Arb düzenlemesi yoktur. Ancak model, mevcut iki rejimin sözleşmeyle birleştirilmesi yoluyla kurulabilir.
| Ayak | Dayanak |
|---|---|
| Arabuluculuk | 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (RG 22/6/2012, sayı 28331) |
| İç tahkim | 6100 sayılı HMK‘nın tahkime ilişkin hükümleri |
| Milletlerarası tahkim | 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu |
| Kurumsal kurallar | Tarafların seçtiği tahkim kurumunun kuralları |
Buna karşılık, zorunlu arabuluculuk uygulaması fiilen bir Med-Arb birinci aşaması oluşturmaktadır: kanunda dava şartı olarak öngörülen uyuşmazlıklarda önce arabuluculuğa başvurulur, anlaşma sağlanamazsa yargı veya tahkim yoluna gidilir.
Burada sıkça yapılan bir hata düzeltilmelidir: başvurunun zorunlu olması, anlaşmanın zorunlu olduğu anlamına gelmez. Taraflar teklifleri kabul etmek veya haklarından vazgeçmek zorunda değildir.
Med-Arb klozunuzu 6325 m.5 çerçevesinde birlikte gözden geçirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
3) Kritik Hüküm: 6325 m.5
Med-Arb tartışmasının merkezinde tek bir madde vardır ve çoğu metinde atlanır. 6325 sayılı Kanunun 5 inci maddesi, arabuluculukta ortaya çıkan beyan ve belgelerin sonraki süreçlerde kullanılamayacağını düzenler.
m.5/3: Birinci fıkrada belirtilen bilgilerin açıklanması mahkeme, hakem veya herhangi bir idari makam tarafından istenemez. Bu beyan veya belgeler, birinci fıkrada öngörülenin aksine, delil olarak sunulmuş olsa dahi hükme esas alınamaz. Ancak, söz konusu bilgiler bir kanun hükmü tarafından emredildiği veya arabuluculuk süreci sonunda varılan anlaşmanın uygulanması ve icrası için gerekli olduğu ölçüde açıklanabilir.
m.5/4: Yukarıdaki fıkralar, arabuluculuğun konusuyla ilgili olup olmadığına bakılmaksızın, hukuk davası ve tahkimde uygulanır.
m.5/5: Birinci fıkrada belirtilen sınırlamalar saklı kalmak koşuluyla, hukuk davası ve tahkimde ileri sürülebilen deliller, sadece arabuluculukta sunulmaları sebebiyle kabul edilemeyecek deliller hâline gelmez.
Dördüncü fıkranın “tahkimde uygulanır” demesi belirleyicidir. Yani arabuluculuk aşamasında ortaya çıkan beyanlar, sonraki tahkim yargılamasında hükme esas alınamaz. Bu, Med-Arb’ın en tartışmalı yönünü doğrudan hukuki bir sınıra bağlar.
Kapsam dışı ve kapsam içi olanlar
| Kullanılamaz | Kullanılabilir |
|---|---|
| Arabuluculuk daveti ve arabuluculuğa katılma isteği | Arabuluculuktan önce mevcut olan ve normal şartlarda delil olabilecek belgeler |
| Uzlaşma teklifleri ve çözüm önerileri | Bağımsız olarak elde edilebilen deliller |
| Müzakere sırasındaki kabul açıklamaları | Anlaşmanın uygulanması ve icrası için gerekli olduğu ölçüde bilgiler |
| Sadece arabuluculuk nedeniyle hazırlanan belgeler | Kanun hükmü tarafından açıklanması emredilen bilgiler |
Beşinci fıkra, yaygın bir yanlış anlamayı önler: gizlilik, bütün delilleri kullanılamaz hâle getirmez. Arabuluculuktan bağımsız olarak mevcut bir belge, yalnızca görüşmede sunulduğu için delil niteliğini kaybetmez.
4) Gizlilik ve Cezaî Sorumluluk (6325 m.4 ve m.33)
Kanunun 4 üncü maddesi uyarınca, aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler süreçte edinilen bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür.
Bu yükümlülüğün ihlali sonucunda bir kişinin hukuken korunan menfaatinin zarar görmesi hâlinde, Kanunun 33 üncü maddesindeki koşullar oluştuğunda şikâyete bağlı cezaî sorumluluk doğabilir.
