Şeker sektöründe kota tahsisi, kota iptali, denetim ve idari para cezası kararları bugün Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki Şeker Dairesi Başkanlığı eliyle yürütülmektedir. Bu kararların tamamı idari işlem niteliğindedir ve idari yargı denetimine tabidir. 4634 sayılı Şeker Kanunu, 2017 ve 2018 yıllarında köklü biçimde değiştirilmiş; Şeker Kurumu ve Şeker Kurulu kaldırılmış, yetkiler Bakanlığa devredilmiştir. Bu rehber, hangi karara karşı hangi davanın açılacağını, hasmın kim olduğunu ve süreleri Kanunun madde düzeninde ele alır.
Kota veya ceza kararı mı geldi? Dava süresi işlemeye başlar
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Şeker Kurumu’ndan Şeker Dairesi Başkanlığına
- Bakanlığın görev ve yetkileri
- Kota rejimi: A, B ve C şekeri
- Kota iptali ve transferi
- Cumhurbaşkanı kota kararları ve 2026/2027 kotaları
- 2026 değişikliği: pancar sözleşmesi, ekim alanı ve yeni cezalar
- Denetim yetkisinin sınırı ve Anayasa Mahkemesi iptali
- İdari para cezaları
- Hangi dava: iptal, tam yargı, yürütmenin durdurulması
- Merci ve süre tablosu
- Dava dilekçesinde ileri sürülecek hususlar
- Sıkça sorulan sorular
Şeker Kurumu’ndan Şeker Dairesi Başkanlığına
4634 sayılı Şeker Kanunu 19 Nisan 2001 tarihli ve 24378 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Kanunun ilk hâlinde sektörün düzenleyicisi, kamu tüzel kişiliğini haiz Şeker Kurumu ve karar organı Şeker Kurulu idi. 20/11/2017 tarihli ve 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 74. maddesiyle Kanunun 7, 8, 9 ve 10. maddeleri — yani Şeker Kurumu, Şeker Kurulu, Kurulun görev ve yetkileri ile hizmet birimleri — mülga edilmiş; bu hüküm 1/2/2018 tarihli ve 7079 sayılı Kanunun 69. maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır.
Aynı düzenlemeyle Kanuna 2/A maddesi eklenerek Kurumun yetkileri Bakanlığa aktarılmış, Bakanlık bünyesinde Şeker Dairesi Başkanlığı kurulmuştur. Bu değişikliğin dava pratiğine üç yansıması vardır:
Şeker Kurumunun kapatılmasının sonuçları
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kurumun kapatılması | Şeker Kurumu başkaca bir işleme gerek kalmaksızın kapatılmıştır | Geçici m. 9/1 |
| Hak ve yükümlülükler | Her türlü hak, yükümlülük, kayıt ve doküman hiçbir işleme gerek kalmaksızın Bakanlığa devredilmiş sayılır | Geçici m. 9/2 |
| Derdest davalar | Kurumun taraf olduğu davalar ve icra takiplerinde Bakanlık kendiliğinden taraf sıfatını kazanır | Geçici m. 9/4 |
| Sözleşmeler | Kurum tarafından yapılmış sözleşmelere Bakanlık halef olur | Geçici m. 9/4 |
| Mevzuattaki atıflar | Şeker Kurumuna ve Şeker Kuruluna yapılmış atıflar Bakanlığa yapılmış sayılır | Ek m. 1 |
| Eski işlemlerin geçerliliği | Kapatılan Kurumca yapılan işlemler, Bakanlıkça yeni bir işlem yapılıncaya kadar geçerliliğini korur | Geçici m. 9/1 |
Son satır özellikle önemlidir. Kurum döneminde tesis edilmiş ve hâlen sonuç doğuran bir işleme karşı dava açılırken, işlemin geçerliliğini koruduğu ancak muhatabın Bakanlık olduğu birlikte değerlendirilmelidir.
Bakanlığın Görev ve Yetkileri
Bakanlığın yetkileri Kanunun 2/A maddesinde sayılmıştır. Bu liste, hangi kararların idari işlem olarak dava konusu edilebileceğini de gösterir.
