Tahkim ve arabuluculuk uyuşmazlık çözümünde iki farklı yaklaşımı temsil etmektedir: arabuluculuk taraflara kontrol ve gizlilik sağlarken uzlaşma sağlanamazsa bağlayıcı bir sonuç vermez; tahkim bağlayıcı karar üretir ama süreci tarafların kontrolünden çıkarır. Med-Arb ve Arb-Med modelleri bu iki yöntemin güçlü yanlarını birleştirmeyi hedefler.
1) Med-Arb Nedir?
Med-Arb (Mediation-Arbitration), önce arabuluculuğun denenmesini; başarısız olunması halinde derhal tahkime geçilmesini öngören iki basamaklı uyuşmazlık çözüm modelidir. Taraflar uzlaşırsa süreç orada biter; uzlaşamazsa aynı ya da farklı bir hakem yargılamayı bağlayıcı biçimde sonuçlandırır.
Med-Arb’ın avantajları: (i) uzlaşma ihtimali önce denenir — maliyet ve zaman tasarrufu; (ii) uzlaşma sağlanamazsa bağlayıcı sonuç garantili — “uzlaşamaz ya da iptal ederiz” riski yok; (iii) tek prosedür çerçevesinde iki mekanizma — avukat değişikliği gerekmeyebilir.
2) Arb-Med Nedir?
Arb-Med modelinde sıra tersine döner: önce tahkim yargılaması tamamlanır ve karar hazırlanır; ancak bu karar açıklanmadan önce arabuluculuk denenir. Uzlaşma sağlanırsa karar hiç açıklanmaz; uzlaşma sağlanamazsa hazırlanan karar derhal açıklanır.
Bu modelin psikolojik avantajı: taraflar hakem kararının varlığından haberdar olduklarından (içeriğini bilmeseler de) uzlaşmaya daha yatkın hale gelir. Özellikle Asya uygulamasında bu model tercih edilmektedir.
3) Aynı Kişinin Arabulucu ve Hakem Olması
Med-Arb’ın en tartışmalı yönü, aynı kişinin hem arabulucu hem hakem olarak görev yapmasıdır. Avantajı: uyuşmazlığı derinlemesine tanıyan arabulucu, tahkim aşamasında konuya hakimdir.
Riski: arabuluculuk sırasında gizliliğe güvenerek paylaşılan bilgiler tahkim aşamasında önyargı yaratabilir. Bir tarafın gizli bilgisini öğrenen arabulucu-hakem, hakem sıfatıyla o bilgiye dayanarak karar verebilir mi? Bu çıkar çatışması riski pratikte ciddi sorunlara yol açmaktadır.
4) Türk Hukuku Uygulaması
Türkiye’de 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu arabuluculuğu düzenlemektedir. İş uyuşmazlıkları ve ticari davalar için zorunlu arabuluculuk uygulaması 2018’den itibaren genişlemiştir. Bu zorunlu arabuluculuk mekanizması Med-Arb’ın birinci aşamasını fiilen oluşturmaktadır; arabuluculukta uzlaşılamaması halinde tahkim ya da mahkeme yolu kullanılabilir.
Pratik bir Med-Arb klozu örneği: “Taraflar uyuşmazlığı öncelikle 30 gün içinde arabuluculukla çözmeye çalışır. Çözüm sağlanamazsa uyuşmazlık İSTAÇ kurallarına göre tek hakem tarafından karara bağlanır.”
5) İSTAÇ’ın Arabuluculuk Desteği
İSTAÇ hem tahkim hem arabuluculuk hizmetleri sunmaktadır. Aynı kurumun iki mekanizmayı da yönetmesi, Med-Arb geçişini kolaylaştırır. İSTAÇ prosedürel çerçevesi, arabuluculuk başarısız olduğunda tahkim sürecine sorunsuz entegrasyon sağlar.
6) Çok Basamaklı Klozlarla İlişkisi
Med-Arb modeli çok basamaklı uyuşmazlık çözüm klozlarının (multi-tiered clauses) bir biçimidir. Bu klozlar; müzakere → arabuluculuk → tahkim basamaklarını zorunlu hale getirir. Her basamağın süresi ve koşulları klozda açıkça belirtilmelidir.
7) Pratik Öneriler
Med-Arb düşünenler için öneriler: (i) aynı kişinin arabulucu ve hakem olmasını önlemeye çalışın; (ii) arabuluculuk sürecindeki gizli bilgilerin tahkimde kullanımını klozla sınırlayın; (iii) İSTAÇ gibi ikisini de yöneten kurumu tercih edin; (iv) klozu hazırlarken her basamağın süresini ve tetikleyici koşullarını netleştirin.
Sıkça Sorulan Sorular
Med-Arb nedir?
Önce arabuluculuk, anlaşma sağlanamazsa derhal tahkim olan iki basamaklı uyuşmazlık çözüm modelidir.
Arb-Med Med-Arb’dan nasıl farklı?
Arb-Med’de önce tahkim kararı hazırlanır ama açıklanmaz; arabuluculuk denenirse uzlaşma sağlanamazsa karar açıklanır.
Aynı kişi hem arabulucu hem hakem olabilir mi?
Mümkün; ancak gizli bilgilerin önyargı yaratma riski nedeniyle önerilmez.
Türkiye’de Med-Arb uygulaması var mı?
Zorunlu arabuluculuk + tahkim kombinasyonu fiilen Med-Arb işlevi görmektedir.
Med-Arb klozu sözleşmeye nasıl eklenir?
30-60 günlük arabuluculuk süresi belirleyin; anlaşma sağlanamazsa ICC/İSTAÇ tahkimine geçildiğini belirtin.
İSTAÇ Med-Arb hizmeti veriyor mu?
Evet. İSTAÇ hem tahkim hem arabuluculuk hizmetlerini tek çatı altında sunmaktadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