Med-Arb bakımından bu iki hüküm birlikte okunmalıdır: aynı kişinin arabulucu ve hakem olması hâlinde, arabuluculukta öğrenilen bilgilerin tahkim kararında kullanılması yalnızca usulî bir sakatlık değil, gizlilik yükümlülüğünün ihlali boyutu da taşıyabilir.
5) Aynı Kişi Hem Arabulucu Hem Hakem Olabilir mi?
Med-Arb’ın en tartışmalı sorusu budur ve cevabı Türk hukukunda tek cümleyle verilemez; ancak sınırlar bellidir.
| Yaklaşım | Gerekçe | Risk |
|---|---|---|
| Aynı kişi | Uyuşmazlığı derinlemesine tanır; süreç hızlanır ve maliyet düşer | Gizli bilgiye maruz kalma; tarafsızlık şüphesi; iptal sebebi doğması |
| Farklı kişiler | Tarafsızlık korunur; iptal riski azalır | Süre ve maliyet artar; hakem dosyayı baştan öğrenir |
Riskin hukuki karşılığı üç noktada toplanır:
- Hakemin reddi: HMK’nın tahkim hükümleri uyarınca, hakemin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli hâllerin varlığı reddi gerektirir. Arabuluculuk aşamasında bir tarafla ayrı oturum yapmış ve gizli bilgi öğrenmiş bir kişinin hakem olması, bu şüpheyi doğurabilir.
- Hükme esas alma yasağı: 6325 m.5/3 ve 5/4 uyarınca arabuluculuktaki beyanlar tahkimde hükme esas alınamaz. Aynı kişi bu bilgileri zihninden silemeyeceğinden, ispat bakımından ciddi bir sorun doğar.
- İptal davası: Hakem kararlarına karşı açılabilecek iptal davasında, tarafların eşitliği ve hukukî dinlenilme hakkına riayet edilmemesi ile kamu düzenine aykırılık ileri sürülebilir.
Pratik çözüm: ayrı oturum yasağı
Uluslararası uygulamada bu riski yönetmenin yolu, Med-Arb anlaşmasına açık hükümler koymaktır:
- Arabuluculuk aşamasında ayrı (taraflarla baş başa) oturum yapılmaması,
- Aynı kişinin hakem olarak devam edebilmesi için tarafların uzlaşmazlık ortaya çıktıktan sonra ayrıca yazılı onay vermesi,
- Onay verilmezse farklı bir hakemin göreve başlaması.
Bu üç kayıt, sözleşmeye yazılmadığı sürece kendiliğinden uygulanmaz. Med-Arb klozunun değeri, tam olarak bu ayrıntıları önceden çözmesindedir.
6) Tahkime Elverişlilik Sınırı
Med-Arb kurgulanırken ilk kontrol edilmesi gereken husus, uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığıdır. HMK’nın tahkim hükümleri uyarınca:
- Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan kaynaklanan uyuşmazlıklar,
- İki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar
tahkime elverişli değildir. Ayrıca tahkim anlaşmasının yazılı yapılması gerekir.
Arabuluculuk bakımından da benzer bir sınır vardır: 6325 sayılı Kanun, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan uyuşmazlıklara uygulanır.
| Uyuşmazlık | Arabuluculuk | Tahkim |
|---|---|---|
| Ticari alacak | Elverişli (ticari davalarda dava şartı) | Elverişli |
| İşçilik alacağı | Elverişli (dava şartı) | Sınırlı; işçi lehine emredici hükümler gözetilir |
| Taşınmaz üzerindeki ayni hak | 6325 m.17/B ile özel rejim | Elverişli değil |
| Aile hukuku | Elverişli olanlar sınırlı | Kural olarak elverişli değil |
| Kamu düzenine ilişkin talepler | Elverişli değil | Elverişli değil |
7) Anlaşma Sağlanırsa: İcra Edilebilirlik
Med-Arb’ın birinci aşaması başarıyla sonuçlanırsa, ortaya çıkan belgenin hukuki niteliği önem kazanır. Bu konu 28/3/2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanunun 35 inci maddesiyle değiştirilen 6325 m.18/4’te düzenlenmiştir.
Kanunlarda icra edilebilirlik şerhi alınmasının zorunlu kılındığı hâller hariç, taraflar ve avukatları ile arabulucunun, ticari uyuşmazlıklar bakımından ise avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır.