4634 sayılı Kanun m. 2/A: Bakanlığın yetkileri
| Yetki | İçerik | Bent |
|---|---|---|
| Kota uygulaması | A ve B kotalarının tespiti, iptal ve transferlerine ilişkin Cumhurbaşkanı kararını uygular | m. 2/A-a |
| Katılım payı | A kotası karşılığı şeker miktarının pazarlama yılı başındaki fabrika satış fiyatı üzerinden hesaplanacak tutarın binde beşini aşmamak üzere katılım paylarını belirler | m. 2/A-b |
| Depolama | Depolama kesintisi ve prim ödemesi konusunda karar alır ve uygular | m. 2/A-c |
| Ticaret kuralları | İç fiyat, arz-talep dengesi ve spekülatif etkileri dikkate alarak şeker ticaretine ilişkin kuralları belirler | m. 2/A-d |
| Yaptırım | Bu Kanunda öngörülen idari para cezalarını uygular | m. 2/A-e |
| Denetim | Şirket ve fabrikalar ile piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan ve satan kişiler nezdinde inceleme, araştırma ve denetimde bulunabilir | m. 2/A-g |
| Genel yetki | Kanunun amaçlarına uygun olarak sektörle ilgili diğer hususlarda kararlar alır ve uygular | m. 2/A-h |
Katılım payına ilişkin ikinci fıkra, ödemenin takvimini de belirler: belirlenen katılım payının on ikide biri, her yılın Eylül ayından başlayıp takip eden takvim yılının Ağustos ayında tamamlanmak üzere, her ay sonunu takip eden yedi iş günü içinde genel bütçeye gelir kaydedilmek üzere bağlı bulunulan vergi dairesine yatırılır. Katılım payının hesabına veya oranına ilişkin uyuşmazlıklar da idari yargıda görülür.
Kota Rejimi: A, B ve C Şekeri
Kanunun 2. maddesindeki tanımlar, sektördeki hemen her uyuşmazlığın çıkış noktasıdır. Bir cezanın hukuka uygunluğu çoğu zaman ürünün hangi kotaya girdiği sorusuna bağlıdır.
4634 sayılı Kanun m. 2: temel kavramlar
| Kavram | Tanım | Madde |
|---|---|---|
| A kotası | Yurt içi talebe göre üretilen ve pazarlama yılı içinde iç pazara verilebilen şeker miktarı | m. 2/g |
| B kotası | A kotasının belli bir oranına tekabül eden ve güvenlik payı için bulundurulmak üzere üretilen şeker miktarı | m. 2/h |
| C şekeri | A ve B kotaları dışında üretilen ve yurt içinde pazarlanamayan şeker ile işlenmek üzere ihraç kaydıyla temin edilen ham ve beyaz şeker | m. 2/ı |
| Pazarlama yılı | 1 Eylül ile 31 Ağustos tarihleri arasındaki dönem | m. 2/f |
| Şirket | Bir veya birden fazla şeker fabrikasını bünyesinde bulunduran ve/veya işleten tüzel kişilik | m. 2/k |
Kotaların tespiti 3. maddede düzenlenmiştir. Nişasta kökenli şekerler için belirlenecek toplam A kotası ülke toplam A kotasının %5’ini geçemez; Cumhurbaşkanı bu oranı %50’sine kadar artırmaya veya eksiltmeye yetkilidir. Şirketlerin A ve B kotaları, 700 sayılı KHK ile değişik üçüncü fıkra uyarınca Cumhurbaşkanı tarafından her yıl en geç 30 Haziran tarihine kadar, yurt içi şeker talebi ile fabrikaların işleme ve üretim kapasiteleri göz önünde bulundurularak müteakip beşer yıllık dönemler için tespit edilir.
Kotaların hesabında esas alınacak veriler de kanunda gösterilmiştir: fabrikaların üretim süreleri ile son üç yıllık ortalama fiilî günlük işleme kapasiteleri ve/veya üretim miktarları ve randımanları. İlk kez üretime geçecek ve üç yaşın altındaki fabrikalar ile Kanunun yürürlüğünden önce kapasite artırım izni almış fabrikalarda ise nominal üretim verileri esas alınır. Kota hesabına itiraz eden şirketin dosyasında tartışılacak nokta tam olarak budur: hangi yılların, hangi randıman ve kapasite verilerinin kullanıldığı.
Kota İptali ve Transferi
4. madde, 7103 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir. Buna göre şirketler haklı bir sebebe dayanmadan iki yıl üst üste kendilerine tahsis edilen kotalardan %90’ın altında arz sağladıkları takdirde, kota ile arz arasındaki fark kadar A ve B kotalarına ilişkin haklarını Cumhurbaşkanı tarafından belirlenecek süre için kaybederler ve bu süre içinde kaybettikleri kota hakkına karşılık yeni kota sağlayamazlar. Tahsis edilen kotalar belirlenen süre içinde kullanılmazsa iptal edilir.
Bu hükümdeki “haklı bir sebebe dayanmadan” ifadesi, dava bakımından kritik bir dayanaktır. Hammadde temininde yaşanan olağandışı sıkıntı, mücbir sebep niteliğindeki üretim durması, ekim alanlarındaki iklim kaynaklı verim düşüşü gibi olgular süresinde ve belgeli biçimde idareye sunulmuşsa, %90 eşiğinin altına düşmenin haklı sebebe dayandığı ileri sürülebilir. İdarenin bu savunmayı hiç değerlendirmemesi, işlemin sebep unsuru ve gerekçe yönünden sakatlığı olarak tartışılır.