Bu hüküm iki yenilik getirmiştir:
- Kanunlarda icra edilebilirlik şerhi alınmasının zorunlu tutulduğu durumlar hariç bırakılmıştır. Böyle hâllerde, tarafların ve arabulucunun imzaladığı belge, avukatların imzası bulunsa dahi tek başına ilam niteliğinde belge sayılmaz.
- Ticari uyuşmazlıklar bakımından, yalnızca avukatlar ile arabulucunun imzaladığı belgeler de, tarafların ayrıca imzasına ihtiyaç duyulmadan ilam niteliğinde belge vasfı kazanır.
Ayrıca 6325 m.18/5 uyarınca, arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılması hâlinde üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz. Bu hüküm, Med-Arb’ın birinci aşamasında varılan anlaşmayı korur.
Son tutanak ile anlaşma belgesi aynı şey değildir
Uygulamada karıştırılan iki belge vardır ve işlevleri farklıdır:
| Belge | Neyi gösterir |
|---|---|
| Son tutanak | Sürecin sonucunu: anlaşma sağlandı mı, sağlanamadı mı |
| Anlaşma belgesi | Kararlaştırılan hak ve borçları: kim, neyi, ne zaman yapacak |
Bir başka önemli nokta: her anlaşma belgesi doğrudan ilamlı icraya elverişli değildir. İmza kompozisyonu ve icra edilebilirlik şerhi zorunluluğu bulunup bulunmadığı ayrıca kontrol edilmelidir.
8) İki Özel Rejim: m.17/A ve m.17/B
7445 sayılı Kanunla 6325 sayılı Kanuna iki yeni madde eklenmiştir ve Med-Arb kurgusunda gözetilmelidir.
| Madde | Konusu |
|---|---|
| m.17/A | Milletlerarası sulh anlaşma belgelerinin icrası |
| m.17/B | Taşınmazın devrine veya taşınmaz üzerinde sınırlı ayni hak kurulmasına yönelik uyuşmazlıklarda arabuluculuk |
İkinci madde özellikle dikkat gerektirir: taşınmaz üzerindeki ayni hak uyuşmazlıkları tahkime elverişli değildir, ancak 6325 m.17/B ile arabuluculuk bakımından özel bir rejim öngörülmüştür. Ayrıca bu maddede icra edilebilirlik şerhi zorunluluğuna işaret eden bir düzenleme bulunmaktadır.
Dolayısıyla taşınmaz içeren karma uyuşmazlıklarda Med-Arb kurgusu, ikinci aşaması bakımından kısmen işlemez hâle gelebilir. Bu ihtimalin sözleşmede önceden çözülmesi gerekir.
Sözleşmenize doğru uyuşmazlık çözüm klozu için destek alın
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
9) Med-Arb Klozunda Bulunması Gerekenler
Model, sözleşmeye ne yazıldığı kadar işler. Aşağıdaki başlıklar, klozun asgari içeriğini oluşturur.
| # | Unsur | Neden gerekli |
|---|---|---|
| 1 | Aşamalar ve sıra | Med-Arb mı Arb-Med mi olduğu tereddüde yer bırakmamalı |
| 2 | Birinci aşamanın süresi | Belirsiz süre, sürecin kilitlenmesine yol açar |
| 3 | Geçiş şartı | Tahkime hangi olayla geçileceği (süre dolması, son tutanak vb.) |
| 4 | Kişi kimliği | Arabulucunun hakem olarak devam edip etmeyeceği |
| 5 | Ayrı oturum | Yapılıp yapılmayacağı; yapılacaksa devam onayının şartları |
| 6 | Gizlilik kapsamı | 6325 m.4 ve m.5’in nasıl uygulanacağı |
| 7 | Tahkim kuralları ve yeri | Kurumsal kurallar, hakem sayısı, dil, tahkim yeri |
| 8 | Elverişlilik istisnası | Tahkime elverişsiz taleplerin akıbeti |
| 9 | Geçici hukuki koruma | Süreç boyunca ihtiyati tedbir ve haciz talep edilebilmesi |
Dokuzuncu satır sıkça atlanır: arabuluculuk veya tahkim süreci işlerken zamanaşımı, delillerin kaybolması veya malvarlığının eritilmesi riskleri devam eder. Klozun, geçici hukuki koruma taleplerinin mahkemeden istenebileceğini açıkça saklı tutması gerekir.