Transfer bakımından ise iki ayrı yol vardır: zorunlu hâllerde pazarlama yılı içinde kotalar arası şeker transferi yapılır; şirketler ise yapacakları kapasite değişikliklerine göre ve/veya mücbir sebeplerin tespiti durumunda Bakanlık kararı ile bünyelerindeki fabrikalar arasında kota aktarımı yapabilirler. Bakanlık kararı olmadan yapılan aktarım, 11 inci maddenin üçüncü fıkrası uyarınca doğrudan cezalandırılır.
Maddenin üçüncü fıkrası pazarlanamayan A kotasının akıbetini de düzenler: A kotasının bir kısmı pazarlanamazsa bu miktar gelecek yılın A kotasına aktarılır ve sonraki yılın A kotası aktarılan miktar kadar düşürülür. Şirketin talebi ve Cumhurbaşkanının uygun bulması hâlinde ise pazarlanamayan A kotasının tamamı veya bir kısmı, aynı pazarlama yılı içinde ihraç edilmek kaydıyla C şekerine aktarılabilir. Bu aktarım ihracat şartına bağlı olduğundan, C şekerine aktarılan miktarın iç piyasada satılması 11 inci maddenin ikinci fıkrasındaki cezayı gündeme getirir. Maddenin son fıkrası, kotaların tespiti, tahsisi, iptali, transferi ve yeni kota tahsisi ile uygulama ve denetime ilişkin hususların Cumhurbaşkanınca çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceğini öngörür; geçici 11 inci madde de bu yönetmelik çıkarılıncaya kadar mevcut düzenlemelerin uygulanmasına devam edileceğini belirtir.
Özelleştirilen fabrikalar için ayrı bir rejim vardır. Geçici 11 inci maddenin ikinci fıkrasına göre Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’ye ait fabrikaların özelleştirilmesi hâlinde fabrikalara tahsis edilmiş kotalar devir tarihiyle birlikte izin ve onaya gerek kalmaksızın alıcıya geçer. Ancak alıcı şirket, özelleştirme sözleşmesindeki üretim taahhüdünün başlangıcından itibaren beş yıl boyunca herhangi bir pazarlama yılında kotasının %90’ının altında arz sağlarsa, kotanın %90’ı ile arz arasındaki fark kadar kota hakkı Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.’ye aktarılır ve bu aktarım nedeniyle hak ileri sürülemez. Üretim taahhüdü süresince bu fabrikalar için 4 üncü maddenin birinci, ikinci ve dördüncü fıkraları uygulanmaz. Özelleştirilmiş bir fabrikanın kota kaybı dosyasında bu nedenle önce hangi rejimin uygulandığının tespiti gerekir; haklı sebep savunması 4 üncü maddedeki genel kurala dayanırken geçici 11 inci maddede aynı ifadeye yer verilmemiştir.
Kota iptali kararında haklı sebep savunması belgeyle kurulur
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Cumhurbaşkanı Kota Kararları ve 2026/2027 Kotaları
Kotaların hukuki kaynağı Bakanlık işlemi değil, Cumhurbaşkanı kararıdır. Kanunun 3 üncü maddesine göre nişasta kökenli şekerler için toplam A kotası ülke toplam A kotasının %5’ini geçemez ve Cumhurbaşkanı bu oranı %50’sine kadar artırmaya veya eksiltmeye yetkilidir. Sakaroz kökenli olmayan ve depolanabilir nitelikte olmayan diğer şekerler için B kotası belirlenmez. Yeni fabrika kurmak veya mevcut fabrikanın kapasitesini artırmak için kota temin etmek zorunludur ve şirketlere yeni A ve B kotası tahsisine Cumhurbaşkanı yetkilidir. Bakanlık ise 2/A maddesinin (a) bendi uyarınca bu kararları uygular.
Son dönem kararları, Cumhurbaşkanının 3 üncü maddedeki eksiltme yetkisini fiilen kullandığını gösterir. 21/11/2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 10603 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla 2026/2027 pazarlama yılı kotaları belirlenmiştir.