10) Arb-Med’in Türk Hukukundaki Özel Sorunu
Arb-Med, Med-Arb’a göre daha az uygulanır ve Türk hukuku bakımından kendine özgü bir zorluk taşır: karar hazırlanmış ancak açıklanmamıştır. Bu ara durum, mevzuatta doğrudan öngörülmüş değildir.
| Soru | Değerlendirme |
|---|---|
| Hazırlanmış ama açıklanmamış karar hukuken var mıdır? | Hakem kararı, usulüne uygun biçimde verilip taraflara bildirilmedikçe sonuç doğurmaz |
| Uzlaşma sağlanırsa karar ne olur? | Taraflar sulh olduğunda uyuşmazlık ortadan kalkar; karar açıklanmaz |
| Uzlaşma sağlanmazsa? | Hazırlanan karar açıklanır ve olağan hükümlere tabi olur |
| Hakemin arabuluculuk yapması sakınca doğurur mu? | Kararı zaten oluşturmuş bir hakemin uzlaşma müzakeresi yürütmesi, tarafsızlık tartışmasını farklı bir eksende doğurur |
Modelin psikolojik gücü, aynı zamanda zayıf noktasıdır. Taraflar kararın hazır olduğunu bilerek müzakere ettiğinde, uzlaşma iradesi serbestçe oluşmuş sayılabilir mi sorusu gündeme gelir. Arabuluculuğun temel ilkelerinden biri, tarafların iradî katılımıdır.
Bu nedenle Arb-Med tercih edilecekse, ikinci aşamayı yürütecek kişinin hakem heyetinden farklı olması ve müzakerenin kararın içeriğine ilişkin hiçbir ima içermemesi, uygulamada benimsenen ihtiyat tedbirleridir.
Zamanaşımı ve süreler
Her iki modelde de gözden kaçan bir teknik konu, sürelerin akıbetidir. Arabuluculuk sürecinin zamanaşımı ve hak düşürücü sürelere etkisi, dava şartı arabuluculuk bakımından kanunda ayrıca düzenlenmiştir; iradî arabuluculukta ise durum farklıdır.
| Süreç | Dikkat edilecek |
|---|---|
| Dava şartı arabuluculuk | Kanunda öngörülen süre ve etkiler uygulanır |
| İradî arabuluculuk | Zamanaşımının işlemeye devam etmesi riski; klozda süre sınırı şart |
| Tahkim aşaması | Hakem kurulunun karar süresi ve uzatma usulü kontrol edilmelidir |
| Geçici hukuki koruma | Süreç boyunca mahkemeden istenebilmesi klozda saklı tutulmalıdır |
İkinci satır, Med-Arb klozlarının en sık yaptığı hataya işaret eder: “taraflar önce arabuluculuğa başvurur” denip süre konulmaması. Bu, karşı tarafa süreci uzatma imkânı verir ve bu arada zamanaşımı işlemeye devam edebilir.
Güvenli kurgu, birinci aşamaya kesin bir süre bağlamak ve sürenin dolmasıyla kendiliğinden tahkim aşamasına geçilmesini öngörmektir. Aksi hâlde model, uyuşmazlığı çözmek yerine geciktirmenin aracı hâline gelebilir.
11) Uygulamada Karşılaşılan Beş Sorun
| Sorun | Çözüm yolu |
|---|---|
| Arabulucunun ayrı oturumda öğrendiği bilgiyi hakem sıfatıyla kullanması | Ayrı oturum yasağı; farklı hakem; 6325 m.5/3-4’e dayanan itiraz |
| Birinci aşamanın süresiz uzaması | Klozda kesin süre ve otomatik geçiş şartı |
| Anlaşma belgesinin icraya elverişli olmaması | İmza kompozisyonunun ve şerh zorunluluğunun önceden kontrolü |
| Uyuşmazlığın bir kısmının tahkime elverişsiz olması | Bölünebilirlik ve mahkeme yoluna dönüş hükmü |
| Hakem kararının iptali riski | Usulî güvencelerin tutanağa geçirilmesi; hukukî dinlenilme hakkının belgelenmesi |
Beşinci satır için bir hatırlatma gerekir: hakem kararına karşı istinaf ve temyiz yolu yoktur; denetim, sınırlı sebeplerle açılan iptal davası üzerinden yapılır. Bu nedenle usulî güvencelerin süreç içinde kayıt altına alınması, sonradan telafi edilemeyecek bir yükümlülüktür.
12) Üç Yolun Karşılaştırması
Med-Arb kurgusuna karar vermeden önce, üç yolun ne verip ne aldığını yan yana görmek gerekir.
| Ölçüt | Arabuluculuk | Tahkim | Mahkeme |
|---|---|---|---|
| Sonucu kim belirler | Taraflar | Hakem | Hâkim |
| Bağlayıcılık | Anlaşma varsa | Her hâlde | Her hâlde |
| Gizlilik | Yüksek (6325 m.4) | Yüksek | Aleniyet esas |
| Kanun yolu | — | Sınırlı sebeplerle iptal davası | İstinaf ve temyiz |
| Süre | Kısa | Orta | Değişken |
| Maliyet | Düşük | Yüksek | Orta |
| İcra | Anlaşma belgesi ilam niteliğinde olabilir | Hakem kararı icra edilebilir | İlam |
| Elverişlilik sınırı | Tarafların tasarruf edebileceği işler | Taşınmaz ayni hak ve iradeye tabi olmayan işler hariç | Sınır yok |
Tablonun dördüncü satırı, tahkim tercihinin en önemli sonucudur: hakem kararına karşı istinaf ve temyiz yolu yoktur. Denetim, sınırlı sebeplerle açılan iptal davası üzerinden yapılır. Bu, hız kazandırırken hata düzeltme imkânını daraltır.
Hangi uyuşmazlıkta hangi model?
| Durum | Uygun yaklaşım |
|---|---|
| Sürekli ticari ilişkinin korunması isteniyor | Med-Arb; birinci aşama ilişkiyi korumaya yarar |
| Teknik ve uzmanlık gerektiren uyuşmazlık | Tahkim; hakem seçiminde uzmanlık aranabilir |
| Karşı tarafın uzlaşma iradesi şüpheli | Med-Arb; ancak kesin süre ve otomatik geçiş şart |
| Gizlilik kritik | Arabuluculuk veya tahkim; mahkeme aleniyeti sakıncalı olabilir |
| Taşınmaz üzerinde ayni hak talebi var | Tahkim elverişli değil; mahkeme veya 6325 m.17/B |
| Acil koruma gerekiyor | Hangi yol seçilirse seçilsin, mahkemeden geçici hukuki koruma |
| Düşük tutarlı, tek seferlik uyuşmazlık | Tahkimin maliyeti orantısız kalabilir |
Son satır sıkça atlanır. Tahkim, hakem ücretleri ve kurumsal masraflar nedeniyle sabit bir maliyet taşır. Düşük tutarlı uyuşmazlıklarda bu maliyet, talebin kendisiyle orantısız hâle gelebilir ve tahkim klozu pratikte hak aramayı zorlaştıran bir sonuç doğurabilir.
Bu nedenle sözleşmeye tahkim veya Med-Arb klozu konulurken, muhtemel uyuşmazlıkların tutar aralığı da gözetilmelidir. Belirli bir eşiğin altındaki uyuşmazlıkların mahkemeye bırakılması, uygulamada tercih edilen bir çözümdür.
13) Sık Yapılan Yedi Hata
- Med-Arb’ı kanunda düzenlenmiş bir kurum sanmak. Model, sözleşmeyle kurulur; dayanağı 6325 sayılı Kanun ile tahkim mevzuatının birlikte uygulanmasıdır.
- Zorunlu arabuluculuğu anlaşma zorunluluğu sanmak. Başvuru zorunludur, anlaşma değil.
- Arabuluculuk beyanlarının tahkimde kullanılabileceğini varsaymak. 6325 m.5/4 bu hükümlerin tahkimde de uygulanacağını açıkça belirtir.
- Gizliliğin tüm delilleri yaktığını sanmak. m.5/5 uyarınca bağımsız olarak mevcut deliller etkilenmez.
- Aynı kişiyi otomatik olarak hakem yapmak. Tarafsızlık şüphesi ve iptal riski doğar; ayrıca yazılı onay alınmalıdır.
- Son tutanak ile anlaşma belgesini karıştırmak. İkisi farklı işlev görür.
- Taşınmaz taleplerini tahkime bırakmak. Taşınmaz üzerindeki ayni haklar tahkime elverişli değildir.