2026/2027 pazarlama yılı kotaları (Karar Sayısı: 10603)
| Kota | Miktar | Açıklama |
|---|---|---|
| Ülke toplam A kotası | 2.910.000 ton | Pancar şekeri ve nişasta bazlı şeker toplamı |
| Pancar şekeri A kotası | 2.837.250 ton | Şirketler bazında dağılım kararın ekinde gösterilmiştir |
| Pancar şekeri B kotası | 99.304 ton | Pancar şekeri A kotasının %3,5’i; 2023/2024 ve 2024/2025 kararlarında bu oran %5 idi |
| Nişasta bazlı şeker kotası | 72.750 ton | Ülke toplam A kotasının %2,5’i; kanundaki %5’lik sınırın yarısı |
Kota kararlarına karşı dava açılırken görevli yargı yeri ayrımı önem taşır. Cumhurbaşkanı kararlarına karşı açılan iptal davaları, 2575 sayılı Danıştay Kanununun 24 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca ilk derece mahkemesi olarak Danıştayda görülür. Bakanlığın bu kararı şirkete uygulayan bireysel işlemi, katılım payı işlemi veya idari para cezası ise idare mahkemesinin görev alanındadır. Şirketin kendi kota miktarını hatalı bulduğu dosyalarda, hatanın Cumhurbaşkanı kararının ekindeki dağılımdan mı yoksa Bakanlığın uygulamasından mı kaynaklandığı belirlenmeden açılan dava, görev yönünden reddedilme riskiyle karşılaşır. Bu nedenle çoğu dosyada karar ile uygulama işlemi birlikte değerlendirilir. Üst düzey idari kararlara karşı davanın genel çerçevesi için düzenleyici işlemlere karşı iptal davası rehberimize bakabilirsiniz.
2026 Değişikliği: Pancar Sözleşmesi, Ekim Alanı ve Yeni Cezalar
11/6/2026 tarihli ve 7584 sayılı Kanunun 18 ila 20 nci maddeleriyle 4634 sayılı Kanunda sektörü doğrudan etkileyen değişiklikler yapılmıştır. 2 nci maddeye “ekim alanı” ve “sözleşme” tanımları eklenmiş, 5 inci madde yeniden yazılmış ve 11 inci maddeye 1/1/2027 tarihinde yürürlüğe girecek iki yeni ceza fıkrası eklenmiştir. Ekim alanı, şirketlerin veya fabrikaların şeker pancarını üreticilerle sözleşme yaparak temin ettiği ve sınırları Bakanlıkça belirlenen coğrafi alan; sözleşme ise hammadde üretimi ve teslimi amacıyla şirketler ile üreticiler arasında düzenlenen ve tarafların görev ve sorumluluklarını gösteren belge olarak tanımlanmıştır.
7584 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen 5 inci madde
| Konu | Yeni kural | Madde |
|---|---|---|
| Pancar fiyatı | Her yıl şeker fabrikası işletenler ile üreticiler ve/veya temsilcileri arasındaki mutabakatla belirlenir | m. 5/1 |
| Fire ve polarizasyon tespiti | Numune alma ve analiz sırasında pancar kooperatifi veya ziraat odasından bir gözlemcinin bulunmasına olanak sağlanır; talep hâlinde kooperatif veya oda gözlemci görevlendirmek zorundadır | m. 5/1 |
| Sözleşme şartı | Sözleşme yapılmadan şeker pancarı ekilemez; takip ve kontrol Bakanlıkça yapılır | m. 5/2 |
| Ekim alanı | Şirketler pancarı Bakanlıkça belirlenen ekim alanlarından sözleşmeyle temin eder; Bakanlık gerektiğinde ekim alanlarını yeniden belirler | m. 5/2 |
| Alan dışından temin | Yeterli hammadde bulunamazsa münavebe esasları dâhilinde Bakanlık izni ve denetiminde alan dışından sözleşme yapılabilir veya fazla üretim yapan şirketten Bakanlık esaslarına göre pancar satın alınabilir | m. 5/3 |
| Denetim | Bakanlık pancarın ekiminden fabrikaya teslimine kadar tüm süreci denetler; gerektiğinde kolluktan yardım alır | m. 5/3 |
| Şeker satış fiyatı | Şeker fabrikası işleten gerçek ve tüzel kişilerce serbestçe belirlenir | m. 5/4 |
Bu değişikliğin dava pratiğine en önemli yansıması, ekim alanlarını belirleyen veya yeniden belirleyen Bakanlık işlemlerinin artık kanuni bir dayanağa kavuşmuş olmasıdır. Bir şirketin ekim alanını daraltan veya başka bir şirkete kaydıran işlem, doğrudan hammadde temin imkânını ve dolayısıyla kotayı kullanabilme kapasitesini etkilediğinden, 4 üncü maddedeki %90 eşiği bakımından da sonuç doğurur. Ekim alanındaki bir daralma nedeniyle arzın düşmesi, sonraki bir kota kaybı dosyasında haklı sebep olarak ileri sürülebilecek olgulardandır; bu nedenle ekim alanı işlemine süresinde itiraz edilmesi ve etkilerinin belgelenmesi gerekir.