14) Kontrol Listesi
- Uyuşmazlığın tahkime ve arabuluculuğa elverişliliğini baştan tespit edin.
- Dava şartı arabuluculuk kapsamında olup olmadığını kontrol edin.
- Klozda aşama sırasını, süreyi ve geçiş şartını açıkça yazın.
- Arabulucunun hakem olarak devam edip etmeyeceğini ve onay usulünü belirleyin.
- Ayrı oturum yapılıp yapılmayacağını kayda geçirin.
- Anlaşma belgesinin imza kompozisyonunu önceden planlayın.
- Geçici hukuki koruma yolunu saklı tutun.
- Tahkim kurallarını, hakem sayısını, dili ve tahkim yerini belirleyin.
- Usulî güvenceleri süreç içinde belgeleyin.
Uyuşmazlık çözümünün diğer başlıkları için Yargılama Usulü Rehberimize, kanun yolları için istinaf ve temyiz incelememize ve ticari uyuşmazlıklar için Ticaret Hukuku Rehberimize bakabilirsiniz.
Uyuşmazlığınız tahkime elverişli mi? Önce bunu netleştirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Sıkça Sorulan Sorular
Med-Arb nedir?
Önce arabuluculuğun denendiği, uzlaşma sağlanamazsa tahkime geçilen iki basamaklı uyuşmazlık çözüm modelidir. Her hâlde bağlayıcı bir sonuç doğar.
Arb-Med nedir?
Sıranın tersine döndüğü modeldir: önce tahkim yargılaması tamamlanıp karar hazırlanır, ancak karar açıklanmadan arabuluculuk denenir. Uzlaşılırsa karar hiç açıklanmaz.
Türk hukukunda Med-Arb düzenlenmiş mi?
Doğrudan bir Med-Arb düzenlemesi yoktur. Model, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile tahkim mevzuatının sözleşmeyle birleştirilmesi yoluyla kurulur.
Hangi mevzuat uygulanır?
Arabuluculuk için 6325 sayılı Kanun (RG 22/6/2012, sayı 28331); iç tahkim için 6100 sayılı HMK’nın tahkim hükümleri; milletlerarası tahkim için 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ve tarafların seçtiği kurumsal kurallar.
Zorunlu arabuluculuk Med-Arb’ın birinci aşaması mıdır?
Fiilen öyle işler: dava şartı olarak öngörülen uyuşmazlıklarda önce arabuluculuğa başvurulur, anlaşma sağlanamazsa yargı veya tahkim yoluna gidilir.
Başvurunun zorunlu olması anlaşma zorunluluğu doğurur mu?
Hayır. Taraflar teklifleri kabul etmek veya haklarından vazgeçmek zorunda değildir. Arabulucu hâkim değildir; delilleri değerlendirerek kimin haklı olduğuna karar vermez.
Arabuluculuktaki beyanlar tahkimde kullanılabilir mi?
Hayır. 6325 m.5/3 uyarınca bu bilgilerin açıklanması mahkeme, hakem veya herhangi bir idari makam tarafından istenemez; delil olarak sunulmuş olsa dahi hükme esas alınamaz.
Bu kural tahkimde de geçerli mi?
Evet. 6325 m.5/4 açıkça belirtir: yukarıdaki fıkralar, arabuluculuğun konusuyla ilgili olup olmadığına bakılmaksızın hukuk davası ve tahkimde uygulanır.
Hangi beyan ve belgeler kullanılamaz?
Arabuluculuk daveti ve katılma isteği, uzlaşma teklifleri ve çözüm önerileri, müzakere sırasındaki kabul açıklamaları ve sadece arabuluculuk nedeniyle hazırlanan belgeler.
Gizlilik bütün delilleri kullanılamaz hâle getirir mi?
Hayır. 6325 m.5/5 uyarınca hukuk davası ve tahkimde ileri sürülebilen deliller, sadece arabuluculukta sunulmaları sebebiyle kabul edilemeyecek deliller hâline gelmez. Arabuluculuktan önce mevcut bir belge delil niteliğini kaybetmez.
Gizlilik yükümlülüğü kimleri kapsar?
6325 m.4 uyarınca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler süreçte edinilen bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür.
Gizliliği ihlal etmenin yaptırımı nedir?
İhlal sonucunda bir kişinin hukuken korunan menfaatinin zarar görmesi hâlinde, 6325 m.33’teki koşullar oluştuğunda şikâyete bağlı cezaî sorumluluk doğabilir.