Yeni ceza fıkraları iki farklı muhatabı hedefler. Sözleşme yapmadan pancar eken gerçek ve tüzel kişilere, yani üreticilere de ceza verilebilecektir; şirketin Bakanlık izni olmadan kendi ekim alanı dışından pancar temin etmesi ise şirkete, cari yıl A kotası esas alınarak %2 oranında ceza gerektirir. Her iki fıkra 1/1/2027 tarihinde yürürlüğe girer. 5326 sayılı Kabahatler Kanununun 5 inci maddesi uyarınca idari yaptırımlar bakımından fiilin işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun hükümleri uygulanacağından, bu tarihten önce gerçekleşen ekim veya temin fiilleri için bu cezalar uygulanamaz. Cezalar Kanunun 11 inci maddesinde düzenlendiğinden, bunlara karşı da görevli yargı yeri idare mahkemesidir.
Denetim Yetkisinin Sınırı ve Anayasa Mahkemesi İptali
Bakanlığın denetim yetkisi, 28/10/2020 tarihli ve 7255 sayılı Kanunla 2/A maddesinde yapılan değişiklikle genişletilmişti. Bu fıkraya göre Bakanlık; inceleme, araştırma ve denetim görevi kapsamında her türlü defter, evrak ve belgeyi inceleyebilir, suretlerini alabilir, yazılı veya sözlü açıklama isteyebilir, Kanun kapsamına giren mallara ilişkin mahallinde inceleme yapabilir ve her türlü teknolojik imkândan yararlanabilirdi.
Bu iptal, denetim tutanaklarına dayanan dosyalarda somut bir savunma imkânı doğurur. Yürürlük tarihinden sonra yapılan bir denetimde belge suretlerinin alınmasına veya teknolojik imkânlarla veri elde edilmesine dayanılarak tespit kurulmuşsa, delilin hukuka uygun yoldan elde edilip edilmediği tartışılabilir. Denetimin tarihi, hangi belgelerin nasıl temin edildiği ve tutanakta hangi yöntemin kaydedildiği bu nedenle dosyanın ilk incelenecek unsurlarıdır.
Denetime bilgi verme yükümlülüğü ise ayrı bir yaptırıma bağlıdır ve öncesinde bir ihtar aşaması öngörülmüştür; bu aşama aşağıda ceza rejimi başlığında ele alınmaktadır.
İdari Para Cezaları
Kanunun 11. maddesi, cezaları maktu bir tutar üzerinden değil, şeker miktarı ile fabrika satış fiyatının çarpımı üzerinden kurar. Bu yapı, cezaya itirazın büyük ölçüde miktar ve fiyat tespitine yönelmesi sonucunu doğurur.
4634 sayılı Kanun m. 11: idari para cezaları
| Fiil | Ceza ölçüsü | Fıkra |
|---|---|---|
| B kotası şekeri bulundurmamak, Bakanlık kararı dışında satmak veya bedelsiz devretmek | Bulundurulmayan veya elden çıkarılan şeker miktarının, tespitin yapıldığı tarihteki fabrika satış fiyatı üzerinden hesaplanacak tutar kadar | m. 11/1 |
| C şekerini Bakanlık kararı dışında iç piyasada satmak veya bedelsiz devretmek | Birinci fıkradaki ceza | m. 11/2 |
| Bakanlığın bilgi ve kararı dışında şirketin kendi fabrikaları arasında kota aktarımı | Her biri için ayrı ayrı, aktarılan şeker miktarının fabrika satış fiyatı üzerinden hesaplanacak tutar kadar | m. 11/3 |
| Şirketlerin birbirleri arasında Kanuna aykırı kota aktarımı | Her biri için ayrı ayrı, aktarılan kota karşılığı şeker miktarı üzerinden hesaplanacak tutar kadar | m. 11/4 |
| A ve B kotası dışında temin edilen şekerin doğrudan veya dolaylı olarak iç piyasada satılması veya devri | Birinci fıkradaki ceza | m. 11/5 |
| Bilgi vermemek, yanlış/eksik/yanıltıcı bilgi vermek, inceleme imkânı tanımamak | Yedi gün ihtar; süre içinde giderilmezse A kotası miktarının pazarlama yılı başındaki A kotası satış fiyatı ülke ortalaması üzerinden hesaplanacak tutarın yüzde üçüne kadar | m. 11/6 |
| Fiilin tekrarı | Önceki ceza tutarının iki katı | m. 11 (tekerrür hükmü) |
| Sözleşme yapılmadan şeker pancarı ekmek (1/1/2027 itibarıyla) | Tespit yapılan ekim alanından üretilecek pancar için, o pazarlama yılında kamu fabrikalarınca belirlenen %16 polar şeker içeren firesi düşürülmüş A kotası pancar baz alım fiyatı üzerinden hesaplanan tutar kadar | m. 11 (7584 s.K. ek fıkra) |
| Şirketin kendi ekim alanı dışından Bakanlık izni olmadan pancar temin etmesi (1/1/2027 itibarıyla) | Cari pazarlama yılı A kotası miktarının, yıl başındaki A kotası şeker satış fiyatı ülke ortalaması üzerinden hesaplanan tutarının %2’si | m. 11 (7584 s.K. ek fıkra) |
Altıncı fıkra 28/10/2020 tarihli ve 7255 sayılı Kanunun 10. maddesiyle değiştirilmiştir. Metin, doğrudan cezaya geçilmesine izin vermez: bu fiili işleyen gerçek ve tüzel kişiler önce yedi gün içinde bilgilerin verilmesi ve/veya inceleme imkânının sağlanması için ihtar edilir. Ceza ancak bu süre zarfında yükümlülük yerine getirilmezse uygulanır. İhtar aşaması atlanarak yazılan bir cezada, şekil unsuru bakımından açık bir sakatlık vardır.