Aynı kişi hem arabulucu hem hakem olabilir mi?
Uygulamada tartışmalıdır. Tarafsızlıktan şüpheyi gerektiren önemli hâller hakemin reddi sebebidir; ayrıca 6325 m.5/3-4 uyarınca arabuluculuktaki beyanlar tahkimde hükme esas alınamaz. Bu nedenle risk yüksektir.
Risk nasıl yönetilir?
Med-Arb anlaşmasına şu kayıtlar konur: arabuluculukta ayrı oturum yapılmaması; aynı kişinin hakem olarak devam edebilmesi için uzlaşmazlık ortaya çıktıktan sonra tarafların ayrıca yazılı onay vermesi; onay verilmezse farklı bir hakemin göreve başlaması.
Hakem kararına karşı ne yapılabilir?
İstinaf ve temyiz yolu yoktur; denetim sınırlı sebeplerle açılan iptal davası üzerinden yapılır. Tarafların eşitliği ve hukukî dinlenilme hakkına riayet edilmemesi ile kamu düzenine aykırılık ileri sürülebilir.
Hangi uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir?
Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan ve iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir.
Tahkim anlaşması nasıl yapılır?
Tahkim anlaşmasının yazılı yapılması gerekir.
Arabuluculuğun kapsamı nedir?
6325 sayılı Kanun, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan uyuşmazlıklara uygulanır.
Anlaşma belgesi ilam niteliğinde midir?
7445 sayılı Kanunun 35 inci maddesiyle değişik 6325 m.18/4 uyarınca, kanunlarda icra edilebilirlik şerhi alınmasının zorunlu kılındığı hâller hariç, taraflar ve avukatları ile arabulucunun; ticari uyuşmazlıklar bakımından ise avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır.
Ticari uyuşmazlıklarda tarafların imzası şart mı?
Değişiklikle birlikte, ticari uyuşmazlıklar bakımından yalnızca avukatlar ile arabulucunun imzaladığı belgeler de tarafların ayrıca imzasına ihtiyaç duyulmadan ilam niteliğinde belge vasfı kazanır.
Her anlaşma belgesi icraya elverişli midir?
Hayır. Kanunlarda icra edilebilirlik şerhi alınmasının zorunlu tutulduğu hâllerde, tarafların ve arabulucunun imzaladığı belge, avukatların imzası bulunsa dahi tek başına ilam niteliğinde belge sayılmaz.
Anlaşmadan sonra dava açılabilir mi?
6325 m.18/5 uyarınca arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılması hâlinde, üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca dava açılamaz.
Son tutanak ile anlaşma belgesi aynı mı?
Hayır. Son tutanak sürecin sonucunu (anlaşma sağlandı mı sağlanamadı mı), anlaşma belgesi ise kararlaştırılan hak ve borçları gösterir.
6325 m.17/A neyi düzenler?
Milletlerarası sulh anlaşma belgelerinin icrasını. Madde, 7445 sayılı Kanunla eklenmiştir.
6325 m.17/B neyi düzenler?
Taşınmazın devrine veya taşınmaz üzerinde sınırlı ayni hak kurulmasına yönelik uyuşmazlıklarda arabuluculuğu. Bu maddede icra edilebilirlik şerhi zorunluluğuna işaret eden bir düzenleme bulunmaktadır.
Taşınmaz içeren uyuşmazlıkta Med-Arb kurulabilir mi?
Kısmen. Taşınmaz üzerindeki ayni haklar tahkime elverişli olmadığından, modelin ikinci aşaması bu talepler bakımından işlemez. Bu ihtimalin sözleşmede önceden çözülmesi gerekir.
Med-Arb klozunda neler bulunmalı?
Aşamalar ve sıra, birinci aşamanın süresi, tahkime geçiş şartı, arabulucunun hakem olarak devam edip etmeyeceği, ayrı oturum kuralı, gizlilik kapsamı, tahkim kuralları ve yeri, elverişsiz taleplerin akıbeti ve geçici hukuki koruma yolunun saklı tutulması.
Süreç işlerken ihtiyati tedbir istenebilir mi?
Klozun bu imkânı açıkça saklı tutması gerekir. Süreç işlerken zamanaşımı, delillerin kaybolması veya malvarlığının eritilmesi riskleri devam eder.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.