Aynı fıkra, kota tahsis edilmemiş şirketler ile Kanun kapsamındaki ürünlerin ticaretiyle iştigal eden veya bunları işleyen gerçek ve tüzel kişiler için ayrı bir hesap ölçütü öngörür: ilgili pazarlama yılında en az kota tahsis edilmiş olan şirketin A kotası miktarı esas alınır. Cezanın miktarı belirlenirken Bakanlığın kusurun ağırlığını, ilgilinin sektördeki hâkim durumunu ve muhtemel zararın ağırlığını dikkate alması zorunludur. Üst sınırdan ceza kesilen dosyalarda bu üç ölçütün nasıl uygulandığı sorulmalıdır.
Hangi Dava: İptal, Tam Yargı, Yürütmenin Durdurulması
4634 sayılı Kanunun 11 inci maddesinde yer alan ve son hâlini 696 sayılı KHK ile alan dava hükmü şöyledir: idari yaptırım kararlarına karşı yetkili idare mahkemesinde dava açılabilir; Bakanlık kararlarına karşı açılan her türlü dava öncelikli işlerden sayılır.
İptal davası. 2577 sayılı Kanunun 2. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca, idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduğunu ileri süren ve menfaati ihlal edilen kişi iptal davası açabilir. Kota iptali, kota tahsisi talebinin reddi, katılım payı işlemi ve idari para cezası bu kapsamdadır.
Tam yargı davası. Kanuna aykırı bir kota iptali veya haksız yaptırım nedeniyle uğranılan zararın giderilmesi, İYUK m. 2/1-(b) uyarınca tam yargı davasının konusudur. Bu dava iptal davasıyla birlikte veya iptal kararından sonra açılabilir; süre ve usul bakımından İYUK m. 12 ve m. 13 hükümleri uygulanır.
Yürütmenin durdurulması. Dava açılması işlemin uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. İYUK m. 27 uyarınca yürütmenin durdurulmasına karar verilebilmesi için idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartlarının birlikte gerçekleşmesi aranır; karar gerekçeli olarak verilir. Kota kaybı dosyalarında telafisi güç zarar, pazarlama yılının kaçırılması ve üretim planının bozulması üzerinden somut olarak belgelenmelidir.
Merci ve Süre Tablosu
Merci ve süreler
| Adım | Merci / süre | Dayanak |
|---|---|---|
| İdari yaptırım kararına karşı dava | Yetkili idare mahkemesi | 4634 s.K. m. 11 (dava hükmü) |
| Dava açma süresi | Özel kanunda ayrı süre öngörülmediğinden altmış gün | İYUK m. 7 |
| Yetkili mahkeme | İşlemi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesi | İYUK m. 32 |
| Üst makama / işlemi yapan makama başvuru | Dava açma süresi içinde | İYUK m. 11/1 |
| Başvuruya cevap verilmemesi (zımni ret) | Otuz gün | İYUK m. 11/2 (7331 s.K. ile değişik) |
| Yürütmenin durdurulması | Dava dilekçesiyle veya sonradan | İYUK m. 27 |
| Bilgi verme ihtarı | Yedi gün | 4634 s.K. m. 11/6 |
| Cumhurbaşkanı kararıyla kota tespitine karşı iptal davası | Danıştay (ilk derece); süre altmış gün | 2575 s.K. m. 24/1-a; İYUK m. 7 |
| Kotaların Cumhurbaşkanınca tespiti | Her yıl en geç 30 Haziran; beşer yıllık dönemler için | 4634 s.K. m. 3/3 |
| Katılım payının yatırılması | Her ay sonunu takip eden yedi iş günü içinde, yıllık tutarın on ikide biri | 4634 s.K. m. 2/A-2 |
| Pancar sözleşmesi ve ekim alanına ilişkin yeni cezaların yürürlüğü | 1/1/2027 | 7584 s.K. m. 20 |
Yetki kuralı sıkça atlanır. İşlem Bakanlık merkez teşkilatı tarafından tesis edildiğinden, İYUK m. 32 gereğince kural olarak Ankara idare mahkemeleri yetkilidir. Şirketin merkezi ya da fabrikanın bulunduğu il, yetkiyi kendiliğinden değiştirmez.
Dava Dilekçesinde İleri Sürülecek Hususlar
Şeker dosyalarında dilekçe, genel iptal sebeplerinin ötesinde sektöre özgü teknik itirazları da taşımalıdır. Aşağıdaki başlıklar, her dosyada ayrı ayrı incelenmesi gereken noktaları gösterir.
- Fiilin hangi fıkraya girdiği. 11. maddenin her fıkrası ayrı bir fiili ve ayrı bir hesap ölçüsünü karşılar; yanlış fıkraya dayanan ceza konu unsuru bakımından sakattır.
- Miktar tespiti. Cezaya esas şeker miktarının hangi kayıt, sayım veya beyandan çıkarıldığı belgelenmelidir.
- Fiyat tespiti. Ceza, tespitin yapıldığı tarihteki fabrika satış fiyatı üzerinden hesaplanır; farklı bir tarihin fiyatı kullanılmışsa hesap hatalıdır.
- İhtar aşaması. Bilgi verme yükümlülüğüne dayanan cezalarda yedi günlük ihtarın yapılıp yapılmadığı.
- Ölçütlerin uygulanması. Kusurun ağırlığı, sektördeki hâkim durum ve muhtemel zararın ağırlığı gerekçede tartışılmış mı?
- Tekerrür. İki katına çıkarılan cezada, önceki cezanın kesinleşip kesinleşmediği ve aynı fiilin tekrarı sayılıp sayılamayacağı.
- Denetimin hukuka uygunluğu. Belge suretlerinin alınması ve teknolojik imkânlardan yararlanılmasına ilişkin ibarelerin Anayasa Mahkemesince iptal edildiği dikkate alınarak, tespitin dayandığı delilin elde ediliş yöntemi.
- Haklı sebep. Kota kaybı dosyalarında %90 eşiğinin altına düşmenin haklı sebebe dayandığını gösteren belgeler.
- Savunma hakkı. İşlem tesis edilmeden önce ilgiliye açıklama imkânı tanınıp tanınmadığı.
Kanunun 11 inci maddesindeki “öncelikli işlerden sayılır” kuralı da dilekçede hatırlatılmalıdır. Bu hüküm, sektörün pazarlama yılına bağlı işleyişi karşısında yargılamanın hızlandırılmasını amaçlar ve özellikle yürütmenin durdurulması talebinin aciliyetini destekleyen bir argümandır.
Sıkça Sorulan Sorular
Şeker Kurumu kapandı, davayı kime karşı açacağım?
4634 sayılı Kanunun geçici 9. maddesi uyarınca Şeker Kurumu kapatılmış, hak ve yükümlülükleri Bakanlığa devredilmiş sayılmıştır; Kurumun taraf olduğu davalarda Bakanlık kendiliğinden taraf sıfatını kazanır. Ek 1. madde ise mevzuattaki Şeker Kurumu ve Şeker Kuruluna yapılan atıfların Bakanlığa yapılmış sayılacağını düzenler.
İdari para cezasına sulh ceza hâkimliğinde mi itiraz edilir?
Hayır. 4634 sayılı Kanunun 11 inci maddesi, idari yaptırım kararlarına karşı yetkili idare mahkemesinde dava açılabileceğini düzenler. Kabahatler Kanununun 3. maddesi gereğince özel kanundaki bu hüküm uygulanır.
Dava açma süresi kaç gündür?
4634 sayılı Kanun ayrı bir süre öngörmediğinden 2577 sayılı Kanunun 7. maddesindeki genel süre uygulanır: idare mahkemelerinde altmış gün. Süre, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar.
Kotamın bir kısmını kaybettim, itiraz edebilir miyim?
4. maddeye göre kota kaybı, haklı bir sebebe dayanmaksızın iki yıl üst üste tahsis edilen kotadan %90’ın altında arz sağlanması hâlinde doğar. Haklı sebebin varlığı belgelendirilerek işlemin sebep unsuru tartışılabilir.
Ceza miktarı nasıl hesaplanıyor?
11. maddedeki cezalar maktu değildir; kural olarak cezaya konu şeker miktarının, tespitin yapıldığı tarihteki fabrika satış fiyatı üzerinden hesaplanacak tutarı kadar uygulanır. Bilgi verme yükümlülüğünün ihlalinde ise A kotası miktarının pazarlama yılı başındaki A kotası satış fiyatı ülke ortalaması üzerinden hesaplanacak tutarın yüzde üçüne kadar ceza öngörülmüştür.
Bilgi vermediğim için doğrudan ceza yazılabilir mi?
11. maddenin altıncı fıkrası önce ihtar öngörür: bilgilerin verilmesi ve/veya inceleme imkânının sağlanması için yedi gün süre verilir. Ceza ancak bu süre içinde yükümlülük yerine getirilmezse uygulanır.
Denetimde alınan belge suretleri delil olur mu?
Anayasa Mahkemesinin 5/4/2023 tarihli ve E: 2020/103, K: 2023/68 sayılı kararıyla 2/A maddesindeki denetim fıkrasında yer alan “suretlerini alabilir,” ve “her türlü teknolojik imkândan yararlanabilir.” ibareleri iptal edilmiş, iptalin 25/4/2024 tarihinde yürürlüğe gireceği hüküm altına alınmıştır. Delilin elde ediliş yöntemi bu çerçevede değerlendirilmelidir.
C şekerini iç piyasada satabilir miyim?
Hayır. C şekeri, 2. maddenin (ı) bendi uyarınca yurt içinde pazarlanamayan şekerdir. 6. maddenin ikinci fıkrası, dahilde işleme rejimi kapsamında kullanılan yabancı menşeli şekerin doğrudan veya işlenmiş ürün olarak yurt içinde pazarlanamayacağını düzenler; aykırılık hâlinde 11. maddedeki ceza uygulanır.
Fabrikalarım arasında kota aktarabilir miyim?
4. maddeye göre şirketler, kapasite değişikliklerine göre ve/veya mücbir sebeplerin tespiti durumunda Bakanlık kararı ile bünyelerindeki fabrikalar arasında kota aktarımı yapabilir. Bakanlığın bilgi ve kararı dışında yapılan aktarım 11. maddenin üçüncü fıkrası uyarınca cezalandırılır.
Dava açtım, ceza tahsil edilmeye devam eder mi?
İptal davası açılması işlemin uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Uygulamanın durması için İYUK m. 27 uyarınca yürütmenin durdurulması kararı gerekir; işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zarar doğması şartları birlikte aranır.
Sözleşmesiz pancar ekmenin cezası nedir?
11/6/2026 tarihli ve 7584 sayılı Kanunla 4634 sayılı Kanunun 11 inci maddesine eklenen ve 1/1/2027 tarihinde yürürlüğe girecek fıkraya göre sözleşme yapmadan şeker pancarı eken gerçek ve tüzel kişilere, tespit yapılan ekim alanından üretilecek pancar için kamu fabrikalarınca belirlenen %16 polar şeker içeren firesi düşürülmüş A kotası pancar baz alım fiyatı üzerinden hesaplanan tutar kadar idari para cezası verilir.
Kota kararına karşı hangi mahkemede dava açılır?
Kotalar Cumhurbaşkanı kararıyla tespit edilir. Cumhurbaşkanı kararlarına karşı iptal davaları 2575 sayılı Danıştay Kanununun 24 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca ilk derece olarak Danıştayda görülür. Bakanlığın kararı uygulayan bireysel işlemleri ve idari para cezaları ise idare mahkemesinin görevindedir.
2026/2027 pazarlama yılı şeker kotaları ne kadar?
21/11/2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 10603 sayılı Cumhurbaşkanı Kararına göre ülke toplam A kotası 2.910.000 ton, pancar şekeri A kotası 2.837.250 ton, pancar şekeri B kotası A kotasının %3,5’i olan 99.304 ton, nişasta bazlı şeker kotası ise toplam A kotasının %2,5’i olan 72.750 tondur.
Dosyanızı Değerlendirelim
Şeker mevzuatı, 2017’den bu yana ard arda değişen bir alandır: kurum kapanmış, yetkiler Bakanlığa geçmiş, kota rejimi Cumhurbaşkanı kararına bağlanmış, denetim yetkisinin bir bölümü Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Bu nedenle eski tarihli kaynaklara dayanan dilekçeler çoğu zaman yanlış hasım, yanlış merci veya mülga hükümle kurulmaktadır. Bürom, sektör şirketlerinin kota, katılım payı ve idari yaptırım uyuşmazlıklarını takip etmektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
Tebligat elinize geçtiyse altmış günlük süre işlemeye başlamıştır
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- İdare Hukuku Rehberi — iptal davası ve tam yargı davasının genel çerçevesi
- İdari İşlemin İptali Davası — iptal sebepleri ve usul
- İdari Para Cezalarına İtiraz — görevli yargı yeri ayrımı
- Düzenleyici İşlemlere Karşı İptal Davası — yönetmelik ve genel düzenlemeler
- İdarenin Takdir Yetkisi ve Yargısal Denetim — ölçülülük denetimi
- Yürütmenin Durdurulması — şartlar ve dilekçe kurgusu
- Piyasa Gözetimi ve Denetimi — ürün denetiminde yaptırım rejimi
- TİTCK Rehberi — düzenleyici kurum kararlarında karşılaştırmalı bakış
- Tam Yargı Davası — kota kaybından doğan zararın tazmini, İYUK m. 12-13
- Yürütmenin Durdurulması Kararına İtiraz — ret kararına karşı yedi günlük yol
